Standardkirina zimanek ji k dest pdike?

Mustefa Red

 

   

Di v dema daw de gelek kes li ser standardkirina ziman me dinivsnin. Gava mirov van gengeiyan diopne, dibne ku her kesek di bin peyva "standardkirin" de, titek din t digihne. Hinek ji wan behsa "standardkirin" dikin peyva "standard" bi away "standart" dinivsnin. Heke em bala xwe bidin away nivsandina v peyv hinek li ser bifikirin, em' bigihnin encamek, ku kes wisa dinivsne, li ser kjan op die. Dibe ku hinek bjin: Ev titek bik'e. Ma i cudah heye, gava em bjin "standard" yan j "standart"?. Na, nexr, cudah gelek mezin'e. Pir caran t gotin, ku di pa titn mezin de gelek titn bik hene, l bel hin caran j wisa ye, ku di pa titn bik de gelek titn mezin hene. Ev peyva "standard" ne ji ziman me ye, em v peyv ji koma zimann ewropay distnin di wan zimanan de ev peyv bi tpa "d" bi daw dibe. Heke em bn li gor devoka xwe ya herm tpa "d" biguhrin bikin "t", ev' me bibe ser opek, ku em hergav wisa bikin. Yan em' navn wek "Mihemed, Ehmed, Mehmd, Nemrd, Bedls, .." ku di bingeha hemiyan de tpa "d" heye, di wan de tpa "d" biguhrin mna tirkan bikin "t". Wek t gotin, name ji sernivs diyar'e, ev mijar j wisa ye. Kes ku peyva "standard" dike "standart", ne ten peyvek diguhre, ew bi temam li ser opeke taybet die. Ev i op'e gelo ima em v op wek "pirsgirk" dibnin?

Ji ber tinebna dezgeheke navend ji bo ziman me, her kesek peyvn biyan j li gor devoka xwe ya herm bilvdike. Ji ber ku em dibjin: "Ziman me wek ku tye bilvkirin, wisa j t nivsandin", ew radibin, wek ku me li gor xwe bilv kiriye, wisa dinivsnin. Bel rast'e, divt em peyvan wek ku tne bilvkirin, wisa j binivsnin. L bel pirsgirk ew'e, ku ima hin kes di bilvkirina peyvan de tpan li gor devoka xwe duguhrin di pey re tn dibjin, divt em wisa binivsnin, wek ku me bilv kiriye.

Navn wek "Amerka, Almaniya, Afganistan, hwd., ji aliy hin kesan ve bi away "Emerka, Elmaniya, Efganistan, " tne nivsandin. L bel nivsandina wan di hem zimanan de, yn ku bi tpn latn tne nivsandin, bi tpa "A" ye bi dtina min batir'e j ku wisa bimnin. Pirsgirk ew'e ku di zimann din de herdu dengn Kurmanc "A, E" bi tpa "A" tne nivsandin. Yan "a"-ya me ya dirj "e"-ya me ya kurt di wan zimanan de bi tpa "a" tne nimandin. Heger em hergav tpa "a" di wan navan de biguhrin bikin "e", em' wan navan ji bingeha wan bi dr bixin. Em bala xwe bidin nav welat gel Bask, ku li bakur Spaniya ye. Heke em nav "Bask" li gor bilvkirin bikin "Besk", em' ji peyva bingehn gelek bidr bikevin.

Ji bo standardkirina ziman kurd bi git, hinek bawer dikin, heke Kurmanciya Bakur (Kurmanc) Kurmanciya Navn (Soran) bi yek wey tpan bne nivsandin, hng ziman kurd bibe "zimanek standard".

B guman, heke ev herdu zaravayn me bi yek wey tpan bne nivsandin, ev ji bo hem Kurdan gaveke ba'e, l bi gaveke wisa iqas girng'e j ziman me nabe zimanek standard. Nimneya zaravay Kirmanck (Zazak) li p avn me ye. Herdu zaravayn me, Kurmanciya Bakur Kirmanck bi tpn latn tne nivsandin, l bel ji herdu zaravayan kurmanciyeke, yan j kirmanckiyeke, yan j kurmanc-kirmanck-yeke standard pk nehatiye pk nay j.

Em, kurdn ku bi Kurmanciya Bakur diaxivin dinivsnin, yan em hn di xew de ne, yan j ji ber sedemn netewey em naxwazin rastiya ku di jiyana me kurdan de bi git peyda bye, nasbikin. Me bi dehsalan, belk j bi sedsalan dem winda kiriye, her zaravayek ji zaravayn me di opeke cuda de pve ye, niha j em hatine dixwazin bi her away ji van hem zaravayan zimanek yekgirt standard pk bnin.

Gelo li seranser chan zimann standard awa pk hatine?

1.      Nimneya ziman ereb: Erebiya standard, yan j erebiya fesh, bi xwe zaravay la Qurey'e, ku pirtka Qur'an p hatiye nivsandin. Bi sedema ku piraniya ereban bn misilman, hemiyan zaravay Qurey wek ziman standard pejirand; ew erebn ku nebn misilman j, dsa zaravay Qurey wek ziman standard li ser wan hate ferzkirin. Her her heya niha j Ereb her hewl didin, ku ziman xwe bi dar zor, ne ten li ser gel neteweyn di bin serdariya wan de dijn ferz bikin; ew hewl didin ku ziman xwe li ser seranser geln ku bne misilman ferz bikin. Tev ku ew angat dikin, ziman bihut erebiya fesh'e, dsa j hem li hem welatn ereban zaravay wan y taybet t bikarann, hem j li ba gel neteweyn ku bne misilman, ziman ereb tenha di aroveya ol de t bikarann.

2.      Ziman firans y standard wek ku t gotin zaravay Pars ye. Ji ber ku Firansa di her warek de bi awayek navend t gerandin(darekirin), wisa j zaravay Pars ji bo hem firansiyan bye ziman standard. Yan bi rya desthilata navend ev standardbn pkhatiye.

3.      Nimneya ziman nglz gelek balk'e. nglziya standard j bi awayek navend li nglistan peyda bye li seranser chan belav bye. L bel em dibnin, gava navendeke din ya serbixwe v ziman bi kar tne(nimne Amerka yan j Hindistan), weyek taybet y standardbn dide v ziman. Ji lew re, em dibnin ku cudahiyek di navbera nglziya nglistan ya Amerka yan j ya Hindistan de heye. Heger di navbera nglziya Australiya, ya Newzeland ya nglistan de cudah tine bin, hng ji ber w yek ye, ku ev herdu welat di war and ziman de, xwe bi nglistan ve girday dibnin. L dsa j dibe ku hinek cudah peyda bbin, yan j di duwaroj de hn peyda bibin.

4.      Wek em dizanin Almaniya Standard j bi xwe zaravay herma Saksen'e. Bi rast j li derdorn bajar Hannover, ziman ku di nav gel de t axaftin bi temam wek Alamaniya Standard'e. Li hermn din, di jiyana rojane de, her kesek bi zaravay xwe y herm diaxive, l bel ji ber sstema perwerdey ya ji salan de her kesek Almaniya Standard j dizane. iqas di navbera Almaniya Standard ya ku li Almaniyay t bikarann ya ku li Austirya Siwsray cudah km bin j, di navbera bilvkirina ziman de cudah gelek akere xuya ye.

5.      Nimneyeke gelek balk di v mijar de, nimneya welatn Skandnavyay ye. Ez wan zimanan nizanim, l bi qas ku min bihstiye(heger ez a bim, dtina min sererast bikin) danmark, nerwj siwd ji hevdu fhm dikin, l bel her welatek j xwed zimanek taybet'e.

6.      Wek nimneya daw, ka em zimann serb, kirowat, bosn sernogork li ber av bigirin. Heyan ku Yugoslaviya wek yek dewlet heb, ev her ar ziman yek ziman b, ku jre serbo-kirowat dihate gotin. Pit ku Yugoslaviya hate bekirin ro Serbiya, Kirowatiya, Bosniya Sernogora welatn serbixwe ne, her yek ji wan dibje, em xwediy zimanek taybet'in, tev ku hem heya niha j, bi temam ji hev fhm dikin.

Ev nimneyn ku me li jor ann, ji me re diyar dikin, ku mijara ziman standard heya bi radeyek bi daxwaza gelan ve girday ye. Heke gel bixwazin, dikarin li end welatan yek ziman standard bi kar bnin (wek nglz alman), l heke nexwazin, dikarin ji yek ziman standard end zimanan peyda bikin (wek ziman serbo-kirowat, ku ro dixwazin bikin ar ziman).

Heke em wek Kurd dixwazin zimanek standard pk bnin, divt p, em her zaravayek ji van zaravayn xwe standard bikin, l bel bi weyk wisa zanist ku em van zaravayan di pvajoy standardkirin de nz hev bikin. Ev mijar bi daxwaza me ve girday ye ez dixwazim li vir bin peyva DAXWAZ xz bikim. Di v mijar de DAXWAZ gelek girng'e.

Ba t bra min, gava min di nveka dehsaln 70- yn sedsala derbasby de li bajar Berlna Rojava mamostetiya ziman kurd dikir, kurdek me y herma Drsim bi nav Zulf Selcan heb, ku li ser zaravay Kirmanck dixebit. Gava me peyvn herdu zaravayan (Kurmanc Kirmanck) didan ber hev, hin peyv hebn, ku di herdu zaravayan de mna hev bn yan j ji hevdu nzk bn, l bel bi temam li hember wan peyvan, di herdu zaravayan de j, hin peyvn din j hebn, ku ji hev dr bn. Birz Zulf Selcan bi mebest ew peyvn ku ne mna hev bn di nivs xebatn xwe de hildibijartin dixwest bi w away serbixweyiya zaravay Kirmanck ji y Kurmanc biespne. Heke mirovek di opeke wisa de berdewam bike, b guman t w maney, ku DAXWAZ ji bo nzkkirin nne, bi vajay w, DAXWAZ ew'e, ku herdu zarava ji hevdu bidr bikevin.

Mixabin, ew pisporn ku Kurmanciya Navn(Soran) kirine standard, ew j li ser opeke wisa ne. Bi ti away hewl nedane, ku Kurmanciya Navn ji Kurmanciya Bakur ve nzk bikin. Tev ku dikarbn di pvajoy standardkirin de di standina peyvan de xwe nzk zaravay bakur bikin, bi vajay w, rzikn giramr wisa danne, ku dr hev bin di war standina peyvan de, heya ji dest wan hatiye, ji Kurmanciya Bakur peyv nestandine li cih wan peyvn n durist kirine.

Bila tikes min a fhm neke, ku ez hinekan scdar dikim hinekan j b sc dihlim. Mixabin pisporn Kurmanciya Bakur j hesab w yek nekirine, ku zaravayn me nzk hevdu bikin. Her kesek xwestiye, ku zaravay herma xwe bike ziman standard. Ev yek hn ro j li ba hin kesan berdewam'e. Ten wek nimne, ka em bala xwe bidin daekn me yn cw:

bi ..... de, bi ..... ve, bi .. re          

di ..... de, di ..... ve, di .. re

ji ..... de, ji ..... ve, ji .. re

Tev ku piraniya kurmancaxvan van daekan bi away:

bi ..... da, bi ..... va, bi .. ra

di ..... da, di ..... va, di .. ra

ji ..... da, ji ..... va, ji .. ra

bilvdikin di zaravayn Kirmanck Kurmanciya Navn(Soran) de j wisa ne. Heyan di faris de, di Avesta de piraniya zimann girpa ran de j her bi tpa "a" tne bilvkirin, dsa j di Kurmanciya Bakur de, di bin maska "sivikkirin" de, bi tpa "e" tne nivsandin. Veqetandeka m j wisa ye. Madem em dibjin: "Kea bedew", ima em' nebjin "Keeka bedew", em' herin bjin: "Keeke bedew".  Nimneyn wisa gelek hene.

Ev biryarn rziman yn mna van, iqas gavn bik bin j, gavn bidrxistin ne ne gavn nzkkirin ne.

Ez li ser van herdu zaravayn din (Kirmanck Kurmanciya Navn) nema titek din dibjim ez' di rexnekirina pvajoy pvebirina Kurmanciya Bakur de berdewam bikim. Ka em bala xwe bidin pisporn me yn ji Bakur, ew li gor kjan rzik qeyd trmnn biyan ji bo ziman kurd (Kurmanc) distnin?. Em bala xwe bidin peyvn wek:

Bi nglz: logic, sociology, ..( hem peyvn ku bi "-logy" temam dibin), active, passive,

Bi alamn: Logik, Soziologie, ., aktiv, passiv

Bi firans: logique, sosciologie, .., actif - dactive, passif - passive

Bi tal: logica, sociologia, .., attivo, passivo

Bi span: lgica, sociologa, ., activo, pasivo

Bi tirk: lojik, sosyoloji, ., aktif, pasif

Bi kurmanciya pisporn bakur: lojk, sosyoloj, ., aktf, pasf,

Gelo ima em' bi v away nenivsnin?: logk, sosyolog, .., aktv, pasv,

Ji bo i em' mna tirk tpa "g" biguhrin bikin "j", yan j tpa "v" biguhrin bikin "f". B guman, ew' bjin: Wisa t bilvkirin. L bel, ew ji tirk hnbne ji ber w wisa mna tirk bilvdikin. Kurdn ben din van peyvan bi tpa "g" ("v") bilvdikin.

Hin kurdn Bar-Rojava j hin peyvan di rya ziman ereb re distnin. Ji ber ku di ereb de tpa "g" tine ye, li cih "g" tpa "c" t nivsandin. Ji lew re, yn Bar-Rojava j radibin bi away "lock, sosyoloc, " dinivsnin. Ji ber v j niha ziman me  bye selete.

Encam: Li cih ku her yek ji me rexney li zaravay din digire, werin, p her yek ji me, em zaravay xwe, i Kurmanciya Bakur, i Kurmanciya Navn i Kirmanck, bi armanca nzkkirin, ango di opa nzkkirin de, standard bikin.

 

 

Homburg, 22.08.2007

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org