Tewandina Veqetandekê

 Mustefa Reşîd

Berî niha em di du gotaran de li ser mijara tewangê rawestiyabûn û ev mijara girîng ji hin aliyan ve ronahî kiribû. Vê carê jî emê têbikoşin, hin alî û babetên ku mane ronak bikin. Yek ji van babetan tewandina veqetandekê ye.

Ka em bipirsin, gelo di zimanê me de veqetandek tê tewandin an na? Heke tê tewandin, hîngê emê bipirsin kengê û çawa?
 

Daku em li bersiva van pirsên jorîn bikolin, ka em dîsa bala xwe bidin van hevokên sade.
 

a) Yekejimarî – binavkirî:
 

a1) Hevalê min î hêja diçe Amedê.

a2) Gelê me yî Kurd cejna xwe pîroz dike.

a3) Hevala min e çeleng xedengan davêje min.

a4) Neteweya me ye bindest hên şerpeze ye.

Gava em, wek di van hevokên jorîn de, du rewiştan didin navdêr, hîngê em neçar dibin, ku wî du caran jî veqetînin. Di hevoka (a1) de navdêrê “heval”, ku li vir ji zayendê nêr e, xwedî du rewiştan e. Carekê ku ew hevalê min e, û cara din jî, ku ew hevalekî hêja ye. Hevoka (a1) di bingehê de bi vî awayî ye:

a1B) Hevalê min ê hêja diçe Amedê.
 

Lê belê veqetandeka “ê”, ku ji bo zayendê nêr, yekejimar û binavkirî tê bikaranîn, cara duhem hatiye tewandin û bûye “î”. Heke hin rewiştên din yên navdêr hebin, hîngê ew jî dikarin bi veqetandeka tewandî “î” bên veqetandin, yanê li cihê

a1BD) Hevalê min ê hêja yê birêz ê payebilind diçe Amedê.
 

Em dikarin bêjin
 

a1BPT) Hevalê min î hêja yî birêz î payebilind diçe Amedê.
 

Nexwe, hemû veqetandinên duhem, sêhem,… û hwd. dikarin bên tewandin.

Hevoka (a2) jî, ji aliyê tewandina veqetanteka duhem de, mîna ya yekem e, tenê, ku ji bo kelijandin an jî hevahengiyê, nîvdengdêra “y” ketiye pêşiya veqetandekê. Hevoka (a2) jî di bingehê de bi vî awayî ye:
 

a2B) Gelê me yê Kurd cejna xwe pîroz dike.
 

Lê belê li vir jî dîsa veqetandeka “ê” ya ji bo cara duhem, ku ji bo hevahengiyê teşeyê “yê” standiye, hatiye tewandin û bûye “yî”.
 

Hevokên (a3) û (a4) jî mîna yên (a1) û (a2) ne, tenê ku di wan de, li cihê zayendê nêr, navdêrê wan ji zayendê mê ye. Yanê hevokên (a3) û (a4) di bingehê de bi vî awayî ne:

a3B) Hevala min a çeleng xedengan davêje min.

a4B) Neteweya me ya bindest hên şerpeze ye.

Lê belê veqetandeka “a”, ku ji bo zayendê mê, yekejimar û binavkirî tê bikaranîn, cara duhem hatiye tewandin û bûye “e”.
 

b) Gelejimarî – binavkirî:
 

b1G) Hevalên min ên payebilind diçin Amedê.

b2G) Hevalên me yên giranbiha diçin Amedê.
 

Di hevokên (b1G) û (b2G) de, me veqetandeka “ên”, ku ji bo gelejimariya herdu zayendan tê bikaranîn, cara duhem netewandiye. Li hin aliyên welatê me, ev hevokên me bi awayê
 

b1GT) Hevalên min î payebilind diçin Amedê.

b2GT) Hevalên me yî giranbiha diçin Amedê.

tên gotin. Di van herdu hevokan de veqetandeka duhem bi yekejimarî hatiye û bi ser de jî hatiye tewandin. Lê belê divêt ev şêwe di zimanê standard de neyê bikaranîn. Yanê veqetandeka duhem divêt di gelejimariyê de be, ew neyê tewandin û her wek xwe bimîne.
 

c) Yekejimarî – nebinavkirî:
 

c1) Hevalekî min î hêja diçe Amedê.

c2) Hevaleke min e çeleng diçe Amedê.

c3) Dostekî me yî payebilind diçe Wanê.

c4) Doteke me ye qehreman diçe Cizîrê.
 

Ji ber ku me di hevokên (c1) heya (c4) de, ji bo cara duhem veqetandeka binavkirî bi kar aniye, rewş ji aliyê tewandina veqetandekê de, li gor hevokên (a1) heya (a4) nehatiye guhertin. Heke em bixwazin, bi her awayî veqetandeka cara duhem jî nebinavkirî be, emê pronavê “yek” bi kar bînin. Wek em dizanin, veqetandeka me ya nebinavkirî di bingehê de ji pronavê “yek” hatiye. Ji lew re emê bêjin:

c1N) Hevalekî min, yekî hêja diçe Amedê.

c2N) Hevaleke min, yeke çeleng diçe Amedê.

c3N) Dostekî me, yekî payebilind diçe Wanê.

c4N) Doteke me, yeke qehreman diçe Cizîrê.
 

Lê belê di van hevokan de baştir e, ku veqetandeka cara duhem binavkirî bimîne.
 

Ji hêla din ve, heke em veqetandeka cara duhem di hevokên (c1) heya (c4) de bê tewang binivîsînin, emê bêjin:
 

1cB) Hevalekî min ê hêja diçe Amedê.

2cB) Hevaleke min a çeleng diçe Amedê.

3cB) Dostekî me yê payebilind diçe Wanê.

4cB) Doteke me ya qehreman diçe Cizîrê.

Ji van her sê şêweyan, yên yekejimarî – nebinavkirî, em dibînin, ku şêweyê (c1) heya (c4) yê herî baş e.
 

d) Gelejimarî – nebinavkirî:
 

d1) Hevaline min ên hêja diçin Amedê.

d2) Hevaline me yên payebilind diçin Amedê.
 

Di hevokên (d1) û (d2) de, me veqetandeka “ên”, ku ji bo gelejimariya herdu zayendan tê bikaranîn, cara duhem netewandiye. Li hin aliyên welatê me, ev hevokên me bi awayê

d1T) Hevaline min î hêja diçin Amedê.

d2T) Hevaline me yî payebilind diçin Amedê.
 

tên gotin, lê belê divêt – wek ku me li jor jî got – ev şêwe di zimanê standard de neyê bikaranîn. Yanê veqetandeka duhem divêt di gelejimariyê de be, ew neyê tewandin û her wek xwe bimîne.
 

Heke em bixwazin di hevokên (d1) û (d2) de veqetandina cara duhem jî nebinavkirî be, emê pronavê “hin” bi kar bînin. Wek em dizanin, veqetandeka me ya nebinavkirî ya ji bo gelejimariyê di bingehê de ji pronavê “hin” hatiye. Ji lew re, emê bêjin:
 

d1TN) Hevaline min hinî hêja diçin Amedê.

d2TN) Hevaline me hinî payebilind diçin Amedê.

Yan jî

d1TN) Hevaline min hine hêja diçin Amedê.

d2TN) Hevaline me hine payebilind diçin Amedê.

Ji van hemû şêweyan, yên gelejimarî – nebinavkirî, em dibînin, ku şêweyê (d1T) heya (d2T) yê herî baş e.
 

Piştî vê gengeşiya biçûk li ser tewandina veqetandeka duhem, em dikarin bêjin, ku tewandina veqetandeka duhem gengaz e, lê belê ne merc e. Di zimanê standard de baştir e, ku em hin bi hin dest ji tewandina veqetandeka duhem berdin.
 

Girêdayî vê mijarê, divêt em bêjin, ku li hin aliyên welatê we û di hin zarava û devokên me de pir caran - heke navdêrê ku tê veqetandin bireser be - veqetandeka yekem jî ditewînin. Wek nimûne, gava “kurê Gurgîn” kirar(subjekt) be dibêjin:
 

eKN) Kurê Gurgîn hat. 
 

Lê belê gava „kurê Gurgîn“ dibe bireser(objekt) dibêjin:
 

eBN) Ez kurî Gurgîn dibînim.
 

Û wisa ji bo zayendê mê, dibêjin:

eKM) Keça Gurgîn hat,

lê belê

eBM) Ez keçê Gurgîn dibînim.
 

Yanê, bi gotineke din, li wan herêman gava navdêr hatibe veqetandin û dibe bireser, hîngê veqetandeka yekemîn ya nêr „ê“ ditewînin û dikin „î“, û ya mê „a“ ditewînin û dikin „ê“.
 

Bi rastî heke em li ser vê qeydê biçin, hîngê giramêra zimanê me dê ji ya zimanê almanî dijwartir bibe.
 

Berî em deriyê vê mijarê digirin, emê li ser awayekî din yê tewandina veqetandekê rawestin. Me di destpêkê de gotiye, gava em du rewiştan; yan sê, çar,…û hwd. didin navdêr, em neçar dibin, ku ewqas car jî wî veqetînin û wek nimûne ji bo du rewiştan, me hevokên (a1) heya (a4) û ji bo pir rewiştan hevokên wek (a1BD) û (a1BDT) dane. Lê belê, hin caran dikarin pir navdêr bidin pey hev û her yek ji wan li gor zayend, mêjer û binavkirin yan jî nebinavkirina xwe bê veqetandin. Di vî warî de nimûneyên Mîr Celadet Bedirxan ji bîra me naçin; gava dibêje:

1)      Ava kaniya gundê me şêrîn e.

2)      Ava kaniyeke gundê me şêrîn e.

3)      Ava kaniyeke gundekî me şêrîn e.

û hwd.

Li hin aliyên welatê me, yan jî bi gotineke din, di hin zarava û devokên me de, Kurdên wan herêman di hevokên mîna evên jor de jî veqetandeka navdêrê duhem û sêhem ditewînin. Wek nimûne, heke Gurgîn kurê Ferzende be, Ferzende jî kurê Temo be û kurekî Gurgîn jî hebe, li cihê ku bêjin

1VX) Kurê Gurgînê Ferzendeyê Temo hat.

dibêjin

1VXT) Kurê Gurgînî Ferzendeyî Temo hat.
 

Yan jî li cihê hevoka M. Celadet ya jorîn

1MC) Ava kaniya gundê me şêrîn e.

dibêjin

1MC) Ava kaniyê gundî me şêrîn e.

Yanê li gor vê qeydê, tenê veqetandeka navdêrê pêşîn nayê tewandin, lê hemû veqetandekên navdêrên piştî wî, her yek li gor zayend û mêjerê xwe tê tewandin. Lê belê – bi dîtina min – divêt di zimanê standard de em xwe ji vê qeydê jî bi dûr bixin.
 

Wek akam ji vê gengeşiya me, em digihînin vê encama jêrîn:

- Belê rast e, ku tewandina veqetandeka duhem, bi taybetî ya nêr û yekejimar, di zimanê nivîskî de hên tê bikaranîn, ew rewa û gengaz e, lê belê baştir e, ku em bi demê re dest ji tewandina hemû veqetandekan berdin.