Tewandina Veqetandek

 Mustefa Red

 

Ber niha em di du gotaran de li ser mijara tewang rawestiyabn ev mijara girng ji hin aliyan ve ronah kirib. V car j em tbikoin, hin al babetn ku mane ronak bikin. Yek ji van babetan tewandina veqetandek ye.

Ka em bipirsin, gelo di ziman me de veqetandek t tewandin an na? Heke t tewandin, hng em bipirsin keng awa?
 

Daku em li bersiva van pirsn jorn bikolin, ka em dsa bala xwe bidin van hevokn sade.
 

a) Yekejimar binavkir:
 

a1) Heval min hja die Amed.

a2) Gel me y Kurd cejna xwe proz dike.

a3) Hevala min e eleng xedengan davje min.

a4) Neteweya me ye bindest hn erpeze ye.

 

Gava em, wek di van hevokn jorn de, du rewitan didin navdr, hng em near dibin, ku w du caran j veqetnin. Di hevoka (a1) de navdr heval, ku li vir ji zayend nr e, xwed du rewitan e. Carek ku ew heval min e, cara din j, ku ew hevalek hja ye. Hevoka (a1) di bingeh de bi v away ye:

a1B) Heval min hja die Amed.
 

L bel veqetandeka , ku ji bo zayend nr, yekejimar binavkir t bikarann, cara duhem hatiye tewandin bye . Heke hin rewitn din yn navdr hebin, hng ew j dikarin bi veqetandeka tewand bn veqetandin, yan li cih

a1BD) Heval min hja y birz payebilind die Amed.
 

Em dikarin bjin
 

a1BPT) Heval min hja y birz payebilind die Amed.
 

Nexwe, hem veqetandinn duhem, shem, hwd. dikarin bn tewandin.

Hevoka (a2) j, ji aliy tewandina veqetanteka duhem de, mna ya yekem e, ten, ku ji bo kelijandin an j hevahengiy, nvdengdra y ketiye piya veqetandek. Hevoka (a2) j di bingeh de bi v away ye:
 

a2B) Gel me y Kurd cejna xwe proz dike.
 

L bel li vir j dsa veqetandeka ya ji bo cara duhem, ku ji bo hevahengiy teey y standiye, hatiye tewandin bye y.
 

Hevokn (a3) (a4) j mna yn (a1) (a2) ne, ten ku di wan de, li cih zayend nr, navdr wan ji zayend m ye. Yan hevokn (a3) (a4) di bingeh de bi v away ne:

a3B) Hevala min a eleng xedengan davje min.

a4B) Neteweya me ya bindest hn erpeze ye.

L bel veqetandeka a, ku ji bo zayend m, yekejimar binavkir t bikarann, cara duhem hatiye tewandin bye e.
 

b) Gelejimar binavkir:
 

b1G) Hevaln min n payebilind diin Amed.

b2G) Hevaln me yn giranbiha diin Amed.
 

Di hevokn (b1G) (b2G) de, me veqetandeka n, ku ji bo gelejimariya herdu zayendan t bikarann, cara duhem netewandiye. Li hin aliyn welat me, ev hevokn me bi away
 

b1GT) Hevaln min payebilind diin Amed.

b2GT) Hevaln me y giranbiha diin Amed.

tn gotin. Di van herdu hevokan de veqetandeka duhem bi yekejimar hatiye bi ser de j hatiye tewandin. L bel divt ev we di ziman standard de ney bikarann. Yan veqetandeka duhem divt di gelejimariy de be, ew ney tewandin her wek xwe bimne.
 

c) Yekejimar nebinavkir:
 

c1) Hevalek min hja die Amed.

c2) Hevaleke min e eleng die Amed.

c3) Dostek me y payebilind die Wan.

c4) Doteke me ye qehreman die Cizr.
 

Ji ber ku me di hevokn (c1) heya (c4) de, ji bo cara duhem veqetandeka binavkir bi kar aniye, rew ji aliy tewandina veqetandek de, li gor hevokn (a1) heya (a4) nehatiye guhertin. Heke em bixwazin, bi her away veqetandeka cara duhem j nebinavkir be, em pronav yek bi kar bnin. Wek em dizanin, veqetandeka me ya nebinavkir di bingeh de ji pronav yek hatiye. Ji lew re em bjin:

c1N) Hevalek min, yek hja die Amed.

c2N) Hevaleke min, yeke eleng die Amed.

c3N) Dostek me, yek payebilind die Wan.

c4N) Doteke me, yeke qehreman die Cizr.
 

L bel di van hevokan de batir e, ku veqetandeka cara duhem binavkir bimne.
 

Ji hla din ve, heke em veqetandeka cara duhem di hevokn (c1) heya (c4) de b tewang binivsnin, em bjin:
 

1cB) Hevalek min hja die Amed.

2cB) Hevaleke min a eleng die Amed.

3cB) Dostek me y payebilind die Wan.

4cB) Doteke me ya qehreman die Cizr.

Ji van her s weyan, yn yekejimar nebinavkir, em dibnin, ku wey (c1) heya (c4) y her ba e.
 

d) Gelejimar nebinavkir:
 

d1) Hevaline min n hja diin Amed.

d2) Hevaline me yn payebilind diin Amed.
 

Di hevokn (d1) (d2) de, me veqetandeka n, ku ji bo gelejimariya herdu zayendan t bikarann, cara duhem netewandiye. Li hin aliyn welat me, ev hevokn me bi away

d1T) Hevaline min hja diin Amed.

d2T) Hevaline me y payebilind diin Amed.
 

tn gotin, l bel divt wek ku me li jor j got ev we di ziman standard de ney bikarann. Yan veqetandeka duhem divt di gelejimariy de be, ew ney tewandin her wek xwe bimne.
 

Heke em bixwazin di hevokn (d1) (d2) de veqetandina cara duhem j nebinavkir be, em pronav hin bi kar bnin. Wek em dizanin, veqetandeka me ya nebinavkir ya ji bo gelejimariy di bingeh de ji pronav hin hatiye. Ji lew re, em bjin:
 

d1TN) Hevaline min hin hja diin Amed.

d2TN) Hevaline me hin payebilind diin Amed.

Yan j

d1TN) Hevaline min hine hja diin Amed.

d2TN) Hevaline me hine payebilind diin Amed.

Ji van hem weyan, yn gelejimar nebinavkir, em dibnin, ku wey (d1T) heya (d2T) y her ba e.
 

Pit v gengeiya bik li ser tewandina veqetandeka duhem, em dikarin bjin, ku tewandina veqetandeka duhem gengaz e, l bel ne merc e. Di ziman standard de batir e, ku em hin bi hin dest ji tewandina veqetandeka duhem berdin.
 

Girday v mijar, divt em bjin, ku li hin aliyn welat we di hin zarava devokn me de pir caran - heke navdr ku t veqetandin bireser be - veqetandeka yekem j ditewnin. Wek nimne, gava kur Gurgn kirar(subjekt) be dibjin:
 

eKN) Kur Gurgn hat. 
 

L bel gava kur Gurgn dibe bireser(objekt) dibjin:
 

eBN) Ez kur Gurgn dibnim.
 

wisa ji bo zayend m, dibjin:

eKM) Kea Gurgn hat,

l bel

eBM) Ez ke Gurgn dibnim.
 

Yan, bi gotineke din, li wan herman gava navdr hatibe veqetandin dibe bireser, hng veqetandeka yekemn ya nr ditewnin dikin , ya m a ditewnin dikin .
 

Bi rast heke em li ser v qeyd biin, hng giramra ziman me d ji ya ziman alman dijwartir bibe.
 

Ber em deriy v mijar digirin, em li ser awayek din y tewandina veqetandek rawestin. Me di destpk de gotiye, gava em du rewitan; yan s, ar, hwd. didin navdr, em near dibin, ku ewqas car j w veqetnin wek nimne ji bo du rewitan, me hevokn (a1) heya (a4) ji bo pir rewitan hevokn wek (a1BD) (a1BDT) dane. L bel, hin caran dikarin pir navdr bidin pey hev her yek ji wan li gor zayend, mjer binavkirin yan j nebinavkirina xwe b veqetandin. Di v war de nimneyn Mr Celadet Bedirxan ji bra me nain; gava dibje:

 

1)      Ava kaniya gund me rn e.

2)      Ava kaniyeke gund me rn e.

3)      Ava kaniyeke gundek me rn e.

hwd.

Li hin aliyn welat me, yan j bi gotineke din, di hin zarava devokn me de, Kurdn wan herman di hevokn mna evn jor de j veqetandeka navdr duhem shem ditewnin. Wek nimne, heke Gurgn kur Ferzende be, Ferzende j kur Temo be kurek Gurgn j hebe, li cih ku bjin

1VX) Kur Gurgn Ferzendey Temo hat.

dibjin

1VXT) Kur Gurgn Ferzendey Temo hat.
 

Yan j li cih hevoka M. Celadet ya jorn

1MC) Ava kaniya gund me rn e.

dibjin

1MC) Ava kaniy gund me rn e.

Yan li gor v qeyd, ten veqetandeka navdr pn nay tewandin, l hem veqetandekn navdrn pit w, her yek li gor zayend mjer xwe t tewandin. L bel bi dtina min divt di ziman standard de em xwe ji v qeyd j bi dr bixin.
 

Wek akam ji v gengeiya me, em digihnin v encama jrn:

- Bel rast e, ku tewandina veqetandeka duhem, bi taybet ya nr yekejimar, di ziman nivsk de hn t bikarann, ew rewa gengaz e, l bel batir e, ku em bi dem re dest ji tewandina hem veqetandekan berdin.