end gotin li ser tpa dubare di ziman me de

 

Mustefa Red

 

Gelo tpa dubare di kurmanc de heye yan na?!

Min bi xwe bersiva v pirs heya ber v bi demek hergav bi neyn dida. Min digot na xr, tpa dubare di kurmanc de nne. B guman, her kesek wek min, ku li ser opa mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan die, ew j bersiveke neyn dide v pirs. Ji ber ku Mr Celadet bi akerey gotiye, ku tpa dubare di kurmanc de nabe. L ne ten tpa dubare, gava du tpn ji yek cihderk j di bjeyek de tne pey hev, hng tpa pn t avtin. Daku em ba tkevin nava mijar, divt em hin nimneyan j bidin. Wek nimne li ser avtina tpa dubare, Mr Celadet j rengdra xurt aniye, ku gava ev rengdra me rewita du heybern tvel be, hng ji bo xuyakirina cudahiya rewitan herdu heyberan, rengdra xurt parkta tir distne wisa rewta duwem ji ya yekem bi v away jrn pkt:
 

xurt  +  tir  =  xurttir
 

Niha ji ber ku di v rengdra me de tpa dubare pkhat, hng - li gor Mr Celadet - divt tpa t ya pn bte avtin ev bje bi away xurtir b nivsandin.
 

Tpn wek d t, b p, g k, c , z j hwd. ji dev me, ji yek cihderk tne der. Hng gava di bjeyek de, cotek ji van tpan bne pey hev, dsa - li gor Mr Celadet - divt tpa pn bte avtin. Wek nimne, em v car rengdra bilind bidin. Ew j wek nimneya jorn:

bilind  + tir  =  bilindtir
 

Ji ber ku di v rengdra me de du tpn ji yek cihderk hatin pey hev, hng dsa - li gor Mr Celadet - divt tpa d ji nav bjey bte avtin ev bje bi away bilintir b nivsandin.
 

Pir kes - ez j yek ji wan - li ber v pirs rawestiyan, belk ew j wek min hinek dudil bn, l bel, ji ber ku tu kes ji me nikarb av li dest Mr Celadet bike, herkes di ser v pirs re derbas dib - heke bi dil be yan ne bi dil be -  ev tit ku mamostay mezin gotiye dipejirand.
 

Ez bi xwe gelek li ser v mijar rawestiyam min herdem ji xwe pirs dikir, gelo ima mamostay me ev tite gotiye wisa kiriye?. L bel ev tit ku ez dibjim du pirs in. Yek: ima wisa gotiye?. Du: ima wisa kiriye?
 

Pirsa pn, ku ima wisa gotiye, ji min re gelek akere ronak e. Bi rast j, gava mirov li pvajoy drok y guhertina ziman me temae bike, v rastiy tde dibne. Rewa bindestiy ya gel Kurd dagrkirina Kurdistan wisa li me kiriye, ku ziman me di hin heyamn drok de ten bi away devk ji nifek derbas nifn din bye. Li gor pvajoy guhertina ziman devk, ev mijara ku mamostay me y mezin dibje rast durist e. ro j, ev pvajoye di ziman devk de berdewam e.
 

Wek nimne: Gava bjeya deng bjeya kirin digihjin hev, ji herdiyan bjeya dengkirin pkt. Li gor qeyda guhertina ziman devk wek Mr Celadet j dibje, divt ev bje bi away denkirin b nivsandin. Bi rast j, li gelek hermn rojavay Kurdistan (wek nimne herma Efrn) bjeyn axaftin peyvn qet nayn bi kar ann. Li cih wan denkirin t gotin bi rast j tpa g ji nava bjey hatiye avtin. Ev j li gor qeyda jorn gelek rast durist e. L bel, d em hest p dikin, ku bi v away, di navbera ziman devk y nivsk de dijberiyek pkt. Ka em gaveke din bavjin li cudahiyeke din, ya di navbera ziman devk y nivsk ve temae bikin. Bala xwe bidin v hevoka jrn:
 

Ez j diim Amed.
 

Gelo ev hevoka me di ziman devk de awa t gotin?
 

Kurd dibjin: Ej diim Amed. 
 

Niha ba hate xuyakirin, ku dema em pdin pey qeyda ziman devk, hng gelek tit d tev li hev bibin. Away nivsandina hevoka dawn, wek awa t bilvkirin, di ziman nivsk de ne rewa ye. Hevokeke bi v wey ten em dikarin di helbestn pvay de, ji helbestvan re rewa bikin; ew j bi merc ku bi rast by w helbest ji pvan ahengiya xwe dikeve. Ji bil w, divt ev wey nivsandin di pexan de bi ti away ne rewa be.

Niha gava em vegerin ser naveroka mijara xwe, em dikarin bjin, ku li gor pvajoy drok y guhertina ziman, bi rast j tpa pn ji tpa dubare wisa j tpa pn ji du tpn ji yek cihderk di ziman devk de tne avtin. Bi v away, me bersiva ku ima mamostay mezin wisa gotiye dt. L pirsa ku ima wisa kiriye, dsa j b bersiv dimne. L bel, ka em bipirsin, gelo ten Mr Celadet wisa gotiye, l wisa kiriye j. Heke wisa kiribe j, bi dtina min - pit ku ez destra lborn ji giyan w y pak dixwazim - mamostay me biryara xwe di v war de z standiye. Diviyab ev qeyda han ten wek pvajoy drok y guhertina ziman devk bihata daxuyandin. L ji bo ziman nivsk bi taybet ji bo bjeyn npkhat, divt ev qeyde ney bi kar ann. Bi dtina min, divt pvajoy drok b naskirin, l biryar bi awayek din b standin, ku em di reweke wisa de, tpn rayek, hem tpa dubare hem j herdu tpn ji yek cihderk biparzin. Gelo ima?

Ziman me di war sazkirin afirandina bjeyn n de zimanek zind, xwed dnamk afrner e. Mirov dikare bi arkariya prktan, parktan, dpaan lihevsiwarkirina birn bjeyan wek navdr, pronav, lker, daek,  jimarnav, rengdr hoker bjeyn n peyda bike biafirne. Ziman j bi v away ge dewlemend dibe. Wek hem zimann chan yn njen, divt ji bo ziman me j, ziman nivsk peng serdariya zimn bike wisa bandora xwe d li ziman devk j bike. Heke ne wisa be her hermek bide pey qeyda xwe ya taybet ya ziman devk, em bi ti away nikaribin zimanek yekgirt njen pkbnin.
 

Daku em di asta nrn teoriy de nemnin, ka em dsa hin nimneyan bidin.

Nimne 1: Bjeya serok + bjeya komar dibe serokkomar. Gava em bn tpa dubare ji bjeya npkhat bavjin, hng dibe serokomar. Ba e, ka em bjin, ku ev qeyda me li vir dikare xwe ragire. Ji ber ku ji bjeya serokomar hn ba t fehmkirin, mebest serok Komar ye. L ka em hin nimneyn din bnin.

Nimne 2: Bjeya yek + bjeya kte dibe bjeya yekkte. Gava em tpa dubare ji bjeya n bavjin, hng dibe yekte. Gelo ma k d bizanibe mebesta me bi yekte i ye?.

Nimne 3: Bjeya nv + bjeya vekir dibe nvvekir (bi mana ku der ne bi temam vekir ye, l bel ew nvvekir ye, yan yank e). Gava em tpa dubare ji bjey bavjin, hng ew dibe nvekir. Gelo ma k d mebesta me tbigihne? Gelek gengaz e, ku mirov hng di bin v bjeya n de bekirina titek bi du ben wek hev tbigihne, yan hatiye bi nvkirin.

Nimne 4: Bjeya teng + bjeya kirin dibe tengkirin. Gava em bjey bi away tenkirin binivsin, ma d k mebesta me tbigihne? Herkes d bipirse, gelo tenkirin ye ?

Nimne 5: Bjeya hik + bjeya kirin dibe hikkirin. Gava em bjey bi away hikirin binivsin, hng d herkes bawer bike, ku pwendiya v bjey bi hi re heye.

Nimne 6: Bjeya kast + bjeya tomarkirin dibe kasttomarkirin. Wek hevok: Zozan ji bo kasttomarkirin bajr. Gava em v hevok bi away Zozan ji bo kastomarkirin bajr binivsin, hng tikes d nizanibe, ka em i dixwazin bjin.

Wisa em dikarin bi dehan bi sedan nimneyan bnin wek akam ji v qeyd, em digihnin encamek, ku ev qeyda avtina tpa dubare tpa pn ji herdu tpn ji yek cihderk nikare xwe li hember dnamzma ziman ragire.

Bi rast j, ji ber bqezenciya v qeyd, piraniya nivskarn me, ji bil yn ku hik teng difikirin, d dev ji v qeyd berdidin. Ev j, bi dtina min, pngaveke gelek durist di cih de ye.
 

Pit ku me ev pngava drok j derbas kir, em hatin me got, ba e, di avakirina bjeyn n de bila ti tp neyn avtin, l me v car got, ku di ziman me de tpa dubare bi away edde nne me baweriya xwe bi v yek an.
 

Heya ber niha bi demek, min j ev senger eper parast nivsandina bjeyn wek gule, gerla hwd. bi wey gulle gerlla wek ne rewa dt li gor giramra me ya niha hn j wek ne rewa dibnim. L gava pirsgirk ten ev be, hng mirov dikare v eper hn j biparze. L bel, di v dema daw de, ez rast hin bjeyn din hatim, ku - bi dtina min - em near in dev ji v qeyd j berdin. Ew j ev e:
 

Min ber v bi demek pirtka birz Deham Evdilfetah ya bi sernivsa Hindek aloziyn ziman kurd (kurmanc) xwend. Birz Deham bala me dikine ser gelek pirs pirsgirkn ziman me li gelek deriyan dide. Tev ku dtinn me yn birz Deham di hin pirsan de ne mna hev in, l ez bi xwebn spasiyn xwe ji w re pk dikim, ku ser xwe bi van pirsan andiye. Bel titek di pirtka birz Deham de heye, ku ez bi werar sedema w rastiy gihtim encamek, ku ew ji bo v mijara me gelek girng balk e. Birz Deham li ser bjeyn mr mrek radiweste. Tev ku ew di v war de li deriy pirsgirka bikkirin j dide, ku ew pirseke din e, l di dawiy de digihne encam, ku bjeyn wek illek, dizzek, virrek hwd., di xwe de rewa berdewamiy hildigirin. Bi rast j birz Deham di v pirs de gelek mafdar e ji lew re, ez careke din spasiya w dikim, ku bala me kiandiye ser v rastiy. Ew li ser pirsgirka tpa dubare ranewestiyaye, l wek akam ji ronahkirina w, em dikarin v encama girng wek nimne ji bo hebn yan tinebna eddey di ziman me de wergirin. Ka em v pirs j dsa bi nimneyan ronak bikin.

Nimne 1: Em bala xwe bidin bjeyn diz, dizek dizzek. Ew kes ku diz kiriye, em jre diz dibjin. Gava ev navdr nebinavkir (nenas) be, hng em dizek dibjin. L gava ev mirov diz herdem diziy bike, hng em jre dizzek dibjin. Bi rast j, divt em li vir navdr nebinavkir dizek navdr dizzek, y bi maneya ku herdem diziy dike, ji hevdu cuda binivsnin. Bilvkirina wan j ne mna hev e. Navdr nebinavkir b edde t bilvkirin, l bel navdr din bi eddey t bilvkirin.

Em bala xwe bidin van nimneyan j:

Bjeya vir bi mana derew, bjeya virek bi mana yek vir bjeya virrek bi maneya ew kes ku herdem derewan dike. Nimneyn din j gelek pir in:

Mr - mrek - mrrek, il - ilek - illek, il - ilek - illek her wisa her wisa..... Bi rast j em dibnin, ku mana herdu komn bjeyan ji hev gelek cuda ye. Ev wey, ku bi idandin pkt, rewita berdewamiy dide kesek yan heyberek. Bjeyn pr - prek - prrek j wisa ne. Rewita pr ji w jin re t gotin, ewa ku temen w d pir e prek bi mana yek pr e,  l rewita prrek bi mecaz t bikarann. Li vir ne merc e, ku temen w jin pir be. L em rewita berdewamiy wek jineke temen w pir davjin ser w , bi v away, em w jin ji bo kesn biyan nutralze dikin, daku ew li w wek jineke temen w pir temae bikin w wisa bihejmrin.
 

L bel, ka em niha ji n ve pirsa bingehn bikin. Gelo ima em pde biryar didin hukum dikin, ku tpa dubare, yan j edde di ziman me de nne, by ku em li hem qunc aliyn ziman xwe bigerin?

Ma tpa dubare, yan j edde di ziman me de hebe, gelo i azar digihne me?

ima em hin rz rzikan biparzin, ewn ku di ziman de nema dikarin xwe ragirin?.

Wek encam, bi dtina min, divt d em hinek qeyd rzikn ziman xwe li gor rastiya ziman sererast bikin. Em pneyar dikin, ku tpa dubare tpn ji yek cihderk ten di bin van mercan de bn parastin nivsandin:
 

a)   Rengdrn wek xurttir, rasttir, ewttir, hwd. Bi tpa dubare bn nivsandin.

b)   Gava du tpn ji yek cihderk bn pey hev, tpa pn ney avtin; nimne, bjeyn wek blilindtir.

c)   Gava du bje li hev siwarbn di bjeya n de tpa dubare pkhat yan j du tpn ji yek cihderk hatin pey hev, hng divt herdu tp j bn parastin; nimne, bjeyn  wek errawestandin, hikkirin, yekkte, yekgirt, dengkirin, tengkirin hwd..

d)   Bjeyn wek dizzek, virrek, mrrek, prrek hwd., ku di mana xwe de rewita berdewamiy hildigirin, bi tpa dubare bn nivsandin.

e)   Bjeyn biyan, ku em di ziman xwe de bi kar tnin di ziman biyan de bi tpa dubare yan j bi eddey t nivsandin, em j wan bjeyan bi tpa dubare binivsin; wek bjeyn grilla, mille, millet hwd..