Kovara HAWAR wek Xwendingeheke Ronakbr ya Netewayet

 

Necib Balay
 

Pek                                                                                                           

Ekere zelale ko Malbata Bedir-Xan iyan di jiyana siyas ronakbr Civak  de, ciyek bi nirx taybet heye, di v nivs de ciy w yek nake ko bi ten em li ser rol wa y bi nirx biha di Droka gel kurd de rawistn, ev yek j, ji hizir bra her kurdek ne dre, her take kes kurd cih layq jhat y v Malbat di cerg xwe de dizan e.

Pit ketina orea Mr Bedir-Xan Beg mezin li sala 1847an, kur neviyn Bedir-Xan Beg Ezzan, li her c sy v Chan bilav bn, epirze bn, Kuber bn, hatin girtin, hatin sirgonkirin, l neketin, wan weke dareke bi xemil r rih kurdahlay xwe li ser piyan girt qet neketin, car bi bedariya di orin ekdar de, car j bi avakirin damezrandina Komele Cemiiyetan, car bi damezrandina  rkxistinn siyas car j bi weandina kovar Rojnaman avakirina Dibistanan, Milet Kurd Znd hit pda bir.

Kes exsiyetn weke;

 Emn Al Bedir-Xan , Mr Ebulrehman Bedir-Xan , Medhed Bedir-Xan , Mr Sreya Emn Al Bedir-Xan , Mr Celadet Bedir-Xan , Dr. Kamran Bedir-Xan , Ebdulrezaq Bedir-Xan , Salih Bedir-Xan , Rewen Bedir-Xan ..htd.

Endamn ronakbr yn v Malbat, xebata xwe ya cutarmanc, bi hev re di meand, ji bil ku ew Egd xebatkarn oreger ntmanperweriy bn, ji bil ku ew serdar mr bn, wan ji rol xwe y ronakbr rewenkirina rka xebata azadiya welat xwe j, qet bxem nekir ye, di v war de j, ew serk serwer bn(1).

Kesayetiyn v Malbat her ji dawiya sedsala 19an heta dawiya sedsala20an heta roja Iroyin muhra xwe li wan Komele, Kovar, Rojname, Cemiyet, Dibistan, Ensttyan daye yn ko piraniya wan li dervey kurdistan hind ji wan li kurdstan hatn e avakirin. Ji Rojnama Kurdistan a dayk, Kurd teeawin tereq cemiyet, heta k destpka avakirina dplomasiyeta Kurd ya Ndem(2) dema ku Dr. Kamran Bedir-Xan  bye nner Mela Mstefay Barzan, Serok gel kurd di orea Ilon de, ya ko sala 1961an berpaby hatiy destpkirin, dsan v malbat muhra xwe li Ensttya Rojhilatnasiy li Sanptersborg(3)  be kurd Ensttta Kurd li Waongton(4),  Pars(5) j xist ye.

Malbata Bedir-Xan iyan bi git bi taybet Mr Celadet Bedir-Xan , roleke ektv jhat di Ronakbriya kurd de heye, bi taybet pit w weke efserek Kurd bedar di er chan y yek de kir, bedar di orea x Sed Pran, ya sala1925an de kir, amadekariyn ax Siyas y orea Agir girtne ser xwe bi bedariya kesayetiyn Kurd ronakbrn netewey yn weke Qedr ceml Paa, Ekrem Ceml Paa, Mohemed Ceml Paa, Haco Axa Krn w, Hemzey Meks, Memdh Selm beg, komela Xweybn li sla 1927an li Beyrt damezrand, ev komele, ev saziye paan weke ax Siyas y orea Agr hate naskirin.

Ji lay Rojnameger rewenbriya kurd ve j, v Malbat bi dehan Kovar Rojnamn Heftane, Mehane, Demsal (Werz) li pir ciyn Kurdistan Chan yn weke Qahre, Beyrt, am, Istenbol, Pars, Urmiy gelek ciyn din Damezrandin e weandine.

Ji van Rojname, Komele Kovaran j, ya ji hemyan strka w getir Kovara HAWAR e ya ko babet Mijara me ya v Nivs.

 

Kurte jiyana Mr Celadet:

-Mr Celadet kur Emn Al Bedir-Xan Beg ye .

-Li Roja 26 Nsana Sala 1893an li Istenbol hatiye din( di rojbna w de di hind avkaniyan de ewt heye, hind sla1897an hund j, sala 1895an weke roja ji dayikbn dinivsin, l ya hetan niha bi bawer sala1893an e, unk Dr. Kamran Bedir-Xan  li sala 1895an de, ji dayik bye, Kamran, biray bik y Mr Celadet e.

Ji dayikbna Mr kamran di pirtk Mamosta Izzedn El Mla ve j hatiye pit rast kirin ku li sala 1895an li stenbol hatiye din(6).

L dsan j di heman pirtuk de, tevilhev di kar bizava mr Celadet mr Kamran de peyda b ye,  dibje, Dr. Kamran Kovara Hawar Ronah dan weandin by ko nav Mr Celadet behis bike.

-Her ji zarok bab w Dengbj Stranbjn kurd, Mamosta di anne Istenbol da k zaroyn w fr kurdiyeke rewan jhat bibin,

-Di kolca Erkann ceng de xwendiye bedar er chan y yek bye.

-Li sala 1919an de, dema li gel Mejer Edward Noel Inglz yine Kurdistan, broka danana Alfabya kurd ketiy ser w.

-Pit er chan y yek bi daw by, ji ber zlm zoriy, li sala 1922an reviyan e, xwe gihandne Elmaniya(7).

Dema ku w li bajar Mnixa Elman tev biray xwe Kamran di xwend rewa wa ya abor pir aloz bibu, pereyn ji Stenbol b wan dihatin qut bibn, wa bi karn weke Baxe, Byaxa Xaniyan li xwarngehan kar dikir tak xwendina xwe bi daw bikin.

Mr Celadet, deftera brann tomarn rojane heb hind pzann ji vane di belgeyn zanngeh ciy l dixwend di jiya hatne dtin(8).

-Li sala 1925an ji Elmaniya hatiye daku bedariya orea Kurd bike.

-Li sala 1927an pit kestina ore, tev end ronakbrn Kurd komela xweybn li Beyrt damezrand, Mr Celadet weke yekemn serok komela Xweybn hat ragihandin.

-pit bedariy di endn oren kurd yn ekdar de, bi serneketina van orean, Mr Celadet dest bi orea Ronakbr ya Kurd kiriye, li 15 gulana sala1932an dest bi weana kovara HWAR kiriye, ya ku Mijara v nivs ye.

-Ji sala 1936-1939 mamostay ziman frans ereb b li am, kar evkatiy j dikir.

-Di er Chan y dyan de, li 1 Nsan 1941-1945an dest bi weana Kovara Ronah kir ye.

-endn pirtk xebatn ekadmk derheq Ziman kurd encam dayin e.

-Zimann weke; Ingilz, Frans, Faris, Trk, Elman, Rss, Yewnan, Kurd dizann.

-Pit xebateke dr dirj li am li roja 15 Trmeha sala 1951an de rehmet xatira dawiy ji gel peyva kurd xwest.

 

HAWAR  i b, li k dihate weandin, awan bi i we dihate berdewamkirin?

 HAWAR kovar komela Ziman anda kurd b, ji lay Mr Celadet Bedir-Xan  ve li am dihat weandin.

Hawar, deng Zann ye.Zann xwe nasn e.Xwe nasn, ji mere felat xweiy vedike...

Kes ko xwe nas dike, dikare xwe bide naskirin, Hawara me ber her tit, heyna zman me d bide naskirin, lewma ko Zman erta heyna pne(9).

Hawar di qunaxn cuda de weana xwe berdewam kirye bi v away  kar xwe dmandye:

Hejmar  yek ya pn li 15 Gulana sala1932 derye, heijmar  57an ko ya dawiy ye, li 15 Tebaxa sala1943an hatiye weandin pa bi yek car ji wean rawistiya ye(10)..

 

Qnax merheleyn HAWAR te de derbasby:

Qnaxa 1.

-Hejmar 1 li 15-05-1932 deruye hejmar 23 li 25-07-1933 deruye, nizk 8 mehan ji wean rawistiya ye.

Qnaxa 2.

-Hejmar 24 li 01-04-1934 hatiye weandin, v qunax berdewam kiriye heta hejmar 26 ku li 18-08-1935 an deruye.

Qnaxa 3.

Pit sala1935an meha 8an bu mawey 5 salan ji wean rawistiya ye.

Qnaxa 4.

Ji n ve hejmar 27 li 15-04-1941 hejmar 57 ku hejmara dawiy ye ji jiyana HAWAR li 15-08-1943 hatiye weandin pa ji wean bi yek car rawistiya ye.

Bi tevay HAWAR 11 salan berdewam bye, l jiy w y wean 5 salin.

 

Bo i HAWAR wek Xwandingeheke Ronakbr ya Netewayet?

HAWR xwediy w Mr Celadet Bedir-Xan , xwestiye bi rkn Ronakbr bi weke Zanist  bi hind bingehn qahm Millet Kurd liser piyan bihle hesta netew li cem wan zde bike, ew j bi rya hind fakter engistn sereke yn znd kirina Milletan, bi zanabn hind xaln giring hesas di hejmarn HAWAR de pber kirne, her tit kurdan di van xalan de parastiye, mirov dikare bje, Hawar b bersiv rgirtinek, li hember Asmlasiona kurdan di w ax de, ji ber ku w dem, hewldan rgirteneke mezin li hember epol pln Nasionalzma kurd hebn, pit demeke kin ev yek bi zelal derket hole dema k, Ingilzan r liber Ronakbriya Kurd girt, li Sryay ember li Ronkabrn kurd teng kir, li Iraq dest bi hrin lekir, yn digotin hrin teidb kir(11).

Dsan dij tevgera ekdar serhildann Kurdistana Iraq li herma Barzan rawistiya, ku bi Serokatiya Mele Mstefay Barzan di saln 1943-1945an hatbn destpkirin, ev yek ba di xwey dema Balwz Inglistan li Iraq nameyn gef gran, arastey Barzan kirn demeke kurt da ye w  pmergeyn kurd ku bi ztirn dem, xwe biden dest Hikumet hzn inglz li Iraq, ger na ew leker w w t mergesatan bibin(12).

Dsan li Kurdistana rojhilat j, r li hember kurdan dihat girtin heta li sala 1947an Kumara Kurdistan bi alkar destberdan Yektiya Soviyeta ber bi daw kir, ji layek din Momosta Goran di Radioya ku w ax li Felstn di dema er cihani ye duyan de, ji sala 1942-1945an,wek nner partiya Hiwa bu reveberiya be kurdi dikir di w Radioy de, l Goran di nameke xwe de ji bo heval xwe Husn Ali anof, dide xweya kirin ku Inglzan nerazbuna xwe li hember kar wi da xweya kirin, bi s behaneya welathezi neteweparziya kurd tawanbar kir, li sala 1945an kar w bi bi aw an(13).

Mamosta A.Goran ji lay Inglzan ve hate derkirin, ji ber ku hind caran w di Weana Radioy de, srodn ntman marn netew pke dikirin, bi tawana r xwekirina li hembera pirsa nasionalazima kurd, daw bi kar w an, ev j tev ji bo ku Nasionalizm Hikmetn Ereb, Faris Turk dil wan nehlin pirsa Kurd dikir qurban, ji bo berjewendiyn xwe wan Welatan.

Rojavayiyan di ser de Ingilzan li hember kurdan siyaseteke bdengkirin di meand encam didan, l hewildann Ronakbr yn Hawar heta radek yn Kovara Gelawj(1939-1949)ya ku li Bexda dihate weandin(14) pirsn edebiyateke berhingar di hejmarn xwe de belav dikirin hesta netew xrt dikir, ev armanca Asmlasiona kurdan jr destkirina wan p kir.

Mr Celadet j ev Armanca neyar nehezn kurdan ba fam kir b, lewre bang ji b yektiya kurdan didan ji wan dixwest bi Zann Ronakbriy xwe rizgar bikin, bi sergotar br ramann xwe yn di piraniya hejmarn Hawar de nivsn, di bin bersiv ji bo inkar kirina kurdan, dibin, Hawar ji bo li Hawar hatina kurdan yek kirna wan, di hejmar 9 ya Hawar de, bi serdra Welat, Welatn Al,  Mr Celadet pir pendn Felsef di war Welatheziy de, li br tn e, ji bo nesil nif paeroj wha dibje:

Divt zarown Kurdistan bixebitin, rojek ber v roj(mebest roja di nva Ala y kurdistan de N. B) hilnin, ber bi ezman Kurdistan ve bilind bikin, li w bibrsknin, welat xwe ser avahiy xwe a pn vegernin di bin tava w re serbixwe bi Kamran bijn(15).

Herweha di war ronakbriya kurd de ji bo ku kurd ji w roj pde, dest bi orea ronakbr bikin, li ser riya zann welat xwe rizgar bikin, ev hewldann Mr Celadet rhevaln w, ta radek, ji bo Serphatiya Ismet Paay Zrevan w bu bersiv, dema hatiye gotin, ku rojek zrevan Ismet Paay got :

-Ezben, kurdan Serhidaye hind bajar girtin e!

-Paay got tit p nay nexeme, zrevan car din gote pay

-Ezben va ye kurd gihan Enqer!

Paay dsan got:

-Tit nabe ne xeme !

Cara siyan Zrevan got :

-Paay min, Kurd vaye bi dar keviran, bi r biviran bi ser me de girtin hatin durn Serya !

Paay bersiv da got:

-Lewre k qelem bi wan re t neye, ew nikarin titek bikin, dema ko bikin j ew z bikn(16).

Mr Celadet biha hinra qelem, xwendin zann ba zan b, ev Serphit ye fam kir

B, lewre hem hewldann xwe ji bo xwendin zanna kurdan dabn destpkirin, di Hawar de, bi van hmn jrn, avahiy xwendingeheke Ronkbr ya netew damezrand..

 

I-Yektiya Netewey yektiya Peyv:

M Celadet di Hawar de gotina  Zimanzan nivskar Fn(Finland) , Antt JALAVA bi c an ye dema got;

Ziman min y Dayik weke erim(pist) la min e, Zimann din yn ez dizanim cil bergn diber min dan e (17).

Mr Celadet di Hawar de heman rbaz bi weke xrt tir ev yek peyrew kir ye, di bje; min 8 Ziman yn Chan ba xwendine Lkoln kirine, paan min derbarey ziman kurd xebat dayne destpkirin, weha dibje:

Ez ko kurd im kurdmanczan im ziman xwe rind dizanim, min ew bi heft het zimann din daniye ber hev, kitkitn w hrhnandin e, qeydeyn w ji hev derxistn e, dikarim ji biyaniyan ptir qenctir derheqa w bidim xuya kirin zann(18).

Ji bo v yek dsan Serphatiyeke Mamosta Osman Sebr gotineke w dibe ahid, dema w got;

Li destpka saln 1930an Inglz Fransan em hejmareke Welatparzn kurd sirgon am kir bn, em li hev dicivn me ji bil kar Kurdayetiy behs jiyana rojane debara xwe dikir, hat gotin ku pwste her yek ji me Zimanek biyan bu xwe bi hilbijre daku p bijn debara xwe p bikn, weke Mamosta O. Sebr (1903-1998.) dibje ,

-yek ji hevalan got ;

-Ka bje Osman! Tu kjan ziman dixwaz?

Hem hevalan ber xwe guhastin al min guhdariya bersiva min kirin, min got;

-Kurmanc.

Ji rehmet l Celadet Bedir-Xan pve hem bi min keniyan li min vegerandin:

-Ma tu bi kurmanc nizan?

-Bel dizanim bipeyivim, l herwek div nizanim p binivsim.

-Madem(mafir) dizan bipeyiv, d bikar bi hsan binvs.

Mamosta Osman Sebr;

-Ev gotin neraste. Ma geln may bi zimann xwe nizanin ku deh-panzdeh salan di dibistanan de dixwnin heya hn nivsandina ziman xwe bibin?..

Hing remet Celadet Bedir-Xan got:

-Osman rast dibje, zimanek bi hsan nay nivsn, jre gelek west xebat dive. Ez bi ziman mijl b me dijwariya nivsandina ziman dinasim. Ev dem sala 1931an b(19).

Derheq heman pirsa ziman di war hiyariya netewayet de rola ronakbran, Mamosta Osman Sebr, di brannn xwe de dibje:

Bi tevgera Mr Celadet li sriy me dest bi nivsa kurmanc mldariya nivsandin kir ye.

Gotineke w ya jhat derheq ziman heb, ew digo, ziman weke xirareke kay ye, ew xirar kay di nav av epoln deryayek bih bilav kirin lib lib ew ka belav dibe, kar ronakbr zimanzana, vegerandin li hev komkirina van libn kay ye di xirar de(20)..

Mr Celadet asteng zehmetiyn pirsa ziman ba dinasn giringiya ziman ji bo znd kirina Gel Miletan j ba fm dikir, lewre di Hawar de bang yek peyva yek yekbn yektiya Kurdan c digire, di pgotina hejmara 1 ya Hwar de, ya ku bi ser dra ..

Armanc, Away Xebat Nivsandina Hawar nivsand, zelal dibe ku Hawar deng yektiya Kurdan, deng Zann Zanist ye, bi weke ekadmk Zanst Mr Celadet, Armanc plana xwe weke Pronivsek raxisty e pavan, di hejmara 1 ya Hawar de, xwediy Hawar armancn bingehn yn v kovar, li gor ert mercn w ax weha rz dike;

1-Belavkirina Alfab ya kurd di nv kurdan de, hnkirina w, hn bibin bidin hnkirin.

2-Lkolnn li ser zarn (devok) kurd hevberkirina wan, hevberkirina ziman kurd li gel zimann din yn ar.

3-Bberhevkirina rok, rrokn her texlt laje strann kurd belavkirina wan.

4-Twjandin belavkirina dwann kurd.

Bi van ve jnengariyn aiir mirovn bijarte j, d ben e belavkirin.

5-Lkolnn li ser reqis qeydeyn strann kurd.

6-lkoln li ser her texlt rzikn kurd Kurdistan , yn zeman bor yn r senifandins wan

7-Drok erdngar:

Lkoln li ser tevayiya drok erdngariya welat kurdistan.

Bi van xalan plana Hawar hatiye destpkirin bi v wey nexik Mr Celadet dest dab ji nve nivsandina her ti peywenddar bi kurd kurdistan ve (21).

Ziman, Edebiyat, Drok Civaka xwe xwed derket b, rupeln Hawar hewil daye, hem nivskar, mijar babetn kurdayetiy di nav pern xwe de biparze hembz bike, grova v yek j nivs nivskarn Hawar ne, ji herar aln Kurdistan li herciy kurd l hene her mijareke Kurdan elaqedar dike di hijmarn Hawar de hatne tomar kirin, ji Nivskarn Rojhita bigre hetan yn Rojava, ji yn Bakr bigre, hetan yn Bar, ji Mkriyan heta Botan, ji Soran heta Badnan, di rewa w serdem ya komonkasiona pir zehmet qelis de, Hawar bye wargeh lihev civna nivskarn kurd.

Nivskarn Kurd yn w Serdem ger nebjn tevan, belk piraniya wan berhemn xwe bi yek Armanc di Hawar de di weandin, wek mnak bjn ji bakr;

Mr Celadet, Dr. Kamran, Dr. Ahmed Nafiz, Hajo Axa, Qedr-Can, Cegerxwn, Osman Sebr Dr. Nredn ZaZa. El Seydo Gewran.htd.

Ji Baur, kirmanciya Jr;

Mamosta Goran, Ebdlxaliq Esr, Mamosta Bkes, Premrd, Mamosta Prot, x Selam gelekn din.

Ji Badnan;

Mela Enwer May, x Xiyasedn Neqben, x Memdh Birfk, Salih Bamern...htd, weke t xweya kirin, ev deme, dema zrn pn ya ronakbrya herma Badnan e, N. B.

Ji Rojhilat; Seyd Huzn Mukriyan, Mamosta Hmin...Hejar htd

Dsan, Hawar giring dida pirsn Krd Kurdayetiy li her ciyek v Chan, wek nimne bjn, di hijmarn xwe de pzanna li ser Rojnama Riya Teze ya kurdn Elegez Radioya kurdn  Rewan, herweha behs Radioya Bexda Beyrt yn ko bi Ziman kurd weana xwe dikirin bi kurd stran digotin dih kirin, heya ko li ser anoyn li Mihabad Urmiy xebatn w der j agah hebn, dsan di hejmara xwe ya 19an de, Hawar behs Zeradetiyn li Hindistan dike, kan wan ewan di Kovara xweya bi nav Iranlig de behs Serxwebn    Dewlata Kurdan kirye (22).

Pirsa her giring di Hawar  de pirsa Xort Lawn kurd b, ew ji bo ykt azadiya Gel Welat han didan, rka Azad Rrizgary na wan dida, ew bi kmas lengiyn di Civaka Kurd de haydar dikirin, weha dinvs;

Xorto!

Armanca te rizgarye, rizgariya Welat Miletek ye, nave Armanca te, kurde, kurdan ye, Kurdistan e(23) .

 

Xorto!

Bi ser Kela me de girtin e, ji derve djmin dirj me kirye.Ji her ml ri, di hndir Kel de, erek din, b eman ji y pn mezin dijwartir heye, er me bi hevdd re.

Xorto!

Hol bixebite: An bi xwe ke, an alkariya ewan bike ko dikin, avadikin...

Pa Hawar xwediy Mr celadet weha dinivs e:

Kurd ji hev cda dilopn Baran ne, cih cih tne daqurtandin, ko gihane hev dibin Leh, Lehiyeke bo.

Tu kes, t tit li ber wan nikare bisekin e Felata welat me di rabna v lehiy daye(24).

 

II-Yektiya Ziman yktiya herfan;

Di HAWAR de, Ziman li gor pirs mercn zanist hatiye dabekirin, her beek ji ben ziman bi jhat li ser hatiye rawistn.

Mr Celadet bi weke Zanist xebatn xwe li ser ziman kurd berdewam dikir, weke piraniya ronakbrn kurd, teng ne difikr, w devoka xwe ku devoka Mrgeha Botan e nekir ye serpika zarav devokn din yn di Ziman kurd de(25).

Mr Celadet, li gor br ramann xwe, ziman weha pnase dike ku ji bo kurdan weke pngava yek ya jiyan mana wan dibne. Nan dirm Mr Celadet di HAWAR kir armanc ev b:

 

Ziman erta heyina pn e

Yektiya kurdan bi yektiya ziman ve gir dide dibje:

Yekbuna kurdan j bi yektiya ziman kurd dibe. Yektiya ziman j, bi Yektiya herfan destpdike (26).

Giringiya Ziman di HAWAR de rih giyan milletan hatiye tmar kirin, weke ek xwe parastin hat ye dtin.

 Milletn bindest heyina xwe ji Serdestn xwe bi du titan, bi qeweta du ekan di parze. Ol yek, Ziman dudu. L heke Ola Millet Bindest Serdest yek bibe, hing ek yek bi ten ye bend ten Ziman e (27).

Dsan li ser kmasiyn Ziman kurd radiweste weha destnan dike:

Iro di Ziman me de du texlt kman hene, wenda bna Pirsinn kurd ketina Pirsinn biyan nava zimn.

Di HAWAR de pirsn Ziman j li gor hind bingeh elemntan hatiye parvekirin bingeh girtin, ew j:

 

1-Alfab

Mr Celadet di 15 hijmarn HAWAR de behs Alfa b dike, di heijmar  27an de weha dbje:

-Ev Alfab, aleke, ala bi Serxwebna me a Edeb ye.

Dsan dibje d Kurd xwediy Elfab yeke xweserin ew ji nr Elfabyn biyaniyan xelas bn e .

Li ser Kelha me alayn biyaniyan hebn, l Kurmancan ew daxistin irandin(28)..

Mr Celadet, naxwaze bje min ev Elfab ye damezrand pkan li sernav gel xwe li ser nave Kurmancan, di peyive, w her ji sala 1919 dest bi xebata Alfab ya Kurd kiriye dema ku li gel Meyjer Birtan Edward Noel ji b pirsa kurd Kurdistan yine Welat, Brok hizra Alfab ya kurd ketb ser w, pit w zann zanist, di Ziman Alfab ya endn Zimann biyan de peyda kirn lkoln kirn hevber ziman kurd kirn, ew her di hejmara 1 de bi Ziman kurd, turk, arab, faris fransiz, derheq Alfab ya kurd, pzann didan weandin.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      

Mr Celadet di hejmara 27an de, bi tnd tj rexneya wan kesan dike die ser wan yn ku giringiy nedin Alfab ya kurd bi Alfab ya xwe ne nivsin nepeyvin, danan damezrandina Afab ya kurd di HAWAR de, di endn qunaxan re derbas bye, Mr Celadet  tev kesn weke Tewfq Wehb di derheq Alfab ya kurd de sersatkirina w xebatn xwe berdewam kirne, l mixabin weke mr bi xwe dibje ji nikk ve T.Wehb vedigere Kurdistana baur xebata Alfab bi ten li ser miln w di mine.

Li piy hejmara Taypn Alfab ya Mr Celadet 36 bn, pit  grk Russ j derkirn, ragihand ku ev Alfab ye ji millet b Dibistan re bne Dibistan.

Mr Celadet di hejmara yek ya Hawar de , Alfab ya kurd bi 31 herfan tumar dike:

a  b  c  e    d  I g  h  x  j    k  q  u  l  m  n  o  p r  s    t    f  v  w  y  z

Mr Celadet di Alfab ya xwe de her 31 tp yan herf bi dengdr dengdar nav kirn e.

Dengdr;

Ew herf e ku dixwedeng e, deng xwe bi ser xwe derdikeve deng dengdaran derdixn e.

Dengdar;

Ew herfe ku dixwedeng e, bel deng w bi ser xwe b alkariya dengdr dernakeve.

Di ziman kurd de het(8) dengdr hene, ew j evin:

a  e  i      u  o 

Dengdr j d texltin,

dengdrn kurt, dengdrn dirj.

Dengdrn kurt(kin) evin: e  i  u.

Dengdrn dirj: a      o  (29).

Ev Alfab alaeke, ala biserxwebna heyina me a edeb ye(30).

 

2-Grammer

Mr Celadet xebatn ji bo grammera kurd, li sala 1941an di hejmara 27an ya Hawar de destp dike weha dibje:

Heya niha min Alfab ya kurd bi we da zanni, niha ez gramer bi we bidim zann, grammer weha pnas dike:

Grammr ...tevayiya rast axiftin rastnivsandina zimn e(31).

Ev qeyde bi xwe ji ziman tn der.Mr dibje bingehn v grammer, li sala 1929an min li bajar Hesi danabn, w li gur daxwaza kesan, daxwaza gel, xurtkirina Ziman kurd, standardkirina v ziman, gramera kurd dart b.

M.Celadet, di war gramer de, tbniya zarokan j kiriye, hind pirsn grammereka sivik ji bo zarokan  plankir ye, di bje:

-Grammera Zarokan bi weke cuda bi nav kitba snemxan damezrnim ap bikim(32).

Hv derd M. Celadet ew b ku kurd frbibin hez ji zann zanist bikin, bi Ziman xwe  bixwnin fr bibin, lewre drm mr hilday ev b:

-Hn bibin, hn bibin, hn bibin

-Hn kin, hn kin, hn kin,

 yn hn byin bila yn din hn bikin(33)..

Mr Celadet hevkarn w tevaya nivskarn hawar bi xurt xebatn ji bo pda birina Ziman kurd di w ax de berdewam dikirn, mamosta Prot di hejmara 11-15an de, gotarn li df hev li ser yektiya ziman kurd nivsandn e, bi hr kr li ser yektiya ziman rawistiya ye.

-NIQTEAN

Mr. Celadet, bal kaye ser Xalbendiy ew bi NIQTEAN navkiri ye, hem we crn v xalbendiy ert mercn bikar anana wan dayine xweya kirin ev Nandekn Niqteaniy weha bi nav kirne;

-(.) Niqte

-(?) Niqtepirs

-(!) Niqtebang

-(:) Niqtecot

-(;) Niqtebihnok

Ji van pve end nandekn din hene ko em wan km caran dixebitnin; wezfa wan ji n jor cida bi awak din in.

( ) Kevan

Dunik

_Xzek

- Bendik

 

-Ferheng:

Di Hawar de Ferhenga peyvan rolek ba dtiye, peyvn giran yn n ji bo xwendevan hatne irove kirin, bi weke asan sivik mana wan rohin zelal kiriye, di her hejmarek de, ev yek hatiye peyrew kirin.

Di Naveroka hawar de xweya dibe ku Mr Celedaet hem Ben peywenddar bi Ziman ve bi weke zanist tomar kirn e li ser peyv ye(34).

 

III-Hawara, Afrandinn bilind Edebiyateke Nxwaz Xmal

Edebiyat di Hawar de, destpka afrandin nxwaziy ye, hewldann xmal kirin ne, deng sirod marn netew ne, di Hawar de Edebiyat hatiye parvekirin ji bo d merheleyan;

1-Edebiyta klassk:

Di piraniya hejmarn Hawar de, ev ax Edeb bi gring hatiye wergirtin, Klasskn me ji herd zaravan, di Hawar de hatne tomar kirin bi drj li ser babet jiyana Helbestvan Nivskarn klassk drok bingeha v reng edeb hatiye behiskirin, Nivsakarn ji krmanciya jr jor, gelek gotarn xwe li ser klasskn me Nivsandin e, di Hawar de hatiye destnam kirin ku edebiyata kurd ya kevin heta niha ji lay gerok rojhilatnasan ve hatiye nivsandin tomar kirin, lewre ev girng ptepkirina bi edebiyata kurd ya klassk weke biryarek li ser xwe digirin dest bi nivsandina w dikin, babetn hemereng li ser Al Harr, Feq teyran, Melay Cizr, Ahmed Xan, Simail Bayezd, erefxan Bedls, Mradxan, Siyah Po, Nal, x rezay Taleban, Hac qadir Koy, Axayok, Mewlana Xalid Neqebend, Mela Yehyay Mizr, Mela Xell Srt, x Abdulqadir Geylan... gelkn din nivsandin e.

Nimne mnakn, edebiyta klassk,hema di hem hejmarn hawar de, hatn e weandin(35).

2-Edebiyata Ndem;

Di Hawar de, rol kargeriya Pber Rabern edebiyata kurd ya ndem xweya dike weke Merheleyeka n di jiyana edebiyata kurd de dih xweya kirin, ew nivskar ronakbrn di tevgera hawar de serhida bn, weke rabern edebiyata kurd ya n xwaz dihn hesabkirin, ji wan ronakbran j;

Mamosta Cegerxwn(1905-1984), Mamosta Abdlla Goran(1904-1962), Qedr-Can(1911-1972), Dr. Kamran Bedir-Xan(1895-1978), Mamosta Osman Sebr(1903-1998) ku her yek ji van ehsiwarn edebiyata kurd di beek taybet y edeb de. Di kovara Hawar de, guhrn peyda krin her yek  bi wek edebiyta kurd xmal kir nxwaz peyda kir.

Belge grovey v yek j ewe ku Hawar bye bingeh xwendingeha yek ya v nxwaz ndemiy.

 

-Grova yekan:

Bi taybet dema Mamosta Cegerxwn(1903-1984), di hejmara 22 ya kovara Hawar de, dest bi weandina Hespn Xwexwann kurd kir(36).

Bu cara yek, derbarey seng mzika kurd ya xweser tabet di helbesta kurd ya ndem de gotar belafkirn, hewil day edebiyta Kurd xomal bikit   ji derya erozn Arab bi dr bxit, M. Cegerxwn ev seng eroza Helbesta kurd ya ndem bi iwar we pngavan tomar kir ye, nav v guhartin kir Hespn Xwexwann Kurd, bi v wy dart ye:

1-Hesp eleng.

Hesp eleng, du gavan davje. Her gavek pn(5) movik t de hene.

2-Hesp Laxer.

Hesp laxer, du gavan davje. Hergavek e(6) movik te de hene.

3-Hesp Sivik.

Hesp sivik, du gavan davje. Hergavek heft(7) movik te de hene.

4-Hesp Rewan.

Hesp rewan, du gavan davje. Hergavek het(8) movik te de hene(37).

-Grova dyan:

Mamosta A. Goran (1904-1962) li sala 1932an di hejmara nehan ya Hawar de, guhern di seng serwaya Helbesta kurd dike, dem ku Helbesta bi nav Awat dr di v hejmar de di wene tbnyek dinivse dibje:

Awat Dr

Ey aw, en baz qefes helwer, perit

Kiwa bale tjekan ngay hsn dlbert?

Kwan d aw mest? Kwan?..

Kwan biry pwest? Kuwan?..

Kwan zlf re?..

Kolm al ge?..

..htd.

Mamosta Goran bi xwe v tbniya jr ji hawar re dine weha dibje;

-Em irane, le ser Isol (Feqere) anku Birge rkxirawin, her feqereyek barete le iwar beyt, beyt yekem iwarem le ser wezn Eruz danrawin, dyem seyem le ser wezn pencey(38).

Grova Siyan:

Helbestn Dr. Kamran Bedir-Xan , bi taybet hewldann Dr. kamran di njen kirin ji nve nivsandina Mem Alan, dsan di wezin eroza helbestan de j xwed qabiliyetek gelek tekz bye(39).

Herweha Mamosta. Qedr Can, M. Goran rokn Dr. Nridn Zaza gelekn din ahidn Nxwaz Ndemiya edebiyata kurdn e, di hawar de.

Hawar bye dsiya tomargeha her xrt ya van ghartinn di war edebiyata kurd ya Ndem de.

Di Hawar de Merhele yan (Kon ) edebiyat weha hatin e parvekirin dabekirin;

1-Edebiyata Goran(Stiranvan).

2-Edebiyata rok

3-Edebiyata Komd(Tater-Temsl) ya niho jre dibjin ano.

Di Hawar de Mr Celadet dibje:

 

Edebiyata Miletek, jiyana w Milet bixwe ye

Derheq njen kirin tomarkirina hem cins regezn edebiyat di Hawar de Mr Celadet di heijmar  (20) de, di Sergotara xwe de weha dinivse;

Bi bst hijmarn Kovara me ku heta nihu belafbn e, me dil dikir, em her away nivsandin bicerbnin bxin ziman xwe.

Her wek awayn bingeh, nezim nesir end ikln nesr km zde di Hawar de belafbn e.

Ten away (Temaay) heb neket b zimanr me. Mna ku xwendevann me di v hijmar de, d bixwnin.Me ew ikil awa j ceriband xiste Ziman xwe (40).

-Grov belgey aran.

Kurte rokn huner yn ku destpka saln 1930an, bi kurd di Hawar de dihatin

weandin, ko w ax hema di nav edebiyata Welatn dewrbern kurdan ne j

v wy roka hner ya ku ert mercn rokeke ndem hner t bin,

sernehida bn, yan j ji n ve ser hildidan, derheq rokn ndem huner di Hawar de

Dr. Ferhad Prbal weha dibje;

Teknk form wan rokn ko di Hawar da hatne bilavkirin

gelek hner pkewtn. Naverok wan j, wek neynikek saf rengn, jiyan gel

kurd li salan seretay em sede ye da pan deden, gewahnameyek bgerd nazikin,

li hember drok trajdya jiyan morov kurd. Gereke em rokan e, wek

dokumntn drok, hner estatk bne qeblandin, lkoln li ser wan binsrn.

Mamosta F. Prbal roknivsn Hawar j weha rz dike;

Dr. kamran Bedir-Xan, Celadet Bedir-Xan, Osman Sebr, Nredn Zaza, Qedr Can,

 Mstefa Ahmed Bot, Biar Segman(41).

Ev belge grovn jr ewn me behis kirn, besin ku mirov dan li w yek bine bje ku Hawar, frgeh xwendingeheka ronakbr ji nve jiyandina edebiyat peyva kurd b, ji bil ku Hawar, bi herd zaravn serek yn ziman kurd bi dehan bi srodn Ntman Marn serxebn azadiy di rupeln xwe yn zrn de weandne, ev srod marn welatparziy di w dem ikestin bmoraliy de, ji bo gel kurd bibn moral, bibn ek, bibn nan jiyan.

IV-Ol bi Kurd hnkirina Ol islam.

Di hawar de, tbniya her tit hat ye kirin, girday ziman kurd bandra ziman li ser hesta netewayetiy, xwediyn hawar ronkabrn w hewil daye kurdan bi ziman kurd fr ol islam bikin, gotin hedsn Pxember(s.x) Ayetn Quraan bi kurd bi ziman rn y dayik fr kurdan bikin, txistn bi ziman ev Ole, ango dine islam p hatiye xwar wergerandne ser ziman kurd, xaleke din y bi v pirs ve girday, terxankirina koncik Feqian e, dema di Hawar de stonek yan koncikek ji bo pirsn feqehan hat ye dann.

V-Drok Erdngariya Kurdistan.

Di hejmarn Hawar de, drok erngar(cografiya) kurdistan ne hatiye mandila kirin, li ser ern kurd, droka Kevin n ya kurd kurdistan babetn jhat hatine weandin, serphatiyn gel, buyer serhidan ghernn girday droka gel kurd hatn e behis kirin, dsan nexe, ala erngariya kurdistan ji bo xwendevanan di gotarn cr be cr de hatne weandin, heta nexeya cograf ya zarav(devokn ) kurd j hatiye behiskirin, bi krt yan bebet pirsn girday kurd kurdayetiy di Hawar de hatne behis kirin ger i hind mijar yaqn babet km hatibin behis kirin yan gotar km li ser hatbin belav kirin, ewa girday ert mercn w dem bn y ku hawar t de dihate weandin, ji tkiliyn bi zehmet, km hejmariya nivskaran heta zehmetiyn post ap.

VII-Folklor

Di Heijmar  30 ya Hawar de, Folklor weha hatiye pnaskirin;

tevayiya Adet, rok Strann Milletek ye. Ev Adet, rok Strann ku ji nav xelk derketin e di dura nifan de bi serve ketine gehiatine nifn n..

Hawar bi weke zanst akadmk Folklor tesnf kiri ye weha dabe kir ye;

-Metelok

-rok

-rrok(vanok-Efsane)

-Stran

-Pend Gotinn Mezinan.

Herweha be Stran j dabe kiri ye ji bo:

-         Strann demdirj

-         Strann demkurt

Li gor tesnfa dabekirina Stran, ew j van axan pkhat ye:

1-Lawik: Strann Lrk Evn

2-er: Strann li ser er cengan

3-Dlok: Strann Govend dlanan

4-Meqam: Strann Koik Dwanan

5-Lawije: Lawjok...Strann Dn

6-Brte: Blte, Stzrann agirdn Dn

7-Peste: Strann tev giran(Sivik!!!) (42).

 Ji dervey van hem mijar babetan, hawar pirsa jin j, mandila nekir b, bi hind gotarn Rewen Bedir-Xan pirs pirsgirkn, Jina kurd j dihatin behis kirin, stoneke tabet bi nav stona Kebaniyan ji bo pisn Jin hatb terxan kirin.

 Herweha pirsa Zarokan j bi xrt di hejmarn Hawar de dihatin weandin i derheq edebiyata zarokan be yan j perwerde hn kirina ewan, heta k prisa reklamn rojnameger j di Hawar de dihatin belavkirin, daxweyan daxwazname ragihandinn komele dibistann kurd j di rpeln hawar de c digirt.

-Kar xebatn li ser HAWAR .

-1-

Birz Hemre Rreo....Li sala 1976an dest bi xebateke pn ya Hawar kir hijmarn 24-27an ji n ve dan apkirin, l nivskar rojnamevan hja Firat Cewr di namek de , ya ku ji min re hinart dibje, Hemre Reo hijmar1-57an ji nve dan apkirin, ya rast ewe ku nemir Hemre Reo, li koberiy xizmeteke hja ya peyv rewendrya kurd kirye, taybet dema weana kovara iya ji n ve apkirina Hhawar.

-2-

Birz Mohamed Bekir, ku li welat Suwd dima, ew kurdek ji kurdn kurdistana rojava(binxet)b, ye Rehmet, w komela yek ya heijmarn Hawar ji 1-24an girte serxwe, bi alkariya kesn weke Mohamad Uzun, Red Simo, Reo Zlan, Henef eleb Ferhad akel karek rind jhat encam da, w Plan kirb ku xebatn xwe yn hawar di 3 Cildan de ap bike projey xwe bi v away destnan kir b:

Cild 1: ji hejmar (1-9)

Cild 2: ji hejmar (10-16)

Cild 3: ji hejmar (17-23)

-Hja M. Bekir li sala 1987an Cild yek gihande armanc, w bi weke rind jhata Komela yek ya hejmarn hawar di Cild 1 de apkirin, l mixabin qeder r neday ew bigiht projey xwe y derbarey Hawar ku bi daw bnit, rehmet xatira dawy ji peyva kurd ji me hemyan xwest.

-3-

Li ser xebata Nivskar Rojnamevan Firat Cewer, ya kovara Hawar Ndem , rehmet nemir Sebr Botan  gotinek heye dibje;

Celadet bi Hawar tenr dada

Cewer bi Ndem, nan pveda (43).

Xebata v dawiy ya her jhat, derheq Hawar hatye encamdan, xebata Mamosta F. Cewer ye, dema ku w bi weke gelek ba hem hejmarn Hawar bi weke zrn ap kirn gihandne berdestn xwendevan lkolnvann peyva kurd, v xebata hja ya Cewer wekir ku bala her kes bikevte ser Kovara Hawar, ya ku Mr Celadet hevkarn w ew bi weke pir zehmet di reweke aloz de ap kirn xizmeta peyava kurd kirn.

Weke piraniya nivskarn kurd ev xebata zrn ya Mamosta Cewer dt Pirtukxana Kurd a kir, di du Cildan de ew dayine apkirin;

Cild yek ji hejmar 1-23 ku di navbera saln 1932 1933 de hatbn weandin

Cild dyan ji hejmar 24-57an ku hejmara dawiy ya Kovara Hawar b.

Mamosta F. Cewer kar din y her hja kir, Tpguhziya Hem hejmarn Hawar ye, ji rnivsa aram b ya Latn .

Hawar bi Rnivsa Lattn ya Aram dihate nivsandin, F. Cewer ew hem kirine tpn latn, daku Kesn bi tpn Aram rnvsa Aram nizanin bikarin bi asan Hawar bixwnin l mze bikin.

Ev xebatn jor yn me behis kirn, weke akarn xebata derheq Hawar tn hesab kirin, ger na bi dehan nivskarn kurd ji hem pereyn kurdistan ji kurdn li derve, bi xebat karan jhat rabne bi her away, gotar, nivs lkoln li ser kesayetiyn Malbata Bedir-Xaniyan, di pirtk, kovar rojnaman de weandn e, di v nivs de ciy w yek nake ku em wan hemi navan rz bikn binvsn.

Merhele egern rawistna Hawar

Di hejmarn Hawar de, bi zelal nay xweyakirin kan ji ber i egeran Hawar ji wean ket ye rawistiya ye, bi ten behs rawistna w dih kirin. L di heijmar  27an de xwediy Hawar bi sergotar S tarxn Hawar behis dike ew j;

-15 Gulan 1932

-18 Tebaxa 1935an.

-15 Nsana 1941an

Tarxa pn: 15 gulana 1932an.

T de hatiye nivs, weha hatiye gotin;

 Di v tarx de, gaz hawara kurdan ji dil dev wan ketine nav xz xzikn end rupelan kovareke kurd anne p.Ji kurdan re hawar, hawareke n , Hawara zann dazann za(44).

Mr Celadet ango bjn xwediy Hawar, di v sergotara xwe de, daye zelal kirin ku Hawar rolek mezin dtye, gelek ronakbrn welathez, pgihandne wan j bi rya xwe kesn din hn kirn e, Celadet dest emferiy li pita kesn fr ziman xwe bn e dixe nefret leinetan li wan dike yn bi ziman xwe ne peyvin yan ne nivsin.

L mixabin herd tarxn din di v gotara xwediy Hawar de nahn behis kirin, bi ten li ciyek din di hejmara 24an de ku li meha Nsan sala1934an derye bi ser gotara Mijde bu lwan kurd hatiye ku pit e mehn qut bn va ye li ser pirsa ziman Hawar nivsn xwe berdewam dike, l dixwey ku qutbna hawar di nabera hejmara 23ya li 25 Trmeha sala1933an heta hejmara 24an li Nsana sala1934an 8 meh hene neku e meh(45).

Weke din ya zelale ku ji ber pirsn abr siyas rewa er chan y dyan, navber qutbn di weana Hawar de, peyda bibn, ev yek li gor belgeyn di dest de, me li ciyek din bi pirsa hiyariya netewayetya kurd hebna hzn Ingliz parastina berjewendiyn w ve girda b.

Br Ramann end kesayet ronakbrn Kurd li ser Hawar

-Ihsan Nr Paa, Qumandar orea Agir;

Mr Celadet, ji karn xwe yn rewenbr, mezintir b, ew di kar barn siyas orean de j, areza b, l axxxx!!!(46).

-Ronakbr Kurd Ibrahm Ahmed;

Hawar weke batirn Xelat mizgn b li destpka saln 1930an, ji al Malbata Bedir-Xaniyan ve gihitiye Rewenbrn kurdn Iraq, me ew weke titek proz li hev parve dikir(47).

-Nivskar ehd azadiy Mela Enwer May;

Mr Celadet, bo Millet kurd Hawerek b, ronahiyek b, rojek n b, nav Kovarn w j bi ser w ve bn. W bi wan Kovaran ziman kurd paqij, nerm, zelal kir(48). 

-Mamosta Hesen Hiyar;

Em hem agirtn Dibistana Mr Celadet in(49). 

-Mamosta Cegerxwn

Er raste ber kovara Mr Cceladet Hawar ez aiir bm, l heta ew Kovarn w nehatin apkirin ez j ba nehatim naskirin, bi van kovarn xwe Mr celadet xizmetek pir mezin ji millet xwe re kir. W alkariya min j dikir(50).

-Dr. Kamran Bedir-Xan;

Ber apkirina Hawar bi salek Celadet rehmet, ji min dost hevaln xwe re got; gerek me rojnamek hebe da ko seyda xwendevann me xwe p bigirin hev nas bikin, millet xwe p hiyar bikin(51).

-Romannivs Kurd Mohemed Uzun;

Nav Hawar nav xwed gerndey w Celadet Al Bedir-Xan, du navn esas yn tevgera ronakbriya kurd ne. Tevgera ronakbriya kurd ko gelek qelse, bi van navan ge dibeEm gelek deyndarn C. A. Bedir-Xan Hawar ne(52).

-Mjonas Dr. Kemal Muzhir;

Hawar Kovara kurd ya her temam e, pit w Kovara Gelawj t(53).

-Nemir Sebr Botan;

Ji bo rewa kurdan ya tevlihev, are derman, frgeha Hawar ye. Heke na ew nivskar HAWAR nenas be, an ne Hawarnas be, d awan bi dev ji devoka devera xwe berde? (54).

-Derw Ferho, Serok Ensttuya kurd li Brukssel

Hawar mna pirtkeke muqeddese. Ji bo kurdan ew Quran e, Incl e, Tewrat e, Misshefa re e(55).

-Rojen Barnas

Hawar, di war bjezan terminolojiy de avkaniya her bi ewle ye(56).

-roknivis Hesen Met

Em hem ji nav rpeln Hawar derketin ro her yek ji me hawariyek hawar ye(57).

Daw Encam:

1-Va ye 73 sal bi ser derna Hawar de, derbasbn, l hta ne Lkolnvanek weke Mr Celadet, ne j frgeheke weke Hawar, di nav gel me de nepeyda b ye.

Di war Zimannas, Xmal kirina Edebiyata kurd, Tomarkirina kultur jhat y kurdewariy, h saziyeke kurd ne gihitin e ast peyska Mr Celadet Hawara w, heya niha derheq Ziman, Rziman, Elfab regezn Edeb, bent Hawar y Mr Celadet dihte cutin, nek bi ten cyina w bent belk heta radek ji irn bihay w hatiye km kirin, hevberkirina derheq dem, iyan komonikasionn, w ax niha, ev yek bi zelal derdikeve hol, bi dehan Enstt, Dibistan, komele, rojname Weanxane hatine damezrandin, l heta niha nikarne ew rol w serdem Hawar ji bo yektiya ziman , yektiya ronakbr afrandinn edeb did, nihe b dtin.

Di droka ronakbrya kurd de xweya bye ku pit nemana Hawar mirina Mr Celadet, rewenbrn kurd w yekt hevbendiya serdem zrn, serdem Hawar ji dest didin, dber hilberiyeke b yeman di nav wan de peyda dibe, dijayetiya Osman Sebr Qedr-can, yan Cegerxwn yn din pir zde dibe ji hev belavbn peyda dibe(58).

Li vir pirsek heye, gelo li ser avahiy Mr Celadet y ku ber 73 salan daye destpkirin i l hatiye zde kirin, i l zde b ye?

Di bersivdan de, em heyr dimnin, ermezar dibn, ji al end(kemye) ve, dibe hejmara nivs, pirtuk, dibistan, rojname, kovara Ensttyan, pitir by bin, l ez qet bawer nakim, ku ji lay niyet ve karek jhat tir ji y Mr Celadet Hawara w, hatbt e encamdan, yan j giht be armanca xwe, lew re em dibjin pit derbas bna 73 salan, em hj Bent Mr Celadet dicn.

Ger ew bingehn Mr Celadet avahiy yektiya ziman xmal kirina edebiyateke xwed afrandineke jhat li ser avakir, ji lay Ekadmker Zana Pisporn Kurd ve ba hatiba ye Lkoln kirin, bi cid li ser hat baye rawistn, niha rewa gel me ji her al ve bi weyeke din baye.

2-Mr Celadet,  di destpka jiyana xwe ya lawniy de bihay xwendina bi ziman dayik zan b, gihit b w bawer ku bi kurd fikirn, bi kurd xwendin bi kurd nivsn ji b azadiy ned giringe rya azad rizgariy end nizk dike, l ew nikar b v fikir ramana xwe derbas praktk bike, heya ku bi temam li sala1943an kar we y Alfabya kurd ji bo kurdan bide xweya kirin, lewan w pit hejmara 23yan ya Hawar biryara wey nivsna kurd bi yek alfab wergirt, unk w dizan yektiya kurdan di yektiya ziman da ye.

Ger xebatn derheq ziman kurd, yn li Ensttya kurd li Bexda(Kor Zaniyar Kurd), Ensttta Kurd li pars, ensttta Kurd li Berlin, Ensttta Kurd li Bruksel, Ensttta kurd li Stokholm, ensttta kurd li Tehran ensttuta Kurd li Waongton, ensttya kurd li Stenbol....htd.

Li ser op rka Celadet A. Bedir-Xan meya ban, niha rewa gel me ziman edebiyata me di merheleke din da baye, l mixabin, ev xebatn gel kurd yek nebye alkar ji bo ya din, her yek bi weke Ston di cih de maye, by ku bi weke Asoy  werar bike sbera xwe bide her kurdek li her ciy l dimn e.

Ew roj hatye ku kurd bi birayreke yekgirt, hewil bidin, bi yek Alfab yek rnivs binvsin weana xwe berdewam bikin, li gor pirsa zansta ziman1 bi rka areza Pisporn Ziman kurd, biryar bihte stendin ku bi alfab ya Latn li ser bingeh alfab gramera Mr Celadet nivskar rojnamevaniya kurd bih destpkirin, hebet ew j pit end aksaz rforman di alfab ya Mr Celadet de.

3-Ew roj hatiye ku biryareke yekgirt ji al siys ronakbr ve bihte dan, tde bih pejrandin ku iro ne sobe, niha ne demk din, kurd d bi alfabya latn dest bi nivsandin bikin, wek qunaxa destpk nivs pirsn edeb bi v Alfab bihn nivsn, di df de li xwendingeh dibistanan, ev alfab ye bihte er kirin.

Eger sebebn, chakiya Alfabya kurd ya latn em dikarn di van xalan de rz bikn:

a-Li gor karn teknk komunkatsiona ro, b pirsgirk by alz mirov dikare bikeve tkiliyan nivsan li hev bi guhere.

b-Li gor hijmara kes ciyn ku kurd l dijn, kesn bi rihet dikarin alfabya kurd ya latn bi karbnin piran ne, yan piraniya civaka kurd dikarin bi v alfab y bixwnin binvsin (Kurdn bakur, kurdn welatn yektiya soviyeta ber, kurdn suriyay, kurdn ewropa diyasporan, nifsh genretionn kurdan yn ku li ewropa mezin bne yan hatin e din, kurdn raq herma badnan, Kurdn rojhilat herma urmiy shikakan).

Yn bi Alfabya kurd ya Aram (Ereb) di xwnin di nivsin, bi ten kurdn rojhilat besh kurmanciya jrn e ji kurdn iraq.

c-Behaneya ku piraniya nivs arshv kurd  bi tpn Ereb hatine nivsn, behane heceteke lawaz b hze, ji ber ku piraniya wan nivsan chi km chi zde hatne wergerandin ji bu tpn latn, wek mnak bjn; Sherefname, Dwana Cizr, Mem Zn, droka edebiyata kurd ya Allaedn Sicadd....htd, weke din pirtkn mayn ji n dihn nivsandin dikarin li gor programm teknka n di heman gav de bibin tpn latn.

Ji xwe serbur tecrbeya komara trkiy v yek bash zelal dike dem ku M. Kemal biryara goherandina hem arshv impratoriya Osmanl day arshv Dewleteke ko roj l ava ne dib 600 salan hkim dikir di demeke z de arshv xebata ewqas berfireh ji b tpn Latn hate guhartin.

 

Jder avkan

1-Hawile al-sehhafe al-kurdiye, Begdad 1973, r8, Prof.Dr.Izedn M. Resul.

2-Mamosta Ibrahm Ahmed, di ddareke xwe de ya Tomar kir de, ko Heval hja Civaknas Selm Ferat p re kirye, dide zann ko Dr. kamran Bedir-Xan  bi Hind balwzn emrkay re axifit b, ko andeke Kurd li destpka saln 60an bie Amrkay ji bo alkarikirina Doza kurd..

3-Ev be Kurd ji ensttuya Rojhilatnasiy, bi saya ehd Ebdulrezaq Bedir-Xan (1864 - 1918) hatiye vekirin.

4-Ensttya Waongton j, ji hvn Malbata Bedir-Xaniyan bbehir nebye Seyfedn Bedir-Xan , ko ji ax Yezdn r Beg Bedir-Xan ye, yek ji Hmdarn v enstty ye, ko min bi xwe pnasn li gel w kir ye ew li Bruksil, di dema civna kongra netew de dt ye..N.B.) .Malpera PENa Kurd/ Kon re.

5-Damezrandina ensttta Kurd li pars, ya ku Ir j xebatn xwe berdewam dike, bi keda Dr. Kamran Bedir-Xan  li ser bingeh komela(Frensa-Kurdistan) ya ko Dr. Kamran Bedir-Xan  xebat ji bo kir hatiye damezrandin pit ko ew li sala 1978an ye rehmet dostn gel kurd ji fransiyan hatina partiya sosialst li sala1981an, desthilatdar girt ye dest, ev Ensttye hatiye avakirin dest bi xebat kir ye..Malpera PENa Kurd/ Gotara M. Kon re, derheq komele, rojname, kovar xebatn Malbata Bedir-Xaniyan.

6-.(Taxa Kurdan li Dmeiq, Izzedn Mula, ap 1998 Weana Aaso li beyrt, rpel 108).

7-Kovara Kurdie Studien..hijmar 1+2, 2003, rpel, 201-208.

8-.Kovara Kurdie Studien..hijmar 1+2, 2003, rpel, 201-208.

9-Hawar hejmar1,sergotar, sala1932, am.

10-Hawar, ji Weann Ndem34, Stokholm 1998, Ferat Cewre.

11-Kurd Kurdistan f al-wesaiq al-bertanye, drase tarxye wesaq ye, Dr. Wel hemd, Londonr240-246).

12-Heman  jder.

13-Abdulah Goran al Asar al iiriye al-kamile, Dr. Izzedin M. resul, r8, Begdad 1991.

14-Hele al- sehafe al-kurdiye, Dr. Izzedin M. resul.....

15-Hawar hejmar930 Ilon 1932.

16-kovara Jiyana Rewen, Istenbol, sala1998, Rupel6).

17-Kovara Avan, hejmar 6, 1997 Stokholm, r12, Zimanzan, Haydar Diljen.

18-Hawar hejmar1, 15 Gulan 1932.

19-Osman Sebr, kovara iya1-8 Berlin, pgotin 1965-1970.

20-Dwan O. Sebr, weana apc Stokholm, 1998 r20.

21-Hawar hejmar 1, Weann Ndem, Stokholm 1998 F. Cewr.

22-Hawar hejmar19 r3,sal1 17Nsan 1933.

23-Hawar hejmar1 sal1, 15 Gulan 1932.

24- Hawar hejmar17 sal1, 6 Adar 1933. 

25-Kovara Dugir, hejmar6, Adar1997, r64 Zagros Hajo.       

26-Hawar heijmar 3, rup4.

27-Hawar hejmar 20, rup1.

28- Hawar hejmar 27.

29-Hawar hejmar 1 rupel3, sal 1 15 Gulan 1932.

30- Hawar hejmar 27sal 9 15 Nsan 1941 rupel3-4.

31-Heman jder.

32- Heman jder.

33- Heman jder.

34-Piraniya hejmarn Hawar, di herd qunaxn dern, 1-23 24-57.

35-Hem hejmarn hawar, ji 1-57an.

36-Kovara, jiyana Rewen, hejmar2, r8 Muslim Yucel, Ahmed Masum.

37-Hawar, hejmar 22, sal2 1 termeh 1933.

38-Hawar hijmar 9  Rupel 5.

39-Kovara jiyana Rewen, kovara wejey, and hner, hejmar13,r29 Sstenbol 1997.

40-Hawar hejmar 20.

41-Ndem 11, 1994, r100 Bblografiya rokn Hawar, Ronah Roja n..

42-Hawar hejmar 30.

43-Ndem, 10, sal1994, r50 Sebr Botan.

44-Hawar hejmar 27 rl6, apa Ndem rupel 688 .

45-Herd hejmarn Hawar 23 24.

46-Ndem, hejmar 10 sal 1994, r51, Sebr Botan.

47-Deng Mamosta Ibrahm Ahmed, di kasteke tomar kir de, ddara ko Civaknas Selm Ferat p re kir.

48-Gotara Mela. E. May, li eqlawe, di kongreya Mamostayn kurd de li sala1959, Ndem, 10 sal 1994, r51, Sebr Botan.

49-Ndem, 10 sal 1994, r51, Sebr Botan.

50-Heman jder avkan.

51-Heman jder avkan.

52-Ndem, hejmar 26, 1998,r104.

53-Ndem, hejmar25, 1998, r21, Dr. Kemal Mzhir, kurd Mjo.

54-Ndem, hejmar 26, 1998,r105.

55-Ndem, hejmar 26, 1998,r100.

56-Ndem,h ejmar 26, 1998,r104.

57-Ndem, hejmar 26, 1998,r103.

58-Kovara Avan, hejmar 10, r86, Mehmud Lewend.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org