Rola Wêjeyê di Pêşvebirin û Demokratîkkirina Civakan de

M. Nezîr Silo, nezirsilo@hotmail.com

Bi qasî ku pêşketina hêzên hilberînê û nakokiyên çînî civak bi pêş ve bir, ewqas jî huner û wêje rolekî grinîg di pêşdebirina şaristanî û mirovahiyê de leyîstine. Di vê xalê de Marks weha dibêje; “Hilberîna giyanî ji destpêkê de bi awayekî rasterast têkilî karê madî û têkiliya mirovan ya bi hev re ye”. Eger ku peywendiyên hilberînê wêneya civakê çêdikin, wêje giyan didiyê. Wêje giyan û nirxên mirovahî di mirovan de çandiye. Eger ku şer bûye sedemê pêşvebirin û pêşkeftina civakan; her çendî bi êş û azar e, wêje bi şêweyên xwe yên hunerî, mirovê hov kiriye mirovekî civakî ku xwe û nirxên mirovahî binase.

Tê dîtin ku her çîneke civakî, kar kiriye ji bo ku wêje bo berjewendiyên xwe yên çînî bi kar bîne, da ku giyan û nirxên ew dixwazin di civakê de - di hemû aliyên jiyanê de bidin çandin. Di vê xalê de bi taybet û di pêşiyê de ol tên. Olan, wêje û şêweyên wêjeyî di asteke pir bilind de, bi hunerî û bedewî wêje bi kar anîne. Vê yekê mirov pir eşkere di hemû pirtûkên olî de dibîne, ji Tewratê bigire heta bi Quranê. Lewra wan bandoreke pir mezin li ser mirovan çêkiriye û bandora xwe bi hezarê salan berdewam kiriye.

Em nikarin bêjin, ku hemû berhemên wêjeyî di dîrokê de, di roja me ya îro de û heta di paşerojê de jî, roleke pozîtîv û baş leyîstine û wê bilîzin. Armanca bilind ya wêjeyê ew e, ku rastiyê bide diyarkirin û mirovahiyê di riya aşkerekirina kirîtiyê û rûmetkirina nirxên mirovahî bedew bike. Di vê xalê de, ez dixwazim li ser wêjeya civakî rawestin û ez wêjeya ji civakê dûr û qutkirî nanirxînim, ji ber ku nêrîna “Huner ji bo huner” a ku hêzên desthilatdar pêşve birine ji bo valehiştina naveroka wêje û dûrxistina wê ji rastiyê, ta ku ji xizmeta mirovahiyê derkeve, ez napejirînim.

Çavkaniya wêjeyê, civak, jiyana civakî û vejandina civakî hilberandiye. Ji ber ku wêje bi hest û wêneyan aliyên veşartî û kûr di jiyana civakê de eşkere dike û bi vî awayî ji civak û kes re dibe çareserî. Di bin rohniya çareseriya ku wêje bi rêya berhemên xwe çêdike de, civak, exlaq û peywendî, baweriyên nû û şiklekî xweşkbûnê yê nû digirin. Wêje, civakê li ser bawerî û şêwazên jiyanê yên nû perwerde û xweşik dike. Lewra pêwîst e her tim wêje li ser bingehê ku awayekî zanîna civakî ye mirov bigire dest xwe. Mînak: Roman di rêya çareserkirina kesayetiyekê re, civakê çareser dike. Di rêya bûyerekê de, dîrokê çaraser dike. Li ser ronahiya realîta aborî, civakî û çandî kesayetiyan çareser dike û di rêya wî re, civakê dibe çareseriyê. Di vê xalê de M. Gorkî dibêje; “Wêje çavê gerdûnê ye, yê ku her tiştî dibîne û diçe heta kûrahiya derûniya mirovan”.

Li gor Dostoyêvskî : “Wêje, yek ji erkên wê, şîretkirina mirovahiyê ye. Ji ber ku weke pirtûkeke dibistanê ya ji jiyanê ye. Armanca xwenaskirina, jiyanê û nirxên mirovahî dide çandin.”

Wêje, amrazê ronakbîriya civakî ye û dagirtina valatiya li ba mirov û jiyana mirovahî bi dilşadiyê ye. Mirov heyîna xwe ya rast û bê dawî bi wêjeyê bi dest xwe ve anî. Bi rêya wêjeyê mirov diçe dema borî û paşerojê, ji vî cihî diçe cihekî dî, dibe ev kes û kesekî dî. Xort tîne zaroktiyê û dibe kalbûnê. Dihêlê ku her kes bihesê, bizanibe û tişta ku rojekê di jiyana xwe de bawer nedikir bigihiyê û pê bihese, bigihêjiyê.

Nûçeyên çapemeniyê tu caran nikarin parçeyek pir biçûk ji zanabûna ku karên hunerî yên wêjeyî dide mirov bide wan, ne jî dersên dîrokî û zanistî bi qasî romanekê dikare zanebûnê bide. Lewra wêje çeka guherandinê ya piraktîkî ye. Wêje xwedî hêzeke mezin a zanebûnê ye. Li gora Tişîrnînîşêvskî; “Miletek bê wêje, kor û nezane. Bi qasî miletek xwedî wêje be, zana û reweşenbîr e; ji ber ku wêje mirovan hîn û şa dike”. Di vê wateyê de wêje, xwedî erka perwerde, zanîn û dilxweşkirina mirovan e; heyînê rengîn dike, ji ber ku di her hilberîna xwe de, xweşikbûna mirovan zengîn dike. Wêje, çavkaniya xweşikbûnê ya kûr e; xwediyê hêza megnatîzî ye, mirovan ber xwe ve dikişîne.

Li gor van nirxandinan, rola wêje di jiyan, pêşvexistin û guherandina civakê de eşkere dibe. Em wek gelê Kurd, pêdiviya me ji wêjeyê re gelek mezin e. Ji ber ku gelê me pêdiviya xwe bi zanîn û ronakbîriyê heye. Gelê Kurd ji aliyê ramyarî, siyasî, rêkxistinî û dezgehan ve, gavên girîng avêtine. Lewra tê xwestin, eviya ji aliyê giyanî ve bê temam kirin. Di wateyeke din de, giyan, nirxên bilind ên mirovahî dê di wî de bide çandin û vê rasitya wî û sekna wî ya mirovahî bike mal ji mirovahiyê re. Bi rêya wêjeyeke hemdem û pêşeverû em jî serbilindahî û pêşketina xwe weke ku Xanî di wextê xwe de gotî û kirî raberî tevahî gelên cîhanê bikin.

Ji ber ku rola wêje di çêkirina civakan de pir girîng û mezin e, rola wê ji bo demokratîkkirina civakê jî pir girîng e. Wêje di rêya çandina taybetmediyên demokrat di kesayetiyê de, di rêya çareserkirin, eşkerekirin û kirîtkirina teybetmendiyên neçê li ser kesayetiyan heyîn, kesayetiyeke demokrat diafirîne û di rêya wê de civakeke demokrat derdixe holê. Pêwîst e bi wêjeyê mirov li ser nirxên demokrasî bê perwerdekirin. Di dîroka mirovahiyê de wêje ezezîtî, kirîtî û xweşikbûn bi mirovan daye naskirin û şer ji bo azadî û dademendiyê kiriye. Bi azadiyê wêje digihe lûtkeyê. Wêje, dikare ew mejiyê hişk yê li dijî demokrasî bi şûnmahiyên xwe yên paşverû, xanedanî, eşîretî, olperestî û nijadperestiya teng, biguherîne û bihelîne. Ji bo avakirina civakeke demokart di Rojhilata Navîn de ev yek weke pêdiviyeke girîng derdikeve pêş. Di vê xalê de rola wêjeyê derdikeve pêş ku bi şêweyekî hunerî jiyana di bin bandora şûnmahiyên paşverû de pak bike û çarçova jiyana azad, demokrat û biratiya navbera gelan bide diyarkirin.

Ez dixwazin bal bikişînin li ser vê yekê, ku wêjeya Kurd ya kilasîk û ya realîst rola çandina van nirxên min dane diyarkirin, di rêya helbest, destan û çîrokên xwe re pir bi balkêşî leyîst. Di roja me ya îro de jî, wêjeya kurdî neçarî vê yekê ye. Wêjeya kurdî, nameya neteweke ku di dîrokê de fedekariyên mezin kirine, ji bo çandina biratiyê û jiyana hevbeş hildigire ser milên xwe. Gelê Kurd, bi aliyên xwe yên paşverû jî, bû bar û bela li ser xwe û gelên herêmê. Kurdan di van salên derbasbûyî de ji aliyê ramyarî, siyasî û civakî de li hember vê paşverûtiyê pingavên mezin avêtin; pêwîst e ku wêjeya kurdî ji rewşa lawaz û marjînal xwe derbixe û ji bo çandina nirx, hestên demokratî, biratî û mirovahî pêşengiyê bike; da ku ji nû ve bi rola xwe ya dîrokî ji bo yekîtî û biratiya gelan rabe. Wêjeya kurdî pêwîst e di vê hêlê de xwedî para mezin û armanc be.

copyright © 2002-2004 info@pen-kurd.org