WÊJEYA KURDÎ YA NİVÎSKÎ

Nezîr Silo

Mirovahî bi afirandina nivîsînê re gavêk bilind avêt. Beriya ku nivîsandin hebe kîjan civakê çidikir, çawe dijiyan, çi hizir û xeyal li ba wan hebû- her çendî ku bi hinek wêne û sembolên ku xîz dikirin ser dîwarên şikeft û keviran- her tiştên xwe nedikarîn rave bikin. Her weha ev xalên min diyar kirîn hemû  di tariya dîrokê de diman. Bêguman pêşveçûna mirovahiyê û pêdiviya wê çareserî anî holê, ew jî ew bû ku mirovahî hin curê nivîsandinê afirandin, bi wê yekê re tiştê jiyayîn û hizir kirîn gihandin rojên paş. Her nifş berjewendî ji serpêhatiyên nifşê paş  ji xwe re derxist û bi vî awayî civaka têde dijî hînjî pêşve bir.

Piştî derketina tîpan di Cîhanê de, li gelek cihên curbecur nivîs pêşketin. Elifba ji hêla pêşktina mirovahiyê ve gavek mezin bû. Ji wê demê û şûnve, raman pêşve çû. Dîroknivîsê destpê kir û rêziman xwe gihand astek pêşketî. Bûyerên devikî, li ser kevir û dîwaran, li ser çerm û kaxezan hatin nivîsandin bi awayekî hîn zelaltir û vekirî.

Alfaba yekemîn li Mezopotamya derket. Nivîsa Mîxî, alfabaya Ugarîtî ya ku hatiye pejirandin weke dayika tevahî alfbayan ser vê xakê afrîn. Li gor lêkolînên arkolojî piraniya nivîsa di vê xaknîgariyê bi zimanê Sumerî, Akadî, Asûrî, Aramî, Pahlewî û paşê İbrî û Erebî bûn. Gelê Kurd yek ji gelên Rojhelatanavîn ê herî kevn e. Bêguman gelekî xwedî dîrokek weha kevn, wê di warê nivîsê de xwedî hin berhemên ber biçav be. Li gorî seydayê Cigerxwîn di pirtûka xwe ya bi navê " Dîroka Kurdistan" de diyar dike ku pirtûka Evêsta ya Zaradeşt ser 70 hezar çermê çêleka hatibû nivîsandin, lê mixabin - gotin a seydayê Cigerxwîne- di dema şewitandina bajarê Perpolis ji alyê hêzên İskenderê Mekedonî ve hmû hatiye şewitandin. a din ji sedema dagirkirin û talan kirina Kurdistanê bi awayekî berdewamî, herdem talan û şewat bûye para Kurdan, dibe ku vê yekê jî bi xwe gelek berhemên heyî tine kiribe. Xala din a herî balkêş ewe ku gelê Kurd yek ji wan gelên ku heger nivîsandibin, ser çerm nivîsî ne. Lewma derfeta parastina wan berheman gelekî kêm bûye û zû riziya ye. Di encamê de em niha di nav destên xwe de berhemeke kevn a dîrokî bi zimanê kurdî- ku bi kîjan zaravî be jî- nabînin. Her çendî ku tê gotin Evesta bi zimanê Medî, zaravê zazakî hatiye nivîsandin, di destê gelê Kurd de weke belgeyek ku raxê ber çavan nîne. Lewra mirov nikarê bibêjê ku gelê Kurd xwediyê Elifbayekî weha bû birasteqîne. Ev xal, pêwîste ji aliyê lêkolineran ve bê lêkolîn kirin.

Li gor hinek lêkolînan, nivîsa pêşîn ya wêjeyî, bi zaravayê Hewramî, hatiye dîtin. Bi navê “Marfet û pîr şaleyarî” ye*. Tê gotin ku Pîr Şalyer muxikekî Zerdeştî bûye. Kengê jiyaye ne diyare. Nivîsînên wî bi awayê helbestin, li ser zanistî, fêrbûn û şîretin. Di dawiya her beşî de weha tê nivîsandinê “goştî ca wate-I Pîr Şalyar bû”

“Hoşît co kiyasto-î dona-î Dana simyar bû”

Wateya vê bi Kurmancî; “Guh bide gotinên Pîr Şalyar”

“Ramanên xwe bihêle ba pêxamê zanayê simyar”

Tê gotin ku ew nivîsa “Moreft-Pîr Şalyorî” ji Quranê kevintire.

“Daran giyan- deran cerg û dilbergên.”

Gahê pir bergen, gohê bê bergen

Kerg ce hêlên, hêlê ce kergen

Ruwos ce ruwas, wergen wergen

Bi Kurmancî

Dar bi giyanin dil û carg pelin

Carna pirin pel, carna bê pelin

Dîk ji hêkeye, hêk, ji dîkan

Rovî ji roviyan, gur ji guran.(1)

Helbestek şînî bi zaravê Hewramî, li ser êrîşa Erebane, hatiye dîtin. Gava ku hêzên Ereban di sedsala 7 an de ketine Kurdistanê pir xwîn rijandine û herder talan û wêran kirine. Ev helbest, tê gotin ku li ser çermekî hatiye nivîsandin ê, lê çerm windaye, nehatiye dîtinê

“Hurmuzgan riman, etran kujan,

wêşan şerdewe gewrey-î gewrekan

zurkar Ereb kerdine xapûr

gina-I paleyî heta şarezur

şîn û kenîkan we ru-u hiwîne

rewşt Zerduştre manewe bê kes”*

Bi Kurmancî

Cîpanehên hurmuz xira kirin,agirê wî vekuştin.

Xwe veşartin yê herî gewre, ji gewreyan

Zarokê Ereb, kirin her ciyê wêran

Heta Şarezur, gundê Paleyan

Girtin hemû keç û jinan

Mêrên mêrxwas, man di nav xwînan

Siwarên Zerdeşt, man bêkes

Hurmîz, nehat rehmê li hiç kes. (2)

Zaravên zimanê Kurdî hemû nebûne zimanê wêje. Zimanê nivîsê, bi teybetî wêje, bi rewşa siyasî ji nêzîk ve girêdayî ye. Li Kurdistanê dem bi dem, hin Mîrtî desthelat bûna û zaravê wan di demê desthelatdariya wan de bûyîna zimnê wêje. Mînak di dema, mîritiya Erdelan de, zaravê Hewramî zaravê nivîs û wêje ye. Di dema mîratiya Behdînan û Botan de, zaravê Kurmancî zaravê nivîs û wêjeye.Di mîratiya Soran û Baban de, zaravê Soranî (devikî Silêmanî) û.w.k.d. Bi karanîna zaravê Kurmancî devoka Cizîrê bi tesîra devokên Botî û Hekarî ve bûye zarovê nivîsê. Hin zarav jî dem bi dem, bûne zimanê nivîskî û wêje. Piştî zaravê Hewramî, ji hêla wêje ve, zaravê herî kevn Kurmancî ye. Mirov dikare bêji, di çaxê wêje ya  kilasîk, Kurmancî zaravê herî dewlemende. Hemû zaravên Kurdî bi wêjeyê devikî gelek xurtin, lê ne binivîs. Bi Kurmancî wêje ya herî kevn, helbestên Baberox ê Hemedanî yê ku di sedsala 8’an de jiyayî.

Helbestvan Baberox, di şerê li dijî Erebên Ebasî de, li ba mîrê Kurd Cafer Mihr Hesen el- Kurdî, cî digre û bi helbestên xwe bang li hemû Kurdan dike, ji bo alikariyê bikin.

Di helbestek xwe de weha dibêje;

Mîrim Cafer bizane

Dema me çend hêzane

Êla mayî nezane

Barê mayî girane

Kalin werin bi hev ra

Lawin werin bi tev ra

Des xencerê Sedef ra

Bi saz, maz û def ra

Di helbestek dî de weha dibêje;

Kumêtê li meydanê bezîne

Debanê xwe di jor de daweşine

Bi dengê zincawî li dijmin bike qêr

Bê bakî xwe li nav wan de bihejîne. (3)

Wêjeya kurdî ya nivîsandî bi rêk û pêk ku ji dema nivîsandin Baba Tahirê Hemedanî di dawiya sedsala 10 an de nivîsiye bi tîpên Erebî hatiye nivîsandin heya ku Mîr Celadet elfabaya Kurdî bi tîpên latîn dfirandi di nîvê pêşîn ê sedsala 20an de. jixwe diyare ku heya niha zimanê kurdî bi sê elfbayan, Erebî, Latînî û Kilîrkî heya hilweşandina Yekîtiya Sovyetan. Niha jî hîn zimanê kurdî bi du elfebayan tê nivîsîn ku ev yek jî çanda kurdî weke netewa kurd parçe dike û aliyek gelê kurd bê sûd ji aliye din dihêle.

1-2-3- -*Ji kovara lêkolîn hijmara 2 ji gotara Huseyn qertal, ya ku ji pirtuka Kemal Fuad ya bi navê Dest Nivîsarên Kurdî girtî.

çapkirin