Ziman Nivsara Kurd

 

 

Nezr Silo

 

Ziman giyan jiyana netewe, movik pit situna kon netew ye. Ti netew b ziman nne. Lewra Mr Celaded dibje; Heyna me, heyna ziman meye. Her netewek hebna xwe bi avahiya xwe ya and, wjeyek nivsand, apameniyek pket keleparek ramyar cuda heye. Ya ku peywendiyn kom xelk bi hev dide girdan, yektiya ziman yektiya ol e. L peywendiya ziman a di nava mirovan de, hn bi hztir e. Ziman netew, weke gul bhna w, weke dar siya w, weke got hesti bi heve girdaiy ye.

Ziman di nav saziya jorn de ye. Bi qas peketina netew a ji aliy abor civak de, ziman j pdikeve, peyvn n diafirne, wate dide waz nivsandin di helbest pexan de diyar dike.

Ziman Kurd zimanek ji malbata zimann Hindawrup ye. Ev yeke hem lkolnern li ser ziman Kurd lkoln kirn, pejirandine rast dtine. Ji van lkolneran Minorsk, Marliwsgiray...h.w.k.d. van kesan ti caran ne pejirandiye ku ziman Kurd zaravek ziman Farsiye, yan j peywandiyek xwe bi ziman Ereb Tirk re heye. Ziman Kurd di nava hezar sala y jiyana gel Kurd, li ser xaka Kurdistan bye bye taybetmendiyek netewyeta gel Kurd, ku kariye li himber hem talan wrnan, qirkirin bandorn hzn dagirker n ku ti caran ji ser xaka w xal nebne, bi parz bi gihn roja me ya ro.

Ji sedema neyna desthilatdariyeke Kurd, ngariya as xwe parastina di nava iyan de, bye merc heyna end zarava di ziman Kurd de. Weke t zann, heyna zaravan ji aliyek ve girday pvajoya feodaltiy ye. Gel Kurd pvajoya fewdalt ji aliy abor civak ve derbaz nekir, xwe ne gihandiye zaravek hevbe. Ji aliy d ve, her end ku neyna zimanek yek ji bo nivsandin bona netewek rewek lewaze, ji aliy d ve, rengn dewlemendiya w ziman j diyar dike.

Li gor piraniya lkolnern biyan lkolnvann Kurd j, Ziman Kurd ji s zaravn bingehn t avakirin nav xwe j Kurmanciye.

1-    Kurmanciya Bakr: Du par ji sisyan Kurd p di peyvin. Bi taybet kurdn Bakr, Bar bik, li Baor mezin Behdnan, li Rojhilat, Mako,Ormiye Kurdn Yeketiya Dewletn Serbixwe.

2-    Kurmanciya Bar (soran) : Bi taybet kurdn Bar mezin, Silman piraniya kurdn Rojhilat p di peyvin.

3-  Kurmanciya Zazak (dimil): Piran xelkn herma Drsim hin derdor Aemd p di peyvin.

Dib ku di nav her zaravn Kurd de, devokn navey hebin, ev nay w watey ku serbixwe ne. Ziman bi wje hz dibe xwe di parze. B wje ziman her roj jar dibe die tunebn. Ziman Kurd ji ber ku p wjeyek devik pir dewlemend rengn hatiye hunandin kariye xwe bi parza pve bibe. L ev nay w wate jiyanek b mirin ji ziman re heye. Ji ber ku ya ziman dihle nivsandine.

Nivsandina Kurdan di droka wa ya kevn de heb ya neb? Eger heye, bi i tpan dihat nivsanidin? Ev mijar pwstiya xwe bi lkolnek pir berfireh mezin heye. Gel Kurd di dema fewdaltiy de, ketiye dibin dagirkeriya Ereban de. Ji w dem nde, ziyanek pir mezin bi ziman Kurd hatiye kirin. Ji ber ku bandora ol a slam ya ku bi ziman Ereb dihat belav kirin di hizir jiyana mirov Kurd de cih xwe girt. Lewra civaka Kurd a Musilman near hnbna ziman nivsandina Ereb bibe.

Wje ya Kurd ya ku hezar sal derbazby de pket ar helbestvann mezin derxistin, wjeya Kurd bi ziman Kurd, bi tpn Ereb nivsandine. Ji dervey r ferhengok, ziman Kurd derbaz nivsandin nebye. Heta sala 1898an bi derketina rojnama Kurdistan re, ziman Kurd derbaz nivsandin bye.

Hewildann ji bo afirandina alfebeya Kurd ji aliy gelek kesan ve hatiye kirin.B. Nikitn di pirtka xwe ya bi nav "Lkolnek Sosyoloj Li ser Civaka Kurd" R 481 de dibje ku; pirtka yekem a rzimana kurd bi ziman tal li Roma y di sala 1878an de ji aliy ke Martz Kartzan ve y ku di 18 saliya temen xwe li herm Amdiy jiya b, ve hatiye apkirin.

Her weha dsa B. Nikitin ekere dike ku; A. Jaba balyoz Rusya li Erzirum di navbera saln 1848-1866an de, ferhengek Kurd, Firans pirtkek diyaloga Firans, Kurd ferhengek Firans, Kurd, Rus kiriye. (R.482). Ji aliy Kurdan bi xwe ziman Kurd bi tpn Ereb hatiye nivsandin, heta sala 1933an bi v elfebay rojname, kovar dwann helbestvann kurd hatiye apkirin.

Di sedsala 20an de, her iqas hewildann rewenbr kurdn welatparz li pketin, mixabin ti encam bi dest nexistin. Di wext ku mperetoriya Osmanl pare dib geln dibin sitemkariya w de azad dibn, hewildanek jidil, bihz berfireh ji aliy kurdan ve pneket. Kurdistan ku bib dupare, di er Chan y yekem de hat parvekirin arparekirin. Kurdistan a ket bin dagirkeriya ar hzan de ji hem mafn xwe yn netew, siyas hatib b par hitin.

Di ser de dewleta Tirk bi avakirina cumhuriyet n ve, tevay mafn gel kurd nkol kir, ji v wdetir j hebna gel Kurd ne pejirand. Lewra gava yekemn ku komar avt pit sererast kirina desthilatdariya xwe ya leker, qedexeyn li ser and ziman gel Kurd anbn.

Prof. smal Bek di pirtka xwe ya bi nav "Kurdistan Mtingeriyek Navnetew ye" di (R.44) an bi ziman ereb de dibje; Di saln 1930an de, Mustefa Kemal di axaftinek ya xwe de, di perlemento (T.B.M.M) de got, (ima me geln Belqan wunda kirin?.) Bersva w bi xwe ev b. (Ji ber ku geln Balqan ensttut lkoln li ser ziman, wje, drok anda xwe kirbn.) Evya t w watey, eger em bixwazin netewek bikin kole nasnama w j bigirin her tim dibin mtinger ya xwe de bihlin, pwste ziman nivsandina w netew tunebikin. Ji ber ku neteweke bi ziman xwe ve bij w xwe binase droka xwe biafirne. Gel ku ziman w b qedexekirin di v yek de negihje, dibe gelek tirsonek, sist, lewaz, bhest kole. Gelek weha ti caran nikare di aliy abor siyas de serbixwe bibe.

Dewleta Tirk qedexe an ser axaftin nivsandin bi ziman kurd. her weha and filklora gel Kurd qedexekir hem hewildann xwe kir ji bo ku gel Kurd asmle bike. Lewma her tit peywendiya xwe bi Kurdtiy re hey, qedexekir r ser kir, ta ku nan nirxn gel Kurd binbir bike heyna gel Kurd bi daw bne. Di rewek weha de, ziyann pir mezin bi ziman kurd, and wjeya w hat kirin. Bendn koledariy li ziman kurd hatin hunandin, ti derfet nehate dan; berde ku bib ziman nivs, axaftina p j, hat qedexe kirin. Dewleta Tirk and filiklora gel Kurd talan kir diz, bi hezaran nimneyn v yek ekerene di hol de ne. Bi v reng j, anda gel me hat xirabkirin. Ev ya j b sedema gelek xirab ser gel kesayetiya Kurd. Prof. smal Beik di pirtka xwa ya min day diyar kirin de, di (R.46) de dibje; Qedexekirina ziman netewek encamn pskolojiya w li ser kesan, weke ku ti ziman w bi zor ji dev w qut bike. Ev yek j dib sedema hilweandina yektiya civak pskolojya kesan. Kesayetiyn bi xwe nebawer, heqaret li xwe dik, dewlet netewa serdest di av w de pir mezin xuyan dibin. Bi v away civakek xirab nexwe dibe.

Di v be Kurdistan de, ti pketinek di aliy wje nivsandina bi ziman kurd dernekete hol. Belk hewildann hinek mirovan di asta kesayet de heb, l ti bandora xwe li ser rewa git nekiriye. Gel Kurd r bir li hember makna asmle helandin ya dewleta Tirk mab. Roj bi roj politkaya asmlekirin ya dewlet encam digirt, heta derketina bizava rizgariya netewa Kurdistan.

Gel Kurd par Rojhilat ket bin dagirkeriya dewleta ran de hatiye mahrum kirin ji mafn xwe yen netew siyas. Dewleta ran gel Kurd mahrum dike ji maf perwerda bi ziman kurd. Jiber ku dibje, Kurd pereyek ji gel Fersin ziman kurd j weke zaravek ziman Faris dibne.

Munzur Musl di pirtka xwe de ya bi nav "Ereb Kurd" di (R.337) an a bi ziman Ereb de gotinn Dr. Qasimlo y di pirtka "Kurd Kurdistan" de li ser rewa Kurdn ran de weha dibje; Her iqas ku ziman Faris y perwerd ye bi awayek ferm, ziman wjeya kurd xwe parastiye bye sedema xurtkirina ruh netew di dema avabna komara Mehabad de, pkeftinek girng li ber av bye. L ji 30 sal ve rawestiya ye. Kurdn ran weann Kurdn raq bi kar tnin, ji ber ku di wir de, pketinek di aliy ziman wjey de heye. L tu dayn standina wjey navbera kurdn Tirkiye ran de nne. Perwerde bi zimn kurd qedexeye di ran de, ev j t w watey zarokn Kurd hn di bikatiya xwe de near frbna zimanek biyan (Faris) dibin.

Bi kurtas di Rojhelat Kurdistan de, pit ketina komara Mehabad n ve, tu pketinek ji aliy ziman wje ya Kurd ve -dibe ku helbestvan, nivsakr weann partiya bi awayek veart hatibin weandin, l ev nay w watey ku bi awayek gelemper bye. Ji aliy d ve hewildann dewleta ran hertim berdewam bne bo anda gel Kurd pareyek xwe bibne. Weana Radyo bi ziman Kurd herm maye, peywendiya di navbera hermn Kurdan de lewaz maye.

Di para Barrojavay Kurdistan de, di dem deshilatdariya Firansa de her end  ku qedexweyek ferm li ser ziman anda gel Kurd tune b j, Barrojava am bibn navenda kombna rewenbrn Kurd n ku ji ber zordariya dewleta Tirk reviyayn. Bi awayek ferm perwerde bi ziman kurd nebye. Ji aliy rewenbrn Kurd, helbestvan nivskaran ve rojname, kovar, dwan gelek berhemn wjey bitayebt Mr Celaded Bedirxan alfabeya Kurd bi tpn Latn afirandin. L bel di nav beek y civaka kurd de dima.

Di dem deshilatdariya dewleta Sr de, gel Kurd ti derfetn perwerda bi ziman xwe wean ne dt. Roj bi roj qedexe li ser and ziman Kurd pket.

Di Bar Kurdistan y ku ket bin deshitadariya ngilzan de, derfetn ji bo pvebirina ziman, nivsandina wje anda Kurd hebn. Di sala 1925an de, bi awayek  ferm ziman kurd serbest hitiye. Di sala 1931an de bi zagonek ferm, ziman Kurd di perwerd de di herm Kurdistan de, hatiye pejirandin. Pit sala 1958an ziman kurd di perwerd de heta asta zanngeh bi karanna w hatiye pejirandin.

Di Bar Kurdistan de, alfebeya bi tpn Ereb pve hatiye xistin p w ziman kurd t nivsandin. Perwerde, wean bi ziman kurd ti deman nehatiye rawestandin. Lewra mirov pketinek mezin di aily ziman, nivsandin, wje anda Kurd di v par Kurdistan de dibne. Derfetek weha Kurdan bibdest xwe ve aniye. Gel Kurd fr xwendin nivsandina bi ziman xwe dibe, v yek hitiye ku wjeya Kurd di astek bilinde de pbikeve xwe bigihne gel di v par de. L perwerde wje ji war xwe y herm teng derneketiye. Keda gelek nivskar, lkolner, wjevann Kurd kes nikare nkol(nkar) bike, l mixabin gel Kurd wek netew bi git ji v pketin dewlemendiya he sud wernagir e.

Kurd li Yektiya Sovyet dijiyan, hinek derfetn bi ziman xwe perwerde dest wan de hebn. Bi elfebeya Kilrk ziman kurd nivs ne. Keda rewenbirn Kurd n Yektiya Sovyetan a ber gelek mezine, di aliy lkolna ser wjeya Kurd ya kevn a kilask, berhemn helbestvann Kurd berhev kirine weandine.

Di encam de; di nav rewek pareby, dagirkir de gel Kurd di v sedsala derbasby de jiyaye. awa ku hzn dagirker derfetn dest xwe de bi kar ann bo jenosaid kirina netewa Kurd, hewldann parastina ziman Kurd anda w, her weha keft leftn jidil hatine pxistin ji bo afirandina alfabeya Kurd taybet, heta ku bib ziman wje. L mixabin awa ku netewa Kurd hat parekirin nivsandina bi ziman Kurd j hat pare kirin. S alfabe di nava Kurdan de pketin. Alfabeyek bi tpn Ereb di nav Kurdn Bar mezin Kurdn Rojhilata Kurdistan pket. Alfabeyek bi tpn Latn di nav Kurdn Bar Bik Kurdn Bakr de pket. Alfabeyek bi tpn Krl di nava Kurdn Yektiya Sovyetan de pket.

Ji bil ewisandin, qedexe dijbertiya hzn dagirker li hemebr ziman and a gel Kurd neyna deshilatyek netew ya Kurd; Ev parebna di aliy nivsandina ziman Kurdi de, bye sedema ku zimanek wjey hevbe di nav Kurdan de derneke ve. V yek j bi xwe re bandorek nee li ser pketina wjeya Kurd bike. Lewra mirovn Kurd pir sude ji pketin, an ji berhemn ku derdikevin wernagre. Ne Kurdn Bakr, Bar Bik ji berhem pktinn wjey y li Bar mzin Rojhilat dibnin tdigin sud werdigrin. Bervaj v yek j raste. Ev mijar gelek hatiye goft goh kirin l encamake derneketiye. D.r Qasimlo debje; Neyna nivsandinek hevbe yek, ji ziman Kurd re dibe sedema ziyann pir mezin li ser pdena ziman Kurd. Di nava tabloyk bi v away de wjeya Kurd di sedesala 20an de, her iqas pketinek mezin nekiribe j, wje j weke ziman er tekona heyna xwe kiriye. 

 

Tbn: Ev nivs ji pirtka min a bi nav Wjeya Kurd Doh ro ye.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org