Di Helbesta Kurdî de Şayişa Estetîkî û Şêwaza Heyî û 
Çend Gotin Li Ser Helbesta Ehmed Huseynî

Nîzamettîn Akkurt

Di qonaxên kevin de hêza hunera helbestê bi rêpîvanên fonetîkê ve dihate pîvandin. Çendî ku di hunera helbestê de ramana ku tê der cihekî girîng girtibe jî, bingehîn xala hêzê timî ew rêzepîvan bûne. Di hunera helbesta klasîk de ev yek li pêş bûye. Yanî mijarên weke qafîye, pîvan, redîf û yên din weke sîstema pîvandina hunera helbestê hatine pejirandin. Ka helbesta mijara gotinê xurt e yan na, bingehîn haletê pîvandinê ev bûne û helbest bi gora radeya van pîvanan qelafetê xwe daniye holê. Heta di hinek helbestan de ev pîvandin ewqas bipêş ketiye ku, bûye sedem ramana helbestê gelek li rêza paş bimîne. Weke mînak mirov dikare pîvana arûzê bide. Ev pîvan qalibek e. Piranî jî ji wêjeya erebî derbasî derdorê bûye. Bandoreke mezin li ser wêjeya gelên li Rojhilatanavîn kiriye. Wêjeya kurdî jî para xwe jê girtiye. Weke vê hinek pîvanên din jî hene.

Helbesta klasîk a kurdî ji gelek aliyên xwe ve di bin bandora helbesta klasîk a ereb de maye. Ji ber vê çendê hemû pîvanên hişk û rep ên helbestê di xwe de weke xwezayî hewandiye.

Dîsa weke ku di gelek mînakan de tê dîtin, tevî ku bîçim û binkeya helbestê di bin vê bandora giran de mabe jî, ramana kurdiyê di xwe de parastiye. Ji nav helbestvanên Kurd ên navdar ku mora xwe li helbesta klasîk dane, di vê mijarê de cewaziya Feqiyê Teyran heye, ku wî helbesta xwe zêde di bin bandora van xalên ku me li jor rêz kirin de nehiştiye. Lê ji ber ku mijara me ne ev e, emê nekevin kitekitên van.

Çemka helbesta klasîk û nûjen ne weke hev in. Lê belê herdu jî bi gor hunera xwe xwedî çemkekê ne. Weke mînak çemka hêmayê(îmge) di herduyan de jî heye, lê ne weke hev. Jixwe girîngîdayîna hêmayê di helbesta klasîk de kêm e. A girîng ne avakirina hêmayan e. Dîsa şayişa xweşikahiya hunera helbestê di hêma û ramana wê de nayê gerîn.

A girîng hûnandina bîçimê helbestê ye. Helbet dema mirov wê helbestê dixwînin weke xwezayî ramana ku tê der bal dikşîne; ev aliyê çêja wê ye. Ne aliyê hunerê ye. Aliyê hunerê di hûnandina helbestê de ye.

Helbesta nûjen çendî ku ji gelek milan ve vediqete ji helbesta klasîk, va ye di vî milî de heman e. Yanî em kîjan helbestê hildin dest bila hildin, em kîjan berhema nizanim berhema filan demê em hildin dest bila em hildin, gava ku em mebest li xwe bînin ji bo famkirina hunera wê helbestê divê em li hûnandina helbestê binêrin. Hûnandina helbestê peyveke biwergir e û gelek hêmanan di nav xwe de dihewîne. Ji bo vê wergiriyê mirov dikare hinek aliyên weke; hûnandina bîçim, pevbestîn, hêma, raman, têma û mesaj rêz bike.

Berevajiyê helbesta klasîk, helbesta nûjen girîngîdayîna hûnandina bîçimê şemitandîye ber bi paş ve û aliyên weke pevbestîn, hêma û ramanê derxistiye pêş. Dema ku em weke xalekê qala ramanê dikin, qesda me ne raman an jî hizra giştî ye, mebesta me ramana naveroka wê helbestê ye.

Yek jî aliyê hunera gotinê heye ku, çendî ku ji hev dûr ketibin jî, herdu helbest girîngiyekê dane vê hunerê. Lê bi bergehên cewaz. Helbesta klasîk vê yekê bi rengê pênase, redîf, mûbalaxa, hunera şibandinê… û hwd. pêk tîne. Bi hêzdariya van yekan helbest xurtî û serkeftiya xwe kamil dike.

Di helbesta nûjen de bingehîn hêmanê ku helbestê hêzdar û xurt dike, hêza hunera hêmayê ye. Piştre raman û mesajên ku di helbestê de têne der li pey tên. Hêza hunera hêmayê, xurtbûn û serkeftina helbestê ye. Bi gotineke dîtir, çendî ku di nav helbestê de hêmayên hatine bikaranîn lewaz bin, dixwaze ew helbest ji hêla kîjan helbestvanê navdar ve hatibe nivîsandin jî, ew helbest lewaz e, neserkeftî û nexurt e.

Her wiha ev rastiyeke eyan e, hêza afirandina hêmayên serkeftî, hêza serkeftina helbestê bi xwe ye. Rêzbûna hêmanên dîtir di helbestê de pey vê yekê tên.

Xaleke girîng jî ziraviya di navbera hunera hêma û hunera şibandinê de ye. Di serî de divê bê destnîşankirin ku, ev herdu huner ne yek in. Weke em dizanin yek ji bingehîn hêmanên helbesta klasîk hunera şibandinê ye. Ev huner di helbesta klasîk de bi rengekî serkeftî bikar hatiye. Di heman demê de ev huner di helbesta nûjen de jî cih bi cih bikar hatiye û tê jî. Dema ku em lê dinêrin, ev huner xwemalê helbesta klasîk e. Lê belê rêpîvanekî wiha nîn e ku, mirov rabe û bibêje tenê û tenê ev huner ji bo helbesta klasîk e. Her wiha helbestvanê nûjen jî dikare vê hunerê di helbesta xwe de bikar bîne. Dibe ku ev yek weke hêmanekî tenişt xurtî bide helbestê. Lê belê weke ku li jor hate destnîşankirin, stûna helbestê xwe li ser vê hêmanê ranagire. Stûn û bingehîn hêman, di helbesta nûjen de hunera hêmayê ye.

Di helbesta dema niha ya kurdî de, di vê xalê de çewtiyek heye. Ev herdu huner bi hev têne tevlîhevkirin. Bi gotineke rastir, hunera şibandinê bi rengekî hêmanê bingehîn di helbestê de cih digire û ev yek weke serkeftina helbestê tê nîşandan.

Du sedemên vê yekê hene: Yek nefelatbûn ji helbesta klasîk e û didu jî, di xwe de peydanekirina hêza hêmayê ye.

Di helbestekê de heke helbestvan ji helbesta klasîk xwe rizgar û felat nekiribe, li kêlek vê yekê di şûna hunera hêmayê de, hunera şibandinê hatibe bikaranîn, em nikarin ji wê helbestê re bibêjin ew helbesta nûjen e. Di vir de divê gelş bi rengê pîvana helbestê neyê fêmkirin. Bi gotineke dîtir mesele ne helbesta serbest an jî neserbest e. Dibe ku helbest di aliyê pîvanê de serbest be jî, lê heke hêmanên nûjeniyê di xwe de nehewîne, em nikarin ji wê helbestê re bibêjin ew helbesta nûjen e, di ser de jî dixwaze bila bi pîvana serbest hatibe nivîsandin. Her wiha her helbesta ku bi pîvanê serbest hatiye nivîsandin ne helbesta nûjen e. Lê helbesta nûjen ew helbest e ku bi pîvana serbest hatiye nivîsandin.

Weke berevajî mînaka herî baş ji bo vê ramanê helbesta Cembelî ye. Baş tê zanîn ku ev helbesta klasîk e, lê belê di gelek cihên helbestê de pîvana kîteyê tune, tevî ku weke ahengê qafiye tê de peyda dibe jî. Yanî bi pîvana serbest hatiye nivîsandin, li ser vê yekê em nikarin bibêjin ku ev helbest ya nûjen e. Da ku baştirîn bê fêmkirin, em dikarin li çend parçên helbestê binêrin:

Ez dê rabim landikê çêbikim darê tuyê

Dê hejînim hêdî hêdî pê destmalê pê kefiyê

Ez dê destê xwe bidim destê Cembeliyê kurê mîrê Hekaryan

Dê Cembeliyê biçûk bihêlime hêviya pîre vê xwesûyê

Lorî lorî Cembeliyê mino lorî

Tu li ser sere min hatî welatê Hekaryan zozanê jorî

Îro ez dê serê Cembeliyê Biçûk û Ehmedê pismam

Li gel êl û eşîra giran ji te re bikim gorî.

(Cembelî-Kurê Mîrê Hekaryan-Îhsan Cûlemêrgî-APEC-1995-rûpel:175)

Di helbesta nûjen de hunera bêhêmayiyê

Mijara qafiyeyê jî bi heman rengê dirûv werdigire. Her helbesta ku di teşeyê xwe de qafiyeyê dihewîne ne helbesta nûjen e, lê belê hin helbest çendî ku di hinek rêzikên xwe de qafiyeyê peyda bikin jî, dikarin di nav koma nûjeniyê de cih bigirin. Ji bo ahenga dengê û herikînê dibe ku di helbestê de cih bi cih qafiye peyda bibe.

Di helbesta me de gelşa mezin di van xalan de derdikeve holê. Weke ku em ji hêmayê dest pê bikin, pirsgireka mezin ev e ku, ev huner bi taybet di helbesta kurdî ya ku jê re tê gotin Helbesta Nûjen de cihê qalibê xwe tam negirtiye. Hunera hêmayê hatibe famkirin jî, mafê wê nehatiye dayîn. Di ser de jî li ser navê hêmayê, bêhêmayî bûye serdest.

Ji bo vê em dikarin li ser çend helbestan rawestin:

Weke mînak em dikarin ji aliyê hunera hêmayê ve li ser çend helbestên Ehmed Huseynî bisekinin. Di pirtûka Bazbend kewname de helbesta yekê Ji We Vedigerim e. Keriyek ji helbestê:

...

Hela de werin

Vê xwîna kevzgirtî

Ji xwelibakirina mûmên xemgîn dawerivînin

(Bazbend kewname-Ehmedê Huseynî-APEC-1999-rûpel:15. Binxêzkirin xwemalê min e N.A.)

Niha di dilê min de tengasiyek çêdibe û pirseke wiha ber bi hişê min ve diçe: Ev çî ye?

Raste rast em bi hêsanî dikarin bibêjin ku ev ne hêma ye. Ev bêhêmayî ye, bi gotineke dîtir ev tevlîhevkirina hêmayê ye. Dema ku te raste rast di nav helbestê de xwelibakirina mûmê bi kar anî, jixwe ev hêmaya xemgîniyê ye. Wê demê çi lazim e ku tu radibî û peyva xemgîn datînî kêlekê? Ma ev ne bêhêmayî be çi ye?

Dîsa di heman helbestê de,

...

Û bi azadî, li agirdanka gulberoya we

vedigerim.

Di helbestê de hêmaya agirdank û gulberoyê gelek nêzîkê hev in. Her wiha agirdank teqabûlê azadiyê dike. Dîsa gulbero di xwe de serbestî, ronahî û azadiyê wedigire. Madem di hundirê heman rêzikê de agirdank heye, wê demê çi wate heye ku peyva azadî li kêlekê hatiye danîn? Îcar ku weke qedîneka navdêrî agirdanka gulberoyê pênaseyek heye, bikaranîna peyva azadî çi wateyê dide?

Dîsa di heman pirtûkê de helbesta Diyarbekir heye. Di helbestê de rêzikeke bi rengê,

De tovên biyê li wî alî sînor şa ke bi silava xwe!

Mirov dikare bipirse ev tovên biyê derbirîna kîjan hêmayê dike?

Pey re helbesta Mehabad tê. Ji vê helbestê çend (bê)hêma em dikarin wiha nîşan bikin:

...

Penaberên xewnê ne, di simbêlên xewnê de

xwe libakirina te dibînin.

...

”di olîmpiyada xwedê de”

Niha ev çi hêma ne, ne diyar in. Jixwe ev ne hêma ne.

Di heman pirtûkê de di helbesta Kewbazê kerr û dengvedana dijwar a bazinên taristanê de em dikarin mînakên wiha bidin:

...

Li ber pencereyên dirandî....

Hustuxwariya ferhenga evrazê kulê...

...

Çêregehên tenhatiyê...(çêregeh li kû, tenhatî li kû???!)

...

Avgerînka reşekonê ramana leylanî...(Ev çî ye???!)(Hemû binxêzkirin xwemalê min in. N.A.)

Tebî mirov dikare li ser van gotinên wiha gotûbêjê bike. Lê ev yeka bi rengekî tûj û dijwar rastîn e ku, ev ne hêma ne. Berevajî bêhêma ne.

Dîsa di heman helbestê de, di beşa diduyan de, di rûpelê 34an de, di nav çarînekê de tam 9 caran peyva ’xwe’ bi kar hatiye. Di helbesta Ji ber ku de tam 38 caran gotina ’ji ber ku’ hatine dubarekirin. Bikaranîna rengên weke ’bi, ji, di,’ li aliyekê, a girîng di helbestan de bêhêmayî serdest e. Ev jî mijareke dîtir e. Ji bo rexneke berfireh divê mirov hemû pirtûkan bike mijar.

Ez bi xwe weke şexsekî ji helbestên Ehmed Huseynî hez dikim. Gelek sedemên vê yekê hene. Lê belê yekem sedemê vê hezkirinê ne hunera hêmayê ye. Jixwe weke min got ew nîn e. Ji aliyê bikaranîna ziman û leyistina ziman ve Ehmed Huseynî tevkariyeke mezin daye wêjeya kurdî. Ev rastiyek e. Helbet ev jî radeyeke helbestvaniyê ye. Lê belê dema ku me got helbesta nûjen, di ser de jî me qala asta helbestê kir, wê demê divê em li hêza hunera hêmayê binêrin. Ger di helbestê de hêza hunera hêmayê tunebe, di şûna wê de hunera bêhêmayê hebe: Wê demê emê çi nav lê bikin?

Tê zanîn Seydayê Cegerxwîn ji helbesta klasîk derbasbûna helbesta nûjen xwedî cihekî girîng e. Li ba gelek taybetmendiyan, a ku wî navdar kiriye û hiştiye helbestên wî cihên layiq bigirin, bikaranîna hunera hêmayê ya wî ye. Helbestvanê mezin di helbestên xwe de hêza hêmayê baş bi kar aniye. Li kêlek vê yekê mirov him di helbestên wî de him jî li kêlek wan hêmayan peyveke zêde yan jî kêm nabîne. Ew otorîteyek e.

Lê belê ev jî rastiyek e, yên ku piştî vî helbestvanê mezin hatine gelek bandor jê girtine. Ev tiştekî xwezayî ye. Ev alî rexne naxwe.

Her wiha ev jî heye, bi taybet di helbesta niha ya kurdî de. Bikaranîna hêmayê nayê çêkirin, ango ev hêz peyda nabe. Di şûna vê de çi tê kirin?

Di şûna vê de derbirîn û pênaseyeke ecêb û sosret tê çêkirin, li ser navê hêmayê. Ev pênaseyên ecêb û sosret ne hêma ne. Dibe ku gotinên xweş bin, lê di aliyê hêza hunera hêmayê de sifir in. Rast e kurdiya me ji aliyê leyistandin û çeşîd çeşîd bikaranînê de nehatiye ezmûnekirin. Yek rabe du peyvên normal li hev ba bide, her kes dibêje wey ew çî gotineke xweş e! Dibe ku xweş be, lê di helbestê de xweşbûna wê gotinê têr nake. Divê ji aliyê hunerê ve jî derbirîna hêmeyekê be. Heke nebe, wê demê ew nabê helbesta xwedî radeya nûjen û payebilind. Weke Ehmed Huseynî bi kar aniye ; Avgerînka reşekonê ramana leylanî... rast e, ji aliyê ahenga gotinê ve xweş e. Lê divê em bizanin ku helbestvan van gotinan weke gotinên xweş li pey hev rêz nekirine, berevajî helbest nivîsandiye. Heke helbest e, wê gavê divê em li hêmaya wê an jî bêhêmaya wê binêrin. Di vir de mebesta min ne yekser rexnekirina helbesta Ehmed Huseynî ye, dibe ku dema pêş de li ser helbestên vî helbestvanê me lêkolînek pêk were. Lê weke peyitandina rewşekê ez dikarim bibêjim ku, ji ber mijara me helbesta klasîk û ya nûjenî ye, ev helbestên wiha weke şêwazê helbestên serbest in. Ne helbestên nûjen in. Ji ber ku ji aliyê şêwazê ve lingekî helbestê hê li helbesta kevin e, lingek jî çûye pêş û xwe gihandiye helbesta serbest.

Ev jî heye, hêma nayê çêkirin, ev dihêle ku raderbirîn dirêj bibe. Helbestvan dixwaze wê raman an jî derbirîna di mejiyê wî de lepitiye bigihîne pênaseyekê. Ev pênase jî divê bi peyvên wisa bê avakirin ku, gava xwendekar çavên xwe li ser gerandin, yekser fam bike, ka mebest û cihê gihîştinê çi ye. Cih tune ji wan pêyvên zêde re ku karibin vê pênaseyê şaş bidine famkirin. Ji bo vê yekê jî hendazeyetî û hêz lazim e. Ew kesên ku nikarin ji heqê vê werin çi dikin?

Ew jî radibin da ku pênaseyê pêk bînin, li dora peyvan diçin û tên. Hevokên dirêj ava dikin. Wê hêzê bi xwe re nabînin ku wan peyvên teqabûlê hêmayê dike û dikare bibe raderbirîna pênaseyê di cih de û kamil bînin ba hev. Peyvên bêwate, weke ku tiştekî balkêş be, li pey hev rêz dikin, an jî serî li wan sembolan dixin ku, bi xwe jî nizanin ka hedefê gihîştina dawî çi ye.

Weke dawî divê bê gotin ku helbest di hundirê xwe de hunera hêmayê pêk anîbe, li hember kevneşopiya helbesta kevin rabibe, qalibên xwemalê wê li bin guhê hev xistibe û qalibên kevin rûxandibe, em hingê bi dilekî xweş dikarin bibêjin ev helbesta nûjen e.

09.12.06

Nîzamettîn Akkurt

nizamettinakkurt@yahoo.de 

çapkirin