Helbesta Kurdî Ya Nûjen

 Nîzamettîn Akkurt

Li ser helbesta Kurdî ya klasîk gelek nirxandin, lêkolîn û vekolîn hatine çêkirin. Di vî aliyê de xebateke qirase pêk hatiye. Ka çiqas têrî dike yan jî bes e yan na, ev mijareke dîtir e. Lê belê tevî ku mijara me ne ev e jî, xebatên hatine çêkirin hêja ne û helbet pêdivî heye ku bêtir jî bêne çêkirin. Di vê mijarê de çiqas ku xebatên zanistî pêk bên, dê ewqas baş be, ji bo ronahîbuna helbesta kurdî. Her wiha dê ev ronahî bihêle ku paşeroja helbesta kurdî karibe bastirîn gavên erênî û layiqê mîrata xwe biavêje.

Helbesta Kurdî mijareke giştî û berfireh e.

Ne tiştekî ecêb e ku dema mirov li ser helbesta kevin dihizire weke navlêkirineke klasîk û dema li ser helbesta niha dihizire jî weke navlêkirineke helbesta nûjen tê hişê mirov.

Navlêkirina pêşîn di derbarê helbesta kurdî de ku bi rengê helbesta klasîk tê pênasekirin, ji ber xurtî û hêzdariya wê, navlêkirineke rast e û di cih de ye. Gava ku em dizivirin û li dîroka helbesta klasîk dinêrin, navderên weke Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanê, Feqiyê Teyran û hwd. derdikevin pêşberî me û bi berhemên xwe dihêlin ku ev navlêkirin û pênase weke bimafdarî werine peyitandin. Ev navlêkirin û pênase weke ku di milê raman, naverok û şêwaza helbestê de cihê xwe zexim dike, di heman demê de ji aliyê estetîka helbesta kurdî ve jî, îspata xwe datîne holê. Ji hemû aliyan ve tevahîtiyekê dihewîne. Ger kêmasî hebin jî, hetanî niha di vekolîn û lêkolînên pêk hatine de nehatine nîşandan. Heye ku di dema pêş de lêkolînên akademîk û zanistî pêk bên û kêmasiyên helbesta klasîk derînin holê. Lê di rewşa heyî de xebateke wisa ku karibûye vê pêk bîne hê derneketiye holê.

Ji bo navlêkirina duyem gelek gumanên min hene. Gelek derdor û kes weke Helbesta nûjen binav dikin. Heta mirov dikare bibêje di paca heyî de helbesta kurdî du beş xuya dike: 1- Helbesta klasîk û 2- Helbesta Nûjen. Di rewşa heyî de ev heye û divê bi hêsanî be pejirandin ku ev nirxandineke pir giştiyane ye. Kevala ku li holê ye mantiqekî sawî daniye pêşberî me. Yanî em bipejirînin û nepejirînin ev li holê

serdest e. Pirseke weke çima li aliyekê, gelo ne çewt û şaş e ku mirov helbesta berê weke klasik û ya di dema nêzîk de hatine nivîsandin de jî weke nûjen binav bike. Helbesta klasîk weke ku me got di rewşa heyî de xwe îspat kiriye, lê helbesta niha?

Baş e çî ye helbesta nûjen?

Divê mirov bibêje ku piştî salên 90î helbesta kurdî ji aliyê jimarê ve zêdebûnekê derbasî turikê xwe kiriye. Bi ya min pêdiviyeke mezin heye ku ev helbestna tûşî lêkolînekê bêne kirin. Ji aliyê pênasekirina van helbestan gelek dîtinên cewaz hene. Çî balkêş e, her ê ku radibe helbestekê dinivîse, helbesta xwe bi rengê nûjen pênase dike. Kes nêzîk nabe ka bi rastî jî helbesta wî di kîjan kategoriya helbestê de cih digire. Sosretî ne di lêkolînên li ser wan helbestan de ye – weke ez dizanim lêkolîneke zanistî û bi gora rexneya teknîka helbestê tune ye- sosretî ew e ku ev baweşîn ji hêla xwediyên helbestan ve tê. Belkî jî ew helbestvan dixwazin bêne hesibandin di nav helbestvanên nûjen de.

Helbestek, dixwaze îro hatibe nivîsandin û dixwaze piştî nizanim çend rojan bê nivîsandin, mirov bi gora dema nivîsandina helbestê nikare wê helbestê di nav helbesta nûjen de bihesibîne.

Wisa li me hatiye ku kengê hestên me radibin em pênûsê digirin destê xwe çi tê ber devê me em dinivîsînin û em ji vê re dibêjin helbesta nûjen. Kesekî li ser me bandor çêkiriye, em radibin pesnê wî didin, em ji vê re jî dibêjin helbesta nûjen. Bergeha asoya me di nav quncê gundê me de girtî maye, em radibin û li ser gundê xwe yê xweşik helbestekî xêz dikin, navê wê helbestê jî dibe helbesta nûjen, çima ku me di vê demê de nivîsandiye.

Rast e, wisa li me hatiye ku em serê xwe li ser teknîka helbestê, li ser bîçim, binkeya xuyayî û ya kûr qet naêşînin. Ma emê çima bihizirin, kengê hestên me rep bûn emê pênûsê hildin destê xwe, êdî dawiya wê di kû de derket; ew helbesta me ye. Tebî ew jî helbesta nûjen e(!!!???).

Navlêkirineke wisa erzan, di serî de divê ji hêla helbestvan ve neyê qebûlkirin. Jixwe heke navlêkirineke wisa erzan were lêkırın, dê zerar bide wê helbestê bi xwe.

Mafê helbestê çi be, divê mirov wî teslîmê bike.

Ji bo ku baştirîn bê fêmkirin, em niha dikarin pênaseya helbesta nûjen di vir de bidin. Çima ku min li jor weke pirsekê dabû, ka helbesta nûjen çî ye û ne çî ye?

Di helbesta nûjen de derfetên weke teknîkê, bîçim, binkeya xuyayî û binkeya kûr (yan jî nexuyayî-ez tercîh dikim ku bi rengê kûr vê yekê pênase bikim.) bêsînor e. Pêşiya wê nayê girtin. Raderbirîna xwe di warekî qasî ku mejiyê mirov karibe hilde, berfireh de, bêserîûbinî de pêk tîne. Bi gotineke dîtir ji aliyê xalên xwe yên bingehîn ve bêserûber e. Qaliban nas nake. Xwe hişk nagire. Xwe di nav çepera bîçimekî de hepis nake. Hêma û îmgeyên ku di nava xwe de dihewîne, hişpaka civakê derbas dike. Bi wan, tiştên nû datine pêşiya civakê. Lewma derfetên ziman baş bi kar tîne û her wiha li paş binkeya hizra civakî nahêle.

Taybetiyeke herî girîng a helbesta nûjen, li hember kevneşopiyê ye. Kevneşopiyê li ser xwe qebûl nake. Helbesta ku li hember kevneşopiyê dernekeve, nabe ku mirov wê bihesibîne weke helbesta nûjen. Çima ku nûjenî red û mandelkirina(înkarkirina) kevneşopiyê ye. Ji ber vê çendê helbesta nûjen bîçimê kevin û giran qebûl nake, bi rengê xwe yê nû li hember dertê.

Helbesta nûjen nikare xwe bisînor bike tenê bi muxalîfiya jiyan û binkeya civakê. Di heman demê de divê li hember helbesta heyî be jî. Ew helbesta ku helbesta heyî qebûl bike û wê derbas neke, ew ne helbesta nûjen e, mirov tenê dikare wê weke helbesta heyî, ya jirêzê binav bike.

Heke di helbestê de xalên bingehîn ên nûjeniyê peyda nebin, xwe bi qalib û sînorên helbesta klasîk an jî helbesta heyî hepis bike, di her rewşê de dê rengê wê helbestê bigire û nikare bibe helbesta nûjen. Helbesta ku ya beriya xwe mandel neke, wê derbas neke, di ser de jî cewaziya xwe ji wê daneyine hole, dê ji wê helbestê bê hesibandin. 

Navê nivîsa me ya bê Di Helbesta Kurdî de Şayişa Estetîkî û Şêwaza Heyî ye û emê di wê nivîsê de bi rengekî pratîkî li ser çend helbestên mînak bisekinin. Çima ku ev xalên me li jor vekirin, piranî xalên giştî bûn û divê em di bingehê wan xalan de mijarê daxin ser mînakan.  

çapkirin