HÊVÎ LI HEMBER SÎNORAN BÊWIJDAN BÛ

Nîzamettîn AKKURT


Şanoger Gafûr Dogan (Hêvî) endamê teatra potamya bû û di destpêka vê heyvê de li ser riya Misûl’ê di qezayeka trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Şanoger Hêvî bi boneya ku biçin Kerkûk’ê û beşdarî  mîhrîcana hunerê bibin bi koma xwe re ketibû rê, lê negihîşkibû armanca xwe ya mezin. Teatre potamya li Mexmûr’ê ye. Lîstikên xwe yên şanoyê bi piranî li Mexmûr û li bajarên dîtir ên Başûr pêşanî gel dikin. Di vî milî de nav û dengekî xistine dest. Min bi endamên teatra potamya re li ser şanoger Hêvî hevpeyvînek saz kir.

Ji kerema xwe re hun dikarin xwe bidine naskirin.
Memed Emîn: Navê min Memed Emîn e. Bi xwe ji Semsûrê me. Min xwendina dibistanê li tirkiye qedandiye. Min bi xwe amadeyî qedandiye. Piştî 90’an sêdetir beşdarbûna min bi têkoşîna azadiyê pêk hatiye. Di berê de eleqeyeka min ji bo şanoyê hebû, lê weke fermî û di asta akademik de jî, çendî ku çend derban pêkhatinên min hebin jî, yekem car di dibistana Ş. Sefkan de pêk hat. Ji wê rojê vir ve di nav xebata şanoyê de ciyê xwe digirim.
Naskirina te û Gafûr Dogan çawa çêbû?
Sala 2001’ê em weke dibistan derbasî sehaya Xinêre’yê bûn. Dema ku em gihîşkin wê derê, hinek hevalên ku li wê derê şano pêşan dikirin, em li wan qesidîn. Hingê hevalê Gafûr di wê şanoyê de lîstikvan bû. Bi boneya newrozê lîstikek li dar dixistin. Navê lîstikê xweda huta ango bedet bû. Min hingê wî hevalî nas kir. Bi rastî jî ew lîstim bala min pir kişandibû. Yek jî lîstimvaniya hevalê Gafûr xwe diyar dikir. Mirov zanîbû ku ew heval di aliyê lîstikvaniyê de xurt e. Ew di beriya me de dest bi karê şanoyê kiribûn. Bi xwe jî ji Îzmîn’ê hatibû. Pişkî wê demê êdî me bi hev re kar kir. Ez dikarin bibêjim ku wî hevalî di aliyê xewatê de pir girêdayî bû. Wekî din jî min bi xwe ji wî hevalî pir tişt girtin. Dîsa hevalê Yekta jî li wirê bû û felek tişt bi me dane fêrkirin. Bi rastî jî perwerdeya wan xurt bû. Piranî di pratîkê de pêk dihat. Her ku min bi stûyê wî digirt û di der barê şanoyê de pirsan jê dikir kêfa wî dihat. Xwe mezin nedidît. Piştî ku em çûna wê derê, ew heval jî tevlî dibistana me bûn. Em nêzîkê 40 kesî bûn. Me bi hev re çar-pênc şano saz kirin. Destekeka mezin dida hevalan. Em pir pev diçûn, lê hemû ji bo birêvebirina kar bû. Di aliye kar de jî bi lîstikvaniyê qîm nedikir, him dileyist û him jî karên dîtir dikir, weke derhênerî, senarîst û hwd. Her karî dikir.
Gafûr Dogan di aliyê jiyan û şanoyê de çawa bû?
Dilê wî tim biçoş bû. Her tim ponijîna wî li ser kar bû, li ser şanoyê bû. Carna helbest, carna makale û carna jî li ser lîstikekê bi rojan dixebitî. Tenê bi lîstikekê jî na, timî di destê wî de çend lîstik hebûn. Dema karê xwe jî bi ser nedixist hingê xwarin nedixwar. Dilê wî nerihet bû. Kengê ku min wî dilxweş û xweşhal didit hingê min dizanî ku karekî biriye serî. Ew kar diqediya, di ser de desbt bi karekî dîtir dikir. Ez rastî jî bibêjim di nîvenga çiyê de jî, pirî ku mecal kêm bûn jî, dîsa kar dikir. Rast e hingê gelek nêzîkatiyên çewt hebûn, lê dîsa jî him li hember nêzîkatiyan derdiket û nim jî karê xwe dikir. Xwe vala nedihişt.

Tu bi Gafûr re derbasî sehaya Iraq’ê bûyî. Dikarî vê yekê ji me re vebêjî?
Îhsan Azadî. Ez bi xwe ji eiblê xwe ji Dêrsim’ê me. Di sala 1992’an de tevlî refên azadiyê bûm. Bi taybetî xebata min a şanoyê di sala 1996’an de dest pê kir. Wê demê bi hevalê Yekta re bûm. Min ew heval Romanya’yê nas kir. Li Yewnanistan’ê jî em bi hev re bûn. Ez dikarim bibêjim ku ew heval mamosteyê min e. Dema ku ez hatim welêt jî, bi jimareka heval me di dibistana Ş. Sefkan’ê de dest bi karê şanoyê kir. Xeibata me berdewam kir. Dema ku em weke dibistan çûne Xinêre’yê me hingê wan herdu hevalan jî li virê dît. Mir hevalê Gafûr li vir nas kir. Bihara 2002’yan de me lîstika wan teimaşe kir. Jixwe pişt re jî me bi wî hevalî re dest bi karê şanoyê kir. Tebî dema ku em hevalê Gafûr bi bîr tînin, di heman demê de bîraweriya hevalê Yekta jî li ber çavên me zendî dibe. Jixwe mirov nikare ji hev biqetîne wan hevalan. Ji ber ku herdu heval jî ji bo me gelek nirxdar û hêja ne. Di xebata me de ew herdu heval di xebatê de herî pispor bûn. Gelek xebatên me pêk hatin. Gotin di cî de her tiştên me bi hev re bû. Bi rastî jî deima ku em serkeftî bûn em hemû jî şa dibûn. Em dikarin bibêjin ku xebata me bi piranî biserketî bûn. Par havînê bi hevalan re em hatin sehaya Iraq’ê. Hevalê Gafûr nêzîkê hêyvekê beriya me xwxe gihandibûn virê. Li virê me dîsa xebata xwe berdewam kir. Beriya şehedeta hevalê Gafûr xebateka me hebû, emê bi lîstikekê beşdarî festîvala Kerkûk’ê bûbûna. Dîsa koma me bû ku navê wê teatre potamya ye. Emê bi lîstika evîna gulmasî beşdarî wê festîvalê bûbûyana. Di bingeh de ev lîstik lûtkeya hemû xebata me bû. Du aliyê hunerî de itijî bû. Him di aliyê hundirîn de û him jî di aliye derveyîn de gelek rexneyan di xwe de dihewand. Di aliyê felsefîk de zêdetirîn hêjayî dide mirov, di aliyê ehlaqî û wijdanî de dixist nava lêpirsînê. Min û hevalê Gafûr di vê listikê de zêdeitir em nêzîkê hev bûn û ev yek hişt ku em baştirîn hev binasin. Ew cara yekem bû ku min nîvengeka samîmî wergirtibû ji bo xwe.
Di der barê paşerojê de wekî din projeyên we hebûn an na?
Tebî ji bo paşerojê projeyên me hebûn. Niha jî hene. em niha jî li ser wan projeyan dixebitin. Lê divê em qebûl bikin ku şehadeta wî hevalî gelek têsîrek mezin li ser webata me kir.
Di aliyê çemka wî ya hunerê de tu dikarî çi bibêjî ji me re?
Timî dixwest tiştên nû pêk bîne. Di aliyê şêwaza şanoyê de jî tenê xwe li ser baskekî nedida rûniştandin. Di şanoyên xwe de epîk, tiragedya û kenokiyê weke sentezekê li hev dianî. Redixwest di nava sînoran de bimîne. Mebest hebû ku statûkoyên heyî parçe bike û her wiha hinek berhemên şanoyê derxîne holê. Weke ku tê zanîn merc û şert zêde dest nedidan. Lê dîsa jî hewldanên wî hebûn. Qîima xwe bi xebata heyî nediainî. Bi taybetî di vê şanoya xwe ya dawî de sînorên di nava me de ku hene, dixwest wan derbas bike. Derkeve dierveyî wan û bi xweserê xwe nasnameyeika nû pêk bîne. Dixwest vê yekê biafirîne. Me jî bi wî re xwe nû dikir.
Tu jî bi Gafûr re mayî, jiyana wî ya 24 demjimêrî çawa bû?
Osman Bêkendî. Ez ji Misircê me. Di berê de eleqeyeka min ji bo şanoyê hebû. Ev yek di mercên çiyê de bi rengê sikêç û nîvşano xwe dane xuyakirin. Lê belê weke saziyê û di aliyê pisporî de bi taybet di sala 2003’yan de di dibistana Ş. Sefkan’ê de pêt hat. Jixwe min hevalê Gafûr wê demê di lîstika Lewha Qederê nas kir. Dema ku min wî temaşe kir, ez hingê nû hatibûm sehaya Xinêre’yê. Pîştî wê jixwe demeka kurt ez bi biryara xwe derbasî dibistanê bûm. Tevlî beişa şanoyê bûm. Ev yek ji bo min tiştemî mezin bû. Ez dikarim bibêjim ku armanca min pêk hatibû. Ji ber ku him baweriya min hebû û him jî cewherek di min de hebû. Pişt re me bi hev re gelek şano çêkir. Em bi hev re diman. Wê demê ew heval di karê fîlmê de bû. Paşê lîstikek nivîsandibû û bû derhênerê wê. Min hingê hewldanên wî dît. Gelek gotûbêj dikir, hizra mirov dipirsî. Tenê armanc hebû ku kar bibe serî. Wî demê mirov dikare bibêje ku yekem şano û fîlmê çiyê wî pêk anî. Fîlm nawê xwe berf bû. Yanî ez dikarim bibêjim ku karê lîstikvaniyê di aliyê profesyoneliye de bi wan hevalan dest pê kir. Di milê jiyanê de, bi xwe xwedî bername bû. 24 demjimêran dê jiyana çawa biborîne, tev bipîlan bû. Bi giştî webata wî ya şevê bi nivîsandinê derbas dibû. Bi roj jî dema ku radibû bernameya wî hebû. Bêbername tevnedigeriya. Gelek kêfa wî dihat ku bi mirov re gotûbejan pêş bixîne li ser hunerê. Ji ber ku gelek dixwest ku tiştên li ba xwe bide hevalên xwe. Bi vî jî gelekî kêfxweş dibû. Dîsa di milê felsefa wî ya jiyanê de tişta ku gelekî serê xwe diêşand,  sînoran qebûl nedikir. Dîsa nasname. Mînak gelek gotûbêjên wî hene li ser nasnameyê. Di vî aliyê de jî xwedî hewldanên mezin bû. Nasnameya heyî jî weke moreka hemdem a koletiyê qebûl dikir. Li hember wê jî têdikoşîya. Dîtina wî wisa bû. Jiyana wî di hava hevalan de bi gotûbêj û sohbetên wisa derbas dibû, lê bi rengekî tijî.
Dema ku em dibêjin Gafûr weke şanogerekî çi tê bîra te?
Daxistan Îlûh. Ez dawiya 2001’î tevlî dibistana çand û hunerê bûm. Di berê de ji bo beşa şanoyê naskirineka min a çalak tune bû. Di wê demê de min hevalan nas kir. Bi taybet jî hevalê Gafûr û hevalê Yekta. Keda herdu hevalan jî li ser min pir e. Dema ku tê gotin Gafûr bi rastî jî zorî û zehmetiyên şanoyê, hunerê li çiyê tê bîra min. Hê di berê de ji hêla Yekta ve gelek caran ji min re hatibû gotin gelek tişt, bi taybetî di der barê hunera hevalê Gafûr de. Jixwe ev yek ji min re bûbû meraqeka mezin. Pir xwesteka min hebû ku ez wî hevalî bibînim. 2003’yan de di konferansê de min wî hevalî nas kir. Berê jî min di televîzyonê de hinek lîstikên wî temaşe kiribû. Wextê dibêjin hevalê Gafûr tim ew tê bîra min. Heyecan, kêfxweşî, tim moral te bîra min. Belkî di herî dema tengavî de hevalekî tim wisa biken bû. Moral dida mirov, tim bawerî dida mirov. Dema ku em derbasî sehaya Iraq’ê bûn, li Misûl’ê me lîstikeka bi navê gurî me xwest em bigirin dest, wê demê ew heval pir bikêfxweşî hat û beşdarî wê lîstikê bû. Yek jî xebata xwe ya şanoyê bi rengekî zanistî hildida dest. Bêşayiş bû, rarayî li balê tunebû. Tim di nava hewldanê de bû. Çendî ku di aliye neyinî de tiştan li ser me bandorê dikirin jî, wî nedixwest ku nêzîkê me bibin. Ti rê nema ku serî lê neda ji bo ku vê komê di xalekî de li ser hev bi rengekî çalak bide girtin. Mînak em demekê ketin halekî wisa ku, bi kesî re bawerî nema ku xebat were meşandin. Ew heval hat ez tenê amade bûm, çentê xwe vekir, hemû nivîsandinên xwe derxist şewitandin. Xatirê xwe xwest got ez diçim, piştî çend rojan bi lîstikeka nû têm. Ez di ciyê xwe de mitmayî bûm. Min tenê lê dinêrî. Piştî du rojan hat, di destê wî de ev lîstika gulûmasî hebû. Dema ku dihate ba me jî hevalekî pir mitewazî bû. Bi rastî jî ez cara yekem mirovekî wisa dilnizim dibînim. Bi wê lîstikê gelekî bawerî da me. Wisa li me hat ku bi rastî jî em bawer bûn ku em dikarin kar bikin. Çendî ku pirsgirêk û kêşe hebin jî. Bi vê lîstika xwe qalibên kevin şikand. Wan sînorên heyî derbas kir. Ez dikarim bibêjim ku wî hevalî pêşveçûneka berbiçav di nava vê komê de pêk anî. Hezkirina hunerê min di wî hevalî de didît.
Tê gotin şanoya çiyê,   mecen çiyê zo in, zehmet in. Jiyana çiyê jî hinek cuda ye. Şano jî beşekî cewaz ê hunêe ye. Dema ku tu şanoya çiyê û şanoger Gafûr tînî ber hev kevaleka çawa dertê holê, tu dikarî ji me re pênase bikî?
Harun Hêvî. Ez dibêjim Harun Hêvî, ji ber ku ez ji 94’an vir ve hevalê Gafûr nas dikim û navê wî yê virê Hêvî bû, ji wê demê ve hema bibêje ez pê re dixebitim, min paşnavê xwe danî Hêvî. Di 96’an de Şanoya Hêvî hebû, li Îzmîr’ê di NÇM’yê de. Hevalê Hêvî pêşengiya wê komê dikir. Bi taybet ji ber ku hevalan got nedihişt kom li virê belav bibe, dikete nava hewldanê, hê wê demê ew derfet pê re hebûn û hêvî dida hevalan û li hember sîstemê weke sazî têdikoşîya. Bi taybet girêdan û naskirina min ji bo hevalê Gafûr wê demê çêbû. Di nava çalakiyan de, xwepêşandanan de Hêvî di nava koma şanoyê de pêşengî dikir. Kurteşano çêdikir di nava mîtîngê de û pêşan dikir. Wê demê min ew dît û ez pê re hatime girêdan. Wî bi xwe ji min re got ji beşa muzikê derkeve  û were beşa şanoyê, ji ber ku derfetên te yên şanogeriyê hene. wê demê salek û nîv bingehîn perwerdeya şanoyê da me. Ji wan hevalan hevalek şehît ket û ez jî weke hevalê Gafûr hatime çiyê. Şanoya gurî ji hêla heval bi xwe ve hate nivîsandin û him jî di nava lîstikê de çar rol girtin. Ew şano du salan her hefte li ser dikê ma. Dîsa gelek şano wê demê hebûn. Şanoyek bi navê aştî avakirin û 26 lîstikvan ciyên xwe tê de digirtin. Wê demê jî him nivîskarî û him jî derhênerî ji hêla heval ve dihate kirin. Min jî wê demê roleka biçûk girt û leyiztim. Bihara 98’an wexta ku derkeve, em 8 lîstikvan ku em şagirtiyên wî bûn, em birin qeta jorîn û em rûniştandin. Bi me re gotûbêj kir û got ez diçime Stenbol’ê. Me wê demê nizanibû ku dertê çiyê. Pişt re em fêr bûn ku hatiye çiyê. Lê beriya ku em ji hev vebiqetin, ji me re got hun dikarin soz bidin ku hunê xebata şanogeriyê bidomînin. Me tevan soza xwe da. ji ber ku bawerî dabû me. 1999’an ez li Xinêre bûm. Wê demê sê lîstik amadekirin. Lîstika gurî  cardin amade kir, li çiyê pêşan kir û mebesta wî li çiyê ew bû ku, dixwest nîşan bide, bi taybet jî hêza hunerê. Ji ber ku wê demê li hember hunerê gelek nêzîkatiyên çewt hebûn. Dixwest wan nêzîkatiyan bişikîne. Wê demê hevalê Gafûr, Yekta, Mordem û Rotînda bi hev re bûn. Yanî kom bi ser hev de natibû. Bi taybet biryar dabûn ku, di nava çiyê de karibin hunera şanoyê ava bikin. Tebî çemkên çewt ên bi salan di nava hevalên çiyê de hebûn. Digotin huner di çiyê de nabe. Ên ku bi huner re mijûl bibe oportûnîst e, ji şer direve û hwd. Wan jî digotin divê em wan îkna bikin, ku huner pêşxistin di nava çiyê de ne oportûnîzm e. çiya azad in, huner jî azad in. Divê hunera çiyê jî derkeve holê. Jixwe helwesta wan ev bû.
Di vî aliyê de çi gav avêtin?
Şanoya gurî pêşkeş kirin. Birina Qado  pêşkêş kirin. Vê şanoyê hevalê Gafûr bi tenê peşkêş kir, 45 xulek bû. Pişt re lîstikeka bi navê demokrasî wiha ye pêşkêş kirin. Naveroka wê him çemkên nava me û him jî yên nava tirkiyê rexne dikirin. Min ew lîstik temaşe kir. Paşê 2001’ê lîstika xwedê hûta ango bedet  derbasî ser dikê kirin û min bi xwe jî tê de rol girt. Wê demê gazî min kiribûn. Lîstikê di xala mîtolojiyê de girtibûn dest. Digotin ev silaveka kurdî ye, beriya ku kurd bikevin bin bandora olê, silava wan ev bû. Eşîreka mizûrî hebû, hê jî ev silava wan bû. Wateya wê jî rihê hût di bedena te de be. xwedê hûta dibêjê, yê dî jî dibêje ango bedet. Bi rengekî wisa digotin ev silav e.
Şêwaza şanoyê çî bû?
Digotin ne ku em lîstikê bileyizin bila temaşevan bigirin. Na, digotin bila rexne were kirin, him bila bibînin û him jî biramin. Dîsa bi şabûna wan pêk were, ji ber ku kurd tim girîne. Her di bin zext û zorê de mane. Lewra di hêla komedî yanî kenokiyê de hildidane dest. Felsefeya herdu hevalan jî ev bû. Dûv re hevalan jî qal kir di 2001’ê de dibistan derbasî hêla Xinêre bû. Li wê derê em hemû gihîştin hev. Bi taybet hevalê Gafûr û Yekta, li kû derê mabin dibistanek ava kirine. Ewqas xurt bûn.
Li hember wan çemkên ku derdiketin çî bûn?
Çemkên ku dirdiketin va digotin oportûnîst in, revê şer in, nexweşiyê dixine nava jiyanê. Jiyana me sist dikin, vedikişînin û hwd. Wan jî digotin na, esas jiyaneka sade û xwerû bi me lazim e. Tiştê ku mirov bi gelek tiştan nikare bîne pêş, tenê mirov dikare bi huner bîne pêş. Bi taybet hevalê Gafûr vê yekê eşkere dianî ziman, mînak di birîna qado de vê nîşan da. gelek caran birçî diman, nedihiştin biçine firinê, nan nedidane wan. Lê dîsa jî digotin emê koma xwe belav nekin û karê xwe berdewam bikin. 2000’î de li Kendakol’ê pêşanek ji bo gel li dar xistin. Birîna qado li wê derê pêşkêş kirin. Tevî çemkên eyibkar hevalê Gafûr rabû û li ser esasê rolê xwe tazî kir. Tena derpî ma, lîstikê de wisa dihate xwestin. Her kes şaş û paş mabû. Wê çaxê digot huner bibêje çi divê were pêkanîn. Çemkên hevalan çawa bû, digotin ev tişt eyb in. Wî jî digot na ne wisa ye. Piranî jî mînakan ji jiyana xwe, ji zaroktiya xwe digîrt. Çavkaniya nivîsandinê jiyana wî bi xwe bû. Mînak di agirê bêdawî  de dikek ji zarokan hebû, wê kevalê ji jiyana xwe wergirtibû. Felsefa wî de kurdayetî hebû. Zarok û ciwan, jin û kalên kurd hebûn. Bi taybet şêwaza wî lihevanînê ji Feqiyê Teyra ye.  Nedigot ev eyb e, ev sînor e, ev asteng e. guhdarî nedikir. Mînak di vê lîstika me ya dawî de, di gul û masî de hinek peyvên ku bi kar dianî, ji nav rastîna civakî ya kurdan bi xwe bûn. Çendî ku di nava hevalên me de, di çiyê de weke bêuslûbî tê dîtin guhdarî nekir. Bi misogerî sînor li balê tune bûn. Ciyê ku lê sînor lê hebûn dîn dibû. Dema ku mirov dibêje hevalê Gafûr çawa ku zarok bêsînor in, ewqas li hember sînoran bêwijdan bû. Heta dawiye jî şerê xwe dikir jî. Herî dawî jî li vir, li Mexmûr’ê di fîlîmekî de jî rol girt. Em ji bîr nekin ku kurekî wî ji heye û dibe ku dema pêş de li hunera bavê xwe xwedî derkeve. Navê wî jî Mezlûm danîbû. Wekî din jî nivîsên hevalê Hêvî hene û li ber destê me ne. Em dixwazin hemû nivîsên wî weke xebateka pirtûkê hildin dest. Di vî milî de saziyên ku bixwazin bibin alîkar dikarin bibine alîkar. Ger tiştekî wisa pêş bikeve emê kêfxweş bibin. Ji niha de em sipasê wan kes û saziyên me dikin ku ji bo vê yekê alîkariyê bidin me. Navnîşana ku karibin têkiliyê bi me re deynin ev e: osmankurtalan@hotmail.com

copyright © 2002-2004 info@pen-kurd.org