Hevokên zimanê me

Nizamettîn Akkurt

HEVOK JI ALIYÊ BINKEYÊ VE

Ji aliyê binkeyê ve birên hevokan sê heb in.

1- Hevokên Xwerû

2-Hevokên Pêreyî

3- Hevokên Têkel

1- HEVOKÊN XWERÛ

Di ev cureyê hevokê de lêker bi rengê gerguhêz û negerguhêz têne kişandin. Kirde bi gorî deman bi teşeyê xwerû yan jî tewandî di hevokê de bi cih dibe. Di nava hevokên xwerû de hevokên lêkerî û hevokên navdêrî jî dikarin bi cih bibin. Her wiha hevokên erênî, neyinî, pirsiyarî û baneşanî jî cihê xwe di nav hevokên xwerû de digirin.

Çend mînak ji hevokên xwerû re:

- Kevroşkên me pir xweşik in.

- Kevokên me difirin.

- Nivîskar gelek in.

- Mala we li bajêr e yan na?

2- HEVOKÊN PÊREYÎ

Hevokên pêreyî piştî lêkeren gerguhêz ango negerguhêz bi alîkariya qertafa gihînekê girêdanê bi hevokên dîtirê re çêdikin. Ev cureyê hevokê di hundirê hevokên têkel de dikarin ji yekê zêdetir bi kar bên. Di zimanê kurdî de bi vê mijarê re pêwendîdar sînorkirinek nîn e. Hevokên pêreyî di nava hevokê de weke ku dikarin bi teşeyê hevokên lêkerî û navdêrî cih bigirin, bi rengê rêzik û hevokên ku şêwaz û demê raber dikin jî peyda dibin.

Mînak:

- Min pir dixwest ku ez te bibînim, lê mixabin rêka min li ba te neket.

- Ne tenê ez û tu, Meyrem, Mustefa, Şervîn û Azad jî têne seyranê.

- Ev karekî pir dijwar e, heke tu xwe bi rêkûpêk nekî tuyê li ber lingan biçî û kes bi te nahese.

- De ji te re oxir be, zû here û zû were.

3- HEVOKÊN TÊKEL

Ev cureyê hevokê di binkeya xwe de ji yekê zêdetir hevokên pêreyî peyda dike. Ev hevok bi alîkariya gihînekê bi hev ve têne girêdan. Di rêzbûna hevokên têkel de avabûneke nerm heye. Ji rêzbûneke birêpîvan bêtir, bi teşeyê rêpîvanên giştî yên hevsenga zimên kamil dibin.

Mînak:

- Şev tarî bûbû, brûskan dilê merivan dilerizand.

- Heke tu ji me û bêdengiya me hez nakî, çima tu têyî mêvandariya me û li ser serê me qajevajiyê dikî?.

- Em du dost bûn, ji levên me stranên evînê diweşiyan.

- Agir bi deştê ket, deşt bi tevahî şewitî.

HEVOK JI ALIYÊ SAZBÛNÊ VE

Di zimanê kurdî de sazbûna hevokan li ser rêpîvanên hişk na, li ser bingehê nermbûn û ahenga rêpîvanên giştî pêk tê. Ji ber ku ziman nerm e û di hundirê xwe de dewlemendiya bikaranînê peyda dike, sazbûna hevokan bi rêpîvanên hişk û nayên guhertin ve girêdan çewt e. Lê di heman demê de ev nayê wê wateyê ku çi rêpîvan tê de peyda nabin. Ev yek di hevokên xwerû û hevokên têkel de bi vî rengî şênber dibe.

RÊZBÛNA HÊMANAN DI HEVOKÊ DE

Di hevokên xwerû de rêzbûna hêmanan bi teşeyê;

a) Kirde+bireser+pêveber

Min du pirtûk kirîn.

Zelal peyalê şikand.

Rênas berxikan av dide.

Tu stranan guhdarî dikî.

Ew şerabê vedixwe.

b) Kirde+têrker+pêveber

Zilam ji şevîniyê tê.

Sîmegî ji sûkê hat.

Sema ji dibistanê derket.

Rojda ji hespê peya bû.

Zozan ji min hez dike.

c) Kirde+pêveber+bireser

Nêrgis vedigere bajêr.

Ronahî kete pêşbirkê.

Roşna bûye hunermend.

Ezê bibim nivîskar.

Munzûr çû malê.

d) Kirde+bireser+pêveber+bireser

Amed gûzan dide mêvanan.

Bager qatûfkan danî ser bendê.

Kendal kevokan firand asîmana.

Cemal giya daye kevroşkan.

Ezê xwarinê bidim karkeran.

e) Kirde+bireser+têrker+pêveber

Dukandaran hirmî ji gundiyan kirîn.

Rojda rewşa me ji min pirsî.

Keçikê name ji te re rê kiriye.

Bavê min pere ji bo min hinartiye.

Derdên min alemê bi xwe hesandin.

f) Têrker+kirde+pêveber+bireser

Berêvarê Tîtal hate bajêr.

Piştî nîvro Sînan  diçe bûroyê.

Êvarê ez diçim kar.

Beriya seharê emê bikevin ser rê.

g) Kirde+têrker+pêveber+bireser

Zozan sibê diçe Bexdayê.

Amed Piştî nîvro diçe Musilê.

Ez êvarê naçim Kerkûkê.

h) Têrker+kirde+bireser+pêveber

Qaseke din Rûken bernamê dixwîne.

Kêliyeke din Berçem avê tîne.

Vêga ez diçim xwarê.

j) Kirde+têrker+bireser+pêveber

Rûken qaseke din bernamê dixwîne.

Berçem kêliyeke din avê tîne.

Ez vêga diçim xwarê.

Di hemû teşeyên hevokên ku li jor hatine rêzkirin de, teşeyê pirsê bi rengê qertaf û peyvên pirsê pêk tên.

Di hemû teşeyên hevokên  ku li jor hatine rêzkirin de, teşeyê neyiniyê bi teşeyê qertafa neyiniyê /ne/ û /na/ pêk tê.

Dema ku rewşa neyiniyê tê çêkirin, daçekên deman dikevin û cihên xwe didin qertafên neyiniyê.

çapkirin