Kurdn Koberiy

 

Nzamettn Akkurt

 

Surguna Yekem

Pey serhildana x Sed di sala 1926an de, ji Kurdistan, ji bajar Wan 4 hezar malbatn kurdan, ji ern weke Birk, Banoka, Misirka Celal near dimnin ku kober Sovyet bibin.

Ev koma ku jimara w digihje ar hezar meriv, di destpk de li kleka em Erez, li herma Nahivan 12 gundan ava dikin. Gund ku ava kirine hinek ji wana ev in: Golevan, awalka, Qqa, Qorqmez, misirka hwd.

Ev kobern ku ji zilma Dewleta Tirk ji Bakr Kurdistan reviyane, li herma Nahvan jiyana koberiy dikin hetan 1937 sal.

Payiz meha Mijdar serok Sovyeta Sosyalst Staln rayedarek bi nav Beariya wan kurdn bsc bgune, ku ji xwe re li kleka em Erez gundn n ava kirine jyana xwe di nava zor etinahiy de didomnin, surgun Asya Navn Qazakistan dikin.

Sebeb surgunkirina wan kurdan, ji ber ku ji bakr Kurdistan hatibn, car carna din ba qewm lzimn xwe pa vedigeriyan nava gundn xwe. Bi taybet di ahiyn mnan dawetan de dsa di rewa taziyan de serldann bi v away li dar dixistin. Rs ji v yek ditirsiyan, digotin ew bibin ajan sxr. Ji ber v end zivistan hatin dest bi surgunkirina kurdan kirin. Hem malbatn ku li kleka em Erez nitecih bbn, xistine vagonan bi zor ew surgun kirin.

Di vagonn trn de hal rewa kurdan pir xirab dilsoj b. 5-6 malbat dixistine nava vagonek, vca li aliy vagon malbat hebn, li aliy dtir j pez dewar.

Di w dem de y ku her zde zor zehmet kiandin tew nikaribn tewat hedar bikin zar, jin, bi taybet bk extiyar bn.

Di nav kurdan de adet e, bk li ba xezr xwe nan naxwe, erm e ku nan bixwe, erm e ku li ba mezin xwe derkeve tuwalet. Di vagonan de li quncek, dep bin vagon qul kiribn, perdek p ve danbn li ser nav tuwalet bi kar diann. Ji ber v yek bkan nan nedixwarin, ji bo ku dernekevin tuwalet. Jixwe xwarineke ku karibin xwe tr bikin peyda nedib bi wan re. Lewma gelek zar kal ji birbn mirin. Dema ku yek dimir j, kes nizanib ka meyt cendek w bi k der ve dibin. Eskern rs bi meyt cendekan digirt dibirin. Kes nizanib i dikin ji wan meyt cendekan.

Gelek meriv ji ber ku ziman rs nizanibn, ya ketin bin trnan, yan j qeza derbaskirin. Dema ku dihatin rawestgehn stasyonan, peya dibn, ji bo biin pdiviyn xwe peyda bikin. Di n hatina bi v reng de gelek kal di bin trn de man mirin. Lekern rs bi ziman rs gaz wan dikir, digotin bireve ji aliy d ve trn t, l kaln reben jiber ku ziman rs nizanibn, fm nedikirin ji ber trnn ku dihatin nedireviyan. Nivskar Hesen Hecsilman qal dike ku di w dem de nzk 15-20 meriv ku di nava wan de jin mr hebne, di bin trn de mane, hinek ji wan mirine hinek j birndar mane.

Rwtiya kurdn surgun tam 20 roj didome. Ji ber bdoxtir bdermaniy gelek meriv ji nexweiy dimirin.

Armanc ew e ku kurdan bnin Asya Navn di sir seqema herm de qir bikin.

Koma surgun di meha ile de t digihje Asya Navn. Di v meh de serma digihje -40 pley, li erd metreyek berf heye. Meriv li derve demjimrek bimne, d bibe qea. Kurdn surgun j hn sermaya bi v reng nebne. Vca ji kurdn ku hatine surguna n ne mal heye, ne j ciyek ku di p de hatiye hazirkirin. Di mehn zivistan de hetan mehn bihar gelek meriv ji sermaya dijwar etin qir dibin. Jimara wan h j nay zann. Ba e ku di w meha zivistan de Qazaxn nitec alkar komek didine kurdan malbat bi malbat di nava maln xwe de qebl dikin.

Ji bo kurdan her tit zor, zehmet etinah ye. Ne cwar wan heye, ne aboriya wan ku karibin debara xwe bikin ne j ziman dizanin. Pil peran dibin.

Malbata nivskar Hesen Hecsilman ji qebla Qerka ye. Malbata w j tnin li nehiya Baqanas, di navna zivistan de, didin ba malbateke Qazax. Hetan bihar di heman mal de bi qazaxan re dimnin.

Pit ku bihar t kurdn surgun di gundn Bedbext Morontar de ji xwe re xaniyan ava dikin. Erd dajon dixwazin bi gora rewa n debara xwe km zde pk bnin. L bel awa ku zivistann Asya Navn gelek sar in, havnn w j j kambaxtir germ in. Erd dajon, l havn germ e, hewa ps e, av ps e. Ten salek dikarin tewat hedar bikin. Jixwe ji ber germa zde gelek meriv dimirin.

Kurdn ku li v dorber cwar bne 200 malbat bne. evek kel meln xwe li ker hespan dikin ber bi bajar Almat ve dimein. Almat dikeve bar wan. Li devera Almat iyayn bilind hene, hewa temz hnik heye. Kurdn surgun dimein ber bi iyan ve tn.

Gil ikyat digihje rayedarn hikmet, dibjin gundn kurdan bar kirine reviyane. Esker qolixn hikmet dikevin pey kurdan, tn piya wan digirin. Ew dibn qedexe ye hn nikarin herin, kurd dibn em qewm iya ne, em nikarin di havna Baqanas de tewat hedar bikin, hn me bikujin j em pave venagerin. Li ber em liy berxwedaneke mezin pk tnin. Hinek ji wana xwe diewitnin, hinek j xwe davjin em liy.

Kurdn surgun tn li herma Almat, li ser gundn dorber tne parvekirin. Hikmet hem malbatan ji hev cuda dike li ser gundan belav dike.

Di nava deh-panzdeh salan de kurd hd hd xwe digihnin hev di end gundan de kom dibin.

L dsa j jiyana kurdan etin e, esker qolixn hikmet qereqolan datnin ser kurdan n hatina wan qedexe dikin. Nahlin ku malbat herin serdana hev j. Her tit kurdan bi destr ve girdidin.

Nehitine ji gundek biin gundek dtir, nehitine zarn kurdan bixwnin, nehitine nexwe herin ser doxtir, hema ji her titn jiyan re qedexe danne.

Ev yek hetan mirina Staln sala 1956an berdewam dike.

Pit ku Staln dimire, hikmet biryar dide ku k ji k der hatibe dikare vegere cgeh xwe.

Di sala 1956an de cardin kurdn surgun vedigerin ciy xwe y ber. end malbatn ku per wan tune ne, li dorbera Almat dimnin. L ji %90 kurdn surgun vedigeirin ser gundn xwe yn ber em Erez, Ermenistan.

 

Surguna Duyem

Ji bo kurdn li welatn Sovyetistan surguna duyem, li Gurcistan di sala 1944an de dest p dike. Weke t zann welat Staln Gurcistan e ew bi xwe j gurc e.

Staln di sala 1944an de i netewn ku li Gurcistan hene, dervey gurcan hemkan ji welat Gurcistan bi zor derdixe wan surgun Asya Navn dike. Di nava surgun de kurd, tirk laz hene. Kurd di nava koma surguna duyem de piran ne. Tam anzdeh (16) gundn kurdan li Gurcistan hebne hem tne surgunkirin. Gundn ku kurd l dijiyan hinek ji wan ev in: Mirxan, Anaket, Colda, Ax, Rstavelli, Timogv, Kupel, Tsl, Zdevajiya...

Staln kurdan surgun Asya Navn dike. Hem dewar pezn wan ji wan t standin. Ji wan re t gotin, ku div di nava du demjimran de her titn xwe hazirbikin bikevin ser r. Kurd near dimnin ku hema her titn xwe di c de bihlin bikevin ser rya surgun.

Kurdn Gurcistan beriya 300 sal ji herma Ruha Mere hatin cwar bne. Di nav van kurdan de kurdn ji herma Qers j hene.

Niha di welat Qazakistan de ji kurdn ku ji Gurcistan surgun bne nzk 40 hezar hene. Devoka axaftina wan hn j bi ser devoka Rhay ve die. Hinek ern wan ev in: Cunika, awana, Mexso, smaliya, Qiriya...

Di nav van kurdan de er gelek lewaz bye. Mirov dikare bibje ku ten nav era maye piran belav bne. Gelek ji vana asmle bne, ziman kurd ji br kirine. Nif n bi ziman d xeber nade. Kal pr bi ziman d dizanin, l ew j zde bi kar naynin. Bi xwe him ciwann wan him j kal pr dibn em kurd in, l di aliy jiyandina kurdayetiy de gelek lewaz ketine.

Gelek balk e, di pasaportn kurdn ku ji Ermenistan surgun bne de weke netew kurd dinivse, l di pasaport kurdn ku ji Gurcistan surgun bne de kurd nanivisne.

Ji kurdn surgun hinek kesn navdar ev in:

Xalid Hesenov (zanyar Zanista bilind)

Ezz Ziyo (nivskar)

Melikah Hesenov (zanyar endam Assosasiya Kurdn Kazakistan-Berbang)

ewq Dursunov (dozger herm)

Filora Aliyeva (rojnamevan Televzyona Kazakistan) gelek kesn ku karmend-karsas, doxtir, mhends, mamoste, siyasetmedar dengbji in.

 

Surguna Syem

Mayna kurdan di welat Ermenistan de 32 salan dikine.

Di sala 1988an de ji bo kurdan cardin rya surgun xuya dike. Ev surguna syem e.

Di sala 1988an de li ser herma Qerebax, di navbera Azer Ermenan de er dert.

Di w dem de partiya Milger a Ermenistan gelek propagande li hember kurdan dike dibje ku qirkirina li ser ermenan ya di sala 1915an de kurdn miselman pk anne.

Kurd cardin near dimnin ku bikevin rya surgun. Ji welat Ermenistan dertn kober dibin.

Di sala 1989 90 de 30 hezar kurd kober welatn Rsya, Asya Navn, Qazakistan Azerbeycan dibin.

n ku kober Azerbeycan dibin, zde li w welat namnin ji bo ku lekeriy nekin, ji w welat direvin welatn dtir. L ji wan kurdn koberiy hinek di bajar Baky de dimnin h j di bin zexta asmlasyona Azeriyan de jiyana xwe didomnin.

Kurdn ku t surguna syemn dibin, piran di bajarn mnan Almat, mkent, Cambl ku ev bajarn Qazakistan ne li bajarn Kirgisiztan j weke O, Celalabad Bikek dijn.

Di kurdn surguna syem de asmle pk nehatiye. Gelek kevneopiyn kurdayetiy parastine. Bi taybet j ern mnan Birk Celal serkiya v yek dikin. Tev ku her nefer malbatn van eran rs qazax zanin j dev ji xeberdana bi ziman xwe bernedane. Wek ku nifa ber ziman xwe ba dizane bi kar tne, nifa n j him ziman xwe dizane him j di nava jiyan de xwe bi kar tne.

Dsa xaleke her balk ew e, ku hetan ev bea kurda nay Qazakistan, i xebata li ser nav kurdayet anda kurdayetiy nn bye. L pit ku ev kurd tn, yan pit sala 1990 xebata ji bo pvebirina anda kurd dest p dike. Kurd di bin nav assosasiy de xwe birxistin dikin. Y ku pke v kar dike hetan niha him kar and zargotin him j xebata pvebirin rxistinkirina kurdan dike ev be bi xwe ye. Van kurdan him surguna yekm him j ya syem jiyane. L di nava xwe de kurdn ku ji surguna yek li bajar gundn Qazakistan mane re dibjin kurdn surguna 1937an ji kurdn surguna syem re j dibjin kurdn surguna 1988an. end ku di hundir de hemaniyek hebe j, di gotina kurdn Qazakistan de weke destnankirineke awaniy heye. Ev awan j di aliy parastina nirxn kurdayetiy de ye. Yan surguna kurdn 1988an xwe ji kurdn dtir, di aliy xwedderketina nirxn xwe yn bingehn de, cewaz dibne.

Ji van kurdan kesn navdar ev in:

Nadir Nadirov (akademk profesor)

Kinyas brahm Mrzoyev (akademk profesor)

Mehmed Misto (profesor)

Sadiqov Huseyin (profesor)

Gulhuseyin Musayev (profesor)

Helma Emo (zanyar zanista bilind)

Wezr Nadir (nivskar)

Mecd Silman (nivskar)

Hesen Hecsilman (niviskar rojnamevan)

Bariy Bala (nivskar)

Salih Seyad (nivskar)

Enwer Nadirov (zimanzan)

Necmedn Ehmed

Wezr Uso

Ezz Begler

Adil Selman di jimareke bilind de karsaz, karmend, doxtir, dengbj, rojnamevan hene.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org