C) LÊKER JI ALIYÊ PEYWIRÊ VE

Nîzamettîn Akkurt

Lêker ji aliyê peywirê ve dikarin di bin navê sê celeban de bêne komkirin. Ev cure lêker him bi dariştinê peywirên nû û him jî di nava hevokê de rolên girîng digirin ser xwe. Ji aliyê peywirê ve lêker vediqetin sê celeban:

1) Lêkerên Pêşgir

2) Lêkerên Paşgir

3) Lêkerên Alîkar

1-LÊKERÊN PÊŞGIR

Ev cureyê lêkeran wek qertafekê tên pêşiya lêkerê û wateyeke nû didin lêkerê. Dema mirov dibêje /kirin/ tiştek tê bîra mirov, lê dema mirov pêşgirekî wek /ve/ bi pêşiya lêkera /kirin/ ve bike, wê demê dibe vekirin. Ew jî tiştekî cuda dertîne holê. Çend pêşgirên bi zêdeyî têne bikaranîn ev in: Ra, ve, hil, da, wer û çê. Bi gor van pêşgiran mirov dikare wiha mînakan bide.

Li ser pêşgira /ra/: Ev pêşgir bêtir bûyerên ji jêr ber bi jor û ji jor ber bi jêr nîşan didin.

Mînak:

Hiştin                  ra      rahiştin

Kirin                  ra      rakirin

Bûn                  ra      rabûn

Kişandin                ra      rakişandin

Ketin                  ra      raketin

Zan                  ra      razan

Perîn                  ra      raperin

Xistin                  ra      raxistin

Girtin                  ra      ragirtin

Hiştin                  ra      rahiştin

Li ser pêşgira /ve/: Ev pêşgir bûyera ji hev vebûnê derdixe pêş.

Mînak:

Kirin                  ve      vekirin

Qetîn                  ve      veqetîn

Bûn                  ve      vebûn

Dan                  ve      vedan

Xwarin                  ve      vexwarin

Gotin                  ve      vegotin

Şûştin                  ve      veşûştin

Dan                  ve      vedan

Xwendin                ve      vexwendin

Li ser pêşgira /hil/: Ev pêşgir zêdetir bûyera lêkerê ber bi jor ve dide çêkirin.

Mînak:

Dan                  hil      hildan

Kirin                  hil      hilkirin

Girtin                  hil      hilgirtin

Avêtin                  hil      hilavêtin

Pekîn                  hil      hilpekîn

Hatin                  hil      hilhatin

Li ser pêşgira /da/: Ev pêşgir bêtir bûyera çêbûna ber bi jêrê ve derdixe holê.

Mînak:

Ketin                  da      daketin

Gerîn                  da      dagerîn

Xistin                  da      daxistin

Ristin                  da      daristin

Mezirandin          da      damezrandin

Dan                  da      dadan

Li ser pêşgira /wer/: Ew pêşgir bêtir tevlîhevbûyînê nîşan dide.

Mînak:

Pêçan                  wer      werpêçan

Kirin                  wer      werkirin

Bûn                  wer      werbûn

Girtin                  wer      wergirtin

Gerandin               wer      wergerandin

Li ser pêşgira /çê/: Ew pêşgir bêtir avabûyînê derdixe pêş.

Mînak:

Kirin                  çê      çêkirin

Bûn                  çê      çêbûn

Tir                   çê çêtir

2-LÊKERÊN PAŞGIR

Qertafa lêkera paşgir bi serê xwe ti wateyê nade, tenê wate û rengê lêkera qertafê digire û dide guhertin. Qertafên paşgir dikarin wiha bên rêzkirin: in-andin, ijîn-ijandin, isîn-isandin.

Mînak:

-In-andin-

Cemed            cemidîn          cemidandin

Xap            xapîn                  xapandin

Fir             firîn                  firandin

Sor                  sorîn                  sorandin

Şop            şopîn                  şopandin

Ger            gerîn                  gerandin

Rij             rijîn                  rijandin

Rev                  revîn                  revandin

-ijîn-ijandin-

Kel                  kelijîn                  kelijandin

Tam            tamijîn                  tamijandin

Ger            germijîn          germijandin

Mij                  mijîn                  mijandin

-isîn-isandin-

Tep            tepisîn                  tepisandin

Nas            nasîn                  nasandin

Rep            repisîn                  repisandin

Kep            kepisîn                  kepisandin

Fet                  fetisîn                  fetisandin

3-LÊKERÊN ALÎKAR

Cureyê lêkerên alîkar bi qasî peywira xwe ya bingehîn, peywirên dîtirê jî hildidin ser xwe. Lêkerên alîkar dikarin wiha bên rêzkirin;

bûn, kirin, dayîn, hatin, xwestin, karin.

LÊKERA BÛN

Ev cureyê lêkerê li gor dema ku tê bikaranîn û li gor avahiyên tê de cih digire, carna hebûn carna jî bûyîn û hatina rewşê xwedî wate dike. Bêguman lêkera bûn di zimanê kurdî de roleke girîng hildide ser xwe. Di kişandina deman de lêkera bûn bi vî rengî saz dibe.

Mînak:

Li gor dema boriya têdeyî.

Ez şiyar bûm.

Tu şiyar bûyî.

Ew şiyar bû.

Em şiyar bûn.

Hûn şiyar bûn.

Ew şiyar bûn.

Ez bûm şiyar.

Tu bûyî şiyar.

Ew bû şiyar.

Em bûn şiyar.

Hûn bûn şiyar.

Ew bûn şiyar.

Dema boriya dûdar

Ez şiyar bûme.

Tu şiyar bûye.

Ew şiyar bûye.

Hûn şiyar bûne.

Ew şiyar bûne.

Dema boriya berdest

Ez çûbûme.

Tu çûbûye.

Ew çûbûye.

Em çûbûne.

Hûn çûbûne.

Ew çûbûne.

Dema çîrokiya raweya xwestekî

Ez çûbûma.

Tu çûbûya.

Ew çûbûya.

Em çûbûna.

Hûn çûbûna.

Ew çûbûna.

Divê di vir de xaleke girîng bê destnîşankirin, da ku mijar baştirîn zelal bibe. Li gor dema boriya têdeyî kesê duyemîn qertafa xwe /î/ ye. Lê gelek caran ev rêpîvan tê binpêkirin û bi rengê /e/ tê bikaranîn. Di şûna ku were gotin, Tu çûyî tê gotin Tu çûye. Em dizanin ku /e/ di kişandina lêkeran de bi rengê cînavkên xwerû qertafê kesê sêyemîn e. Dîsa di kişandina lêkeran de bi rengê cînavkên tewandî jî qertafê kesê duyemîn e. Ev yek tê tevlîhevkirin û dihêle ku ziman ji rêpivanê bikeve. Pêwîst e bi gor kişandina vê demê ku cînavk xwerû be, qertafê kesê duyemîn /î/ bi kar bê.

LÊKERA KIRIN

Ev lêker li ba rola xwe ya bingehîn, pêkhatina pir peywirên dîtirê jî tîne pê.

Li gor dema bê ya nêzîk kişandina lêkera kirin wiha ye.

Ez dikim biçim.

Tu dikî biçî.

Ew dike biçe.

Em dikin biçin.

Hûn dikin biçin.

Ew dikin biçin.

Li gor dema niha

Ez kar dikim.

Tu kar dikî.

Ew kar dike.

Em kar dikin.

Hûn kar dikin.

Ew kar dikin.

Li gor dema borî

Min kar kir.

Te kar kir.

Wî/wê kar kir.

Me kar kir.

We kar kir.

Wan kar kir.

LÊKERA HATIN

Ev lêker bi taybetî di pêkanîna avaniya tebatî de bibandor e. Li gor sê demên bingehîn mirov dikare li ser kişandinê çend mînakan wiha bide.

Li gor dema borî

Ez hatim.

Tu hatî.

Ew hat.

Em hatin.

Hûn hatin.

Ew hatin.

Li gor dema niha

Ez têm.

Tu têyî.

Ew tê.

Em tên.

Hûn tên.

Ew tên.

Li gor dema bê

Ezê werim.

Tuyê werî.

Ewê were.

Emê werin.

Hûnê werin.

Ewê werin.

LÊKERA DAYÎN

Lêkera dayîn li ba peywira xwe ya taybet, bi hinek lêkerên dîtirê re jî bi kar tê. Li gor sê demên bingehîn mirov dikare çend mînakan wiha bide.

Li gor dema borî

Min av da Kalo.

Te av da Kalo.

Wî/wê av da Kalo.

Me av da Kalo.

We av da Kalo.

Wan av da Kalo.

Li gor dema niha

Ez gulan didim dayikê.

Tu gulan didî dayikê.

Ew gulan dide dayikê.

Em gulan didin dayikê.

Hûn gulan didin dayikê.

Ew gulan didin dayikê.

Li gor dema bê

Ezê alîkarî bidim hevalan.

Tuyê alîkarî bidî hevalan.

Ewê alîkarî bide hevalan.

Emê alîkarî bidin hevalan.

Hûnê alîkarî bidin hevalan.

Ewê alîkarî bidin hevalan.

LÊKERA XWESTIN

Ev lêker ji aliyê nîşandayîna xwestek û daxwaziyê ve xwedî peywireke girîng e. Li gor sê demên bingehîn kişandina lêkera xwestin wiha ye:

Li gor dema borî

Min dixwest.

Te dixwest.

Wî/wê dixwest.

Me dixwest.

We dixwest.

Wan dixwest.

Li gor dema niha

Ez dixwazim.

Tu dixwazî.

Ew dixwaze.

Em dixwazin.

Hûn dixwazin.

Ew dixwazin.

Li gor dema bê

Ezê bixwazim.

Tuyê bixwazî.

Ewê bixwaze.

Emê bixwazin.

Hûnê bixwazin.

Ewê bixwazin.

çapkirin