Li Ser Helbesta Mirad Yapiştiran Çend Gotin û Hinek Mînakên Hilkeftina Hêmayê

Nîzamettîn Akkurt

Li ser helbestê gelek nirxandin hene. Ev nirxandinên ku li ser pênaseya helbestê têne çêkirin, bi piranî di navbera xwe de cewaziyekê nişan didin. Hebûna vê cewaziyê normal e, çima ku mijara helbestê ne mijareke wisan e ku, mirov karibe sedî sed li pîvanan bixe. Ji ber vê çendê jî, di çeşîtbûna nirxandinan de dewlemendiyek derdikeve holê. Lê belê ev dewlemendbûn di heman demê de bi xwe re tevlîhevkirina mejiyan jî tînin. Ji ber vê çendê mirov nikare bibêje ku çiqas dewlemendbûn hebe, ewqas jî baş e. Jixwe kategoriyeke wisa jî nîn e, ku mirov rabe û di warê wêjeyê de, vêca nexasim di hunereke weke helbestê de wan çeşîtbûna nirxandinan li ser navê dewlemendiyê weke ev baş e, lê ev ne baş e binav bike. Dixwaze bila ew nirxandinek be û dixwaze bila rexneyeke dahûrînî be: Ev yek ferq nake. Tê zanîn ku, di nirxandinên cureyê helbestê de, gelek caran mînakên kevin û her wiha ji mînakên wêjeya biyanî zêdetir, dîsa ji pîvanên giştî yên ku di nav kombûna dîroka helbestê de hatine rewşa yên giştî, ji wan jî zêdetir, gelek caran pîvanên ecibandina mirovan derdikevin pêş û mora xwe li nirxandinan dixin. Vêca dîroka me Kurdan ji vî aliyê ve gelek dewlemend e, çima ku ji aliyê subjektifî ve radeya pesinandinê li nav me Kurdan gelek bilind û berbelav e. Sedemên vê yekê çi ne, ew li aliyekî, diyar e ku ev hunera pesinandinê bûye yek ji wan astengên li pêşiya pêşketina rexneyê.Lê divê bê zanîn ku pesinandin dikuje, rexne pêş dixe. Pesinandin dide wendakirin û kor dike, rexne ronahî dike.

Ev jî tê gotûbêjkirin, gelo rexneya helbestê divê xwe bide rûniştandin li ser bingehê objiktîvîzmê yan na? Yan jî çiqas objektivizm û çiqas subjektîvîzm?

Mirov nikare vê gelşê mînanî şêrtên sêvê ji hev vebiqetîne. Helbet divê nirxandin an jî dahûrîn xwe li ser esasê objektîvîzmê bide rûniştandin, lê belê helbest tiştekî wisa ye ku, aliyê mirov ê hestî dixe nav lepên xwe, bandorê li ser derûniya mirov çêdike. Vêca madem rewş wisa ye, ew kesê ku bibêje divê rexneya helbestê sedî sed xwe deyine ser esasê objektîvîzmê çiqas mafdar e?

Em bipejirînin û nepejirînin jî, ji aliyekî ve subjektîvîzm xwe dinixumîne navê. Ha wê gavê mirov dikare bibêje, em weke mêzênekê bihizirin ku du kodikên wê hene, divê kodika objektîvîzmê daketîtir be. Ji aliye dahûrîna helbestê ve ev azîneke (metod) rast e.

Di helbestê de sê şax hene: Raman, wate û xeyal. Bikaranîna van hersêkan di hundirê helbestê de, direkt xwe ber bi derûniya mirov ve digirin. Ger dahûrîner mantiqê xwe serwerê derûniya xwe neke, nikare di dahûrandina xwe de serkeftinê pêk bine. Heke tenê bi gora mantiqê xwe tevbigere, dê çewt bikeve. Di heman demê de tenê bi gora derûniya xwe, yanî bi gor pîvanên ecibandina xwe tevbigere, dê dîsa çewt bikeve. Niha ev dengeyeke pir hesas e. Divê baş bê eyarkirin.

Gava ku min pirtûka Mirad Yapiştiran a bi navê “çû” xwend, min pêwîst dît ku ez di bin ronahiya vê gelşê de dahûrînekê pêk bînim. Bi baweriya min şayişa wêjeyî divê her raser be.

Pirtûka Mirad Yapiştiran a bi navê “Çû” di sala 2005’an de ji hêla weşanên Tevn ve hatiye çapkirin. Di hundirê pirtûkê de 47 helbest cih girtine. Çendî ku jimara helbestan di pirtûkê de gelek e jî, ji ber kurtbûna helbestan, pirtûk ji 79 rûpelan pêk hatiye. Di dawiya pirtûkê de wêneyê helbestvan û pir kin kurtejiyana wî cih girtiye.

Di pirtûkê de helbesta yekem “Tu jî” ye. Weke vê helbestê di çend helbestên din de jî kêmasiyek heye û bi baweriya min helbestvan zêde bala xwe dananiye ser vê kêmasiyê. Ew kêmasî jî ya forma ziman e. Helbestvan hinek rêzikan hûnandine, lê ew rêzik di nav helbestê de bel bûne û ev yek hiştiye ku ahenga helbestê bişikê. Şikênandina ahenga helbestê, em dizanin ku bi piranî ji ber başnehûnandina peyvan an jî rastnekaranîna forma ziman tên der û dihêlin ku nirxa wêjeyî dakeve.

Weke mînak em dikarin ji helbesta “Tu jî” mînakekê bidin.

Destpêka helbestê wisa ye:

Giran bû şewata te

Pîvan jê ra tune bû

Xunava baranê

Erşê Xwedê dianî xwarê

(…)

Di rêzikên “Giran bû şewata te, pîvan jê ra tune bû” kêmasiya ku heye dihêle ku forma ziman giran bibe. Veca ku ev rêzik di destpêka helbestê de cih girtine, ev dihêle ku di seri de mirov xwe li helbestê negire. Weke mînak ku di şuna “pîvan jê ra tune bû” de helbestvan rêzikê bi vî rengi nivîsandibana “bêpîvan bû” him li berevajiyê forma ziman nediket û him jî di seri de astengeke mînanî şikestina ahenge dernediket pêşberî me.

Dîsa di heman helbestê de rêzika “mirovên gire gira” bi heman awayê hatiye hûnandin û dihêle ku ziman giran bike û teqlê bixîne. Weke tê zanîn rastiya vê gotinê bi renge “mirovên giregir” e.

Heke helbestvan bi zanebûn hûnandineke wisa pêk anîbe û xwestibe rengekî cewaz bide gotinan, lê diviyabû ku wê hizrê jî bike, ku dê ziman giran bike, teqlê bixîne û xwendevan biwestîne. Çima ku em dizanin zimanê helbestê divê şahîk be, hilû be, ne giran û asê be. Helbet şahîkbûn û hilûbûn bi gora raman, wate û xeyala helbestê radeya nirxa wêjeyî bilind dike û di heman demê de giranî û bêteqlî wê nirxê dadixîne û dihêle ku weke xaleke xwedîkêmasî di helbestê de cih bigire.

Di helbestekê de gava ku ramanek bi rêya rêzikekê bi hûnandina peyvên xweşik hate çêkirin, ew nirxa wê helbestê bilind dike. Di hunera helbestê de ji vê re tê gotin hêma.

Di pirtûka Mirad Yapiştiran de hilkeftinên bi vî rengî hene. Lê li beramberî vê yeke jî valaderxistina wan hêmayan jî hene, li bala ku ne zêde ne jî.

Di heman helbesta destpêka pirtûkê de ev rêzik heye:

“derî venebû îşev”

Ji vê hevokê mirov fam dike ku ew kesê li bendê ye an jî li bendê ne nehatiye. Ev bi serê xwe serkeftinek e. Serkeftina hêmayê bi gotinên jirêzê ye. Lê helbestvan zêde hedar nekiriye û li pey wê vê rêzikê bicih kiriye:

“û tu jî nehat”

Helbestvan bi ecemîbûna xwe mirov bihêrs dike, aciz dike. Hêmaya ku di rêzika jor de daye rûniştandin, bi rêzika li pey wê vala derdixîne.

Hebûna hinek peyvan an jî hevokan, hizra derbirîna hêmaya tê xwestin bide, vala dertîne. Bi gotineke din, dubareya ku tê kirin, dihêle ku hêma ji hêmabûnê derbikeve.

Di rûpela 30yî de hêmayeke çewt heye:

“De were keko

Min bêriya çavên te yî zer kiriye

Bi ramûsanên qedexe bihejînim”

Di jor de “çavên zer” hilkeftina hêmayeke wêjeyî ye, ger di cihê rast de hatibana bikaranîn dê serkeftineke mezin derbiketana holê. Di hundirê vê helbestê de cihê xwe negirtiye. Di heman demê de asta nirxa wêjeyî ya helbestê daxistiye. Rengê “zer” di wêjeyê de rengê xiyanetê ye, weke mînak “sor” îhtîlal, şoreş û tundî ye, “mor-binefşî” mirin e, “reş” tarîtî, nezanîn û şîn e, “sipî” aştî ye, “şîn” bextewerî û hwd. Ji ber vê çendê ku di helbestekê de bi rengê “çavên zer” bi kar bê, weke hêma mirov fam dike ku ew dilêr an jî kesê helbest li ser hatiye hûnandin xiyanet kiriye ango wan çavên xiyanetê hildigirin. Berevajiyê vê ew dilêrê ku Mirad Yapiştiran kiriye mijara helbesta xwe ya bi navê “Keko” ne yekî wisa ye ku mirov bibêje, xiyanet kiriye ango çavên xiyanetê hildigire. Jixwe ku mirov vê hêmayê wisa qebûl bike, diviyabû ku navê helbestê ne “Keko” bûya. Lê belê ji nav û naveroka helbestê tê famkirin ku, helbest ji yekî hezkirî re, ji rêzdarekî re hatiye nivîsîn û hemû taybetmendiyên wî yên qenc û rêzdariya li hember wî hatiye rêstin. Aliyekî wî yê ku di helbestê de bi mirov xiyanetê bide hesandin tune ye. Ji ber vê çendê ev hêmaya hatiye rêstin cihê xwe negirtiye. Ji bilî rengê zer çavên zer di nav çand û wêjeya civaka me de, her wiha di ya giştî de jî wisa ye, weke “çavên gur” têne zanîn. Ger bi vê wateyê hêma hatibe rêstin, dîsa çewt e. Çima ku wateya wê ya wêjeyî û nexasim di asta hunera helbestê de “xasûkî û qurnazî” ye û ev jî li nav û naveroka helbestê nayê.

Di hinek helbestên xwe de helbestvan mecal û derfet nedaye xwendevan, ku helbestê bixwîne û bi gora xwe hinek mesajan jê werbigire. Mirov bi hêsanî dikare bibêje ku, helbestvan her tiştî hazir kiriye û berpêşî xwendevan kiriye. Niha rastiyeke wisa heye; helbet helbest raveya tiştekî ye. Lê belê ew rave yekser û bi kitekitên xwe ve nayên dayîn. Her wiha helbest raveya naveroka xwe ye. Lê ew rave bi rêya ramana xwe, xwe bi hinek sembolan diderbirîne. Ji van sembolan re tê gotin hêma. Hêma halê herî yekun ê raveyê ye. Yekuna raveyê jî, tevahîtiya helbestê pêk tîne. Ger hêma û rave cihê xwe biguherînin, gotin dicihde be, helbest ji teqla xwe dikeve, nirxa wêjeyî dadikeve û firêzeya hunera helbestê qet xuya nabe.

Lê belê ev nayê wê wateyê ku, tiştên ji bo xwendevan hatine berpêşkirin, ne helbest in. Nexêr, helbest in. Lê ji aliyê hunera hêma, nirxa wêjeyî û hunera helbestê ve zelût mane. Ji ber ku helbestvan wilfa dananiye ser şayişa hêma, nirxa wêjeyî û hunera helbestê. Tenê xwestiye rave an jî îzaha tiştekî an jî kesekî bike. Ji bo vê dahûrînê helbestên weke “Kî”, “Li pê te”, “Mikur”, “Na” bên dayîn.

Di hundirê helbestê de ramana helbestan-çendî ku helbest gelek in jî- nêzîkê hev in. Helbet ev weke kêmasiyekê nayê hesibandin. Hestên ku di helbestan de weke tenêtî, tirsa terkkirinê û nehatina wê ramanekê diderbirînin. Mirov dikare bibêje ku pirtûka “Çû” li ser vî navî kêmasiyê naxwe.

Dîsa di gelek helbestan de ji aliyê teknîka helbestê ve û gotin dicihde be ji aliyê hêmayan ve, helbestvan mirad Yapiştiran serkeftinê peyda kiriye. Weke mînak helbesta “Tenê me” dikare bê dayîn. Helbest ji çar berdekan pêk hatiye. Di sê bendekên pêşî de helbestvan bi rengekî baş nebitenêbûna derveyî xwe pênase kiriye. Bendeka final  a dawiyê, divê ev jî bê gotin ku wê dubareya di hersê bendekên pêşî de bi kar aniye, di bendeka fînalê de bi kar naniye û îmza dawî bi awayekî serkeftî li helbestê xistiye. Di heman demê de hêmayên bi rengê “rûyên mehkûmê extiyariyê”, “gule di movika xwe de nebişkivî”, “hêsirên derya li pê xwe hiştî” ku bi kar hatine reng dane helbestê.

Lê divê bê destnîşankirin ku hêmayên weke “xemên li ser levan miştî” çewt in. Di serî de di zimanê bedena mirov de, rast e hinek hest dihêlin ku pênaseya wan di rûdêna mirov de bi eşkere xuya bibin. Girîna mirov hebe, mirov ji tiştekî êşiyabe an jî hestiyar bibe, av bi çavên mirov dikeve, yanî mirov stêrkan ji çavên xwe dibarînin. Bi vî rengî wê hesta xwe diyar dikin. Tiştek canê mirov biêşîne, mirov masûlkeyên rûdêna xwe vedikişînin. Li hember tiştekî mirov ecêb û seyr bimîne, çavên mirov beloq dibin û hwd. Mirov dikare mînakên wiha zêde bike. Veca gava ku mirov xembar be, xem li ser canê mirov hasil bibe, rûdêna meriv yekcarî dadikeve. Tam jî di vir de helbestvan vê yekê, yanî diyarbûna “xemê” li ser “lêvê” daye rûniştandin û mişt kiriye. Ev çewt e û tiştekî ji aliyê kêmasiyê ve ecêb e. Çima ku xem li ser levan mişt nabe, li ser daketin an jî li ser qermoçekkirina rûdenê bi xwe mişt dibe. Mirov dikare lêvê tirş bike, xwar bike, nerazîbûn an jî nivhenekiya tiştekî bide xuyakirin, lê mirov xema xwe bi lêvê nikare bide der.

Di vir de ez naxwazim wisa texmîn bikim ku, helbestvan lîstoka peyvê li dar xistiye, bi wê şêwaza hinek helbestvanên me yên navê wan pir tê hilanînê. Çendî ku di helbesta Mirad Yapiştiran de mînakeke bi rengê “gola di nava xwînê de gewimî” heye jî, ez naxwazim wî di nav wê kategoreyê de, ev kategoriya ku ez ji wan re dibêjim “hostayên berevajîkirina peyvan” de bihesibînim, çima ku di pirtûka wî de tenê yek mînakek heye. Ger mînak zêde bûna, bi neçarî minê wî di nav wê kategoriye de binirxandina. Da ku bê famkirin li ser mînaka nedicîde ya Mirad Yapiştiran, mirov dikare zelaliyekê pêk bîne ji bo wê kategoriyê, ku bi zena min tevkariyekê pêk nayinîn ji bo hunera helbesta nûjen a Kurd.

Mînak ev e: “gola di nava xwînê de gewimî”.

Yanî helbestvan helbet dikare di helbesta xwe de bi peyvan û heta bi peyvê bilîze. Ev mafê wî yê herî rewa ye. Jixwe ger ku bi asteke serkeftî û bilind bi peyvê leyist û dirûvekî nû, hêmayeke balkêş û nehatîdîtin peyda kir, di her halî de wê qiymet û mezinahiya wî bê teslîmkirin. Lê di heman demê de ev yek nayê wê wateyê ku helbestvan bi berevajîkirina mantiqa peyvan dê asta xwe bilind bike. Ev ne hunerek e, ku bilindbûna wî pêk bîne. Ger helbestvanê rastîn e, hêzdar û xwedî şayan e, wê demê bila ne biberovajîkirina peyvan, lê bi leyistina peyvan wê hostatiya xwe derîne holê û nîşanî me bide. Weke li jor me mînak da, gol di nava xwînê de gewimî, baş e bila bigewime, lê di aliyê hunera helbestê û hêmayê de teqabûlê çi dike? Ne tiştek!... berevajîkirin an jî qilopandina peyvan ger derbirîneke nû derîne holê, xwedî qîmet e. Na ew berevajîkirin û qilopandina peyvan wateyeke nû, derbirînek an jî çawa em dizanin hêmayê naafirîne; wê gavê em dikarin bibêjin ku, di wan helbestan de tenê enflasyona peyvan heye. Peyv li pey peyvan berevajî, xwaromaro têne rêzkirin û ji vê re tê gotin helbesta nûjen. Dibe ku ji bo wan kesên zêde hinek peyvên Kurdî nizanin, yanî ew peyvên akademîk(?!!!) balkêş be. Lê ji aliyê hunera hêmayê ve nehêja ne. Ji ber vê çendê ez ji wan re dibêjim “hostayên berovajîkirina peyvan”.   

Baş e ku Mirad Yapiştiran neketiye vê xetereyê.

Berevajiyê vê yekê mirov dikare bibêje ku Mirad Yapiştiran, tevî ku pirtûka wî ya yekê ye jî, di teknîka helbestê de, bi taybet ji aliyê bijartina peyvan ve gelek şareza bûye. Derbirîna ku xwestiye bide, bi helbestên kurt pêk aniye. Di vir de kurtbûn û dirêjbûna helbestê ne mesele ye, dibe ku hinek helbest dirêj bin û hinek jî kurt bin. Lê ji pênaseya xwe zêdetir dirêjbûna helbestê gelek xisar e. Divê helbestvan herî bilind hendazetî nişan bide ji bo peyv û hevokên di helbestê de cih digirin. Zêde peyv weke li jor hate destnîşankirin enflasyon e, pir kêm peyv jî lewazî ye.

Weke dawî Mirad Yapiştiran bi pirtûka xwe ya yekê ketiye nav hilkeftinekê û ez bi xwe wateyeke mezin didim vê hilkeftinê, çendî ku hinek kêmasiyan hildigire jî. Di aliyê mesaj û ramanê de jî diyar e ku, xurtbûnekê peyda dike. Herî hindik dizane li ser çi dinivîsîne û berê wî bi kû ve ye. Ez gelek meraq dikim gelo ev helbestvanê ciwan dê karibe berdewamiya helbestên xwe, lê yên serkeftî bîne?

08.03.07

Nîzamettîn Akkurt

nizamettinakkurt@yahoo.de

çapkirin