Di Helbesta Nûjen a Kurdî de Du Kom: Peyvrês û Hêmarês

Nîzamettîn Akkurt

Li ser helbesta Kurdî ya nûjen (modern) qasî ku mirov hilde dest û karibe dahûrîneke zanistî pêk bîne, gelek lêkolîn nehatine kirin. Helbet mirov bivê nevê jî ev kêmasiyek e. Jiholêrabûna vê kêmasiyê bi pêkanîna wan lêkolînên zanistî û dahûrînên bilind ên wêjeyî dikare xwe şênber bike. Hetanî ku ev neyêne kirin, mirov çiqas bi hestiyarî û bi bergeha xweşbînî li rasteqîna îroyîn binêrin jî, nikarin xwe ji wê kêmasiyê felat bikin. Lewma di roja îroyîn de pêdiviyeke herî lezgîn ku divê bê derbaskirin, pêkanîna lêkolîn û vekolînên di vî milî de ne. Ev jî rastiyek qirase ye, ku her kesê jirêzê nikare vî barî hilde ser milê xwe. Ev karekî akademîk û weke ku diyar e zehmet e jî. Lewma ne rast e, ku yekî weke wêjevan rabe û pêkanîna vî karî bide ber xwe. Akademîsyen dikarin karê vekolîn û lêkolînê pêk bînin, wêjevan jî di bingehê wan encamên lêkolîn û vekolînan de dikarin dahûrîneke bilind a wêjeyî pêk bînin.

Helbet sedem heye ku ez radibim û van xalên girîng ên veqetîna mijarê destnîşan dikim. Çima ku ez ne akademîsyenê vî karî me, ku rabim û lêkolîneke zanistî pêk bînim. Tenê weke wêjevanekî dikarim hin xalên li ber çavan rabixim pêşberî wan kesên eleqedar.

Di roja îroyîn de çendî ku dîitin û gotûbêjên reşbîn hebin jî, di derbarê helbesta nûjen de, bi ya min weke ku diyardeyên vê yekê hene, ku mirov di gelek xalan de dikare bibêje rast e, xwedî bimaf e jî, di heman demê de diyardeyên wisa hene ku, yekser dilê mirov xweş dikin û di ser de jî dihêlin ku mirov ji wê reşbîniyê dûr bikeve û ber bi xweşbîniyekê ve biçe.

Lewma bi hêsanî dikare bê peyitandin ku, helbesta nûjen a Kurdî hê jî hêz bi xwe re dibîne û ber bi pêş ve diçe. Dayîna çend mînakên helbestvanan di vê mijarê de ku serkeftî ne, ewqas ne zehmet e.

Lê belê tevî vê yekê ev jî heye: Helbesta nûjen a Kurdî ya roja îroyîn, qasî ku em texmîn nekin tevlîhev e. Meqseda min ji vê tevlîheviyê di aliyê rêbaz û teknîka helbestê de ye.

A herî jandar jî ev e, gava ku mirov li helbestvanê xwe dinêre, weke ramanekê mirov nikare bibêje ev helbestvan bi helbestên xwe ve filan rêbazê temsîl dike. Di helbestan de şopên rêbazê hebin jî, tevahîtîbûnek di hemû helbest, ango hemû helbest nebin jî, di xeta ramana helbestvan de rêbazeke xuyayî, safî û zelal nayê dîtin. Helbestek ji vê rêbazê bandor wergirtiye, helbesta din ji rêbazeke dîtir. Dema ku rewş wisa be, hingê mirov nikare bibêje aha ev helbestvan xwedî vê rêbazê ye.

Her wiha ev jî heye; gelo ma gelek girîng e, ku her helbestvan bi hemû helbestên xwe ve xwemalên rêbazekê be? Nexêr! Rêpîvanekî wisa nîn e. Kes ne mecbur e bibe xwemal an jî xwediyê rêbazekê. Ew bi wî kesê eleqedar ve girêdayî ye. Lê ev jî heye; ger helbestvanê em bibêjin ew kesê mijara gotinê, ne xwedî rêbaz, stîl û şêwazeke xuyayî be, di her helbesta xwe de xwe ji ser vî çiqlî biavêje ser wî çiqlî, gelo dê çawa karibe xwe weke ekol û şêwazekê di cîhana helbesta Kurdî de bide rûniştandin? Baş e ji bilî vê rê û azîn hene? Nexêr!

Wê gavê em dîsa hatin ser xala pêşî, yanî divê helbestvan xwedî cewaziyeke dicihde be. Divê ew taybetmendiyê wî hebe ku, wî ji yên dîtir cuda nîşan bide.

Di helbesta nûjen a Kurdî de ev alî, bibexşînin, ji hev derketî ye. Gotin dicihde be yekûnek, kategoriyek an jî rêbazek nîn e ku mirov qala tevahîtîbûna derbirîna wê bike. Ji ber vê çendê ew dîtin û gotûbêjên reşbînî bi hêsanî dikarin xwe bigihînin raderbirînê, mafdar in, çima ku rewşeke wisa heye. Ev xala rastiyê ye, ku divê mirov nebe alîgir ji bo kategorîzekirina helbest an jî nivîskaran. Dîsa li wêjeya Kurdî nayê ku mirov rabe û bîçimê wê di safoka wêjeya Rojava an jî Rojhilat de derbas bike. Herî hindik ev yek ji bo helbesta nûjen a Kurdî rast e, lê ya klasîk ne tê de.

Helbesta nûjen a Kurdî, çendî ku aliyên wê yên bandorwergirtinê hebin jî, weke ku bisîstem pêş neketiye, bi gora orîjîna xwe (hinek dikarin ji vê re bibêjin “bi gora ecêbbûna xwe”) pêş ketiye. Yanî ev pêşketî an paşketî be jî, wisa ye.

Di halê hazir de ev heye, awêneyeke xuyayî li ber çavên me disekine. Ev awêne çendî ku ne safî û zelal be jî, mirov weke kom dikare di nav du koman de wî kevalî bicih bike: Peyvrês û hêmarês!

Qismek helbestvan hene di helbesta nûjen a Kurdî de stîl û teknîka helbesta xwe li ser bingehê peyvê dirêsin. Qismek jî heye stîl û teknîka xwe di bingehê hêmayê de dirêsin (çiqas serkeftî ne, ew mijara lêkolînê ye). Lewma qismê pêşî li xweşikbûna peyvê dinêrin, ji bo wan helbestvanan hûnandin û pê ve girêdayî ahenga peyvê li pêş e, ji ber vê çendê hêma û ramana helbestê gavek li paş dimîne. Di ev cure helbestê de çi mebesta helbestvan nîn e ku, ramana tiştekî bi awayekî neyekser bide. Bingehîn armanca wî ew e ku, dixwaze bi çend gotinên xweş hestên xwendevanên xwe rep bike.

Qismê diduya bi awayekî din tevdigere û naxwaze bi bîçimê heyî re xwe têr bike. Ji bo wî dana ramanekê, mesajekê bi rengekî balkêş an jî neyekser girîngtir e. Ji ber ku raman û hêma li ba wî li pêş e, ji yeksaniya peyvrêsiyê direve û ber bi cihekî din ve diçe. Ev cihê din cudabûna wî ye, cewaziya wî ye, cudabûn û cewazî dihêle ku, hêmayên rengereng ava bike.

Divê ev yek jî bê destnîşankirin ku, ev veqetîna ku tê diyarkirin, ne ew cure veqetînek e ku, sînorên wê di pêş de hatine diyarkirin. Weke ku asta kesayetan kar û xebata wan diyar dike, ev yek bi heman rengî asta helbestvan a ku li ser pêşketîbûna bergeha kesayeta xemilandî ye, dihêle ku berê kar û xebata wî diyar bibe.

Lê belê divê wateyeke mînanî peyvrês ne xwedî asteke bilind in û hêmarês pêşketî ne, neyê derxistin. Ev yek bi helbestvan ve girêdayî ye, yanî ka bi çi rengî derbirîna xwe dike. Her wiha mirov dikare bibêje ku senifandina van koman bi temamî bi awayê bîçimê raderbirînê ve girêdayî ye. Ê dixwaze, dikare bi wî cureyê ku dil pê heye raderbirîna xwe, bîçimê helbesta xwe pêk bîne. Di vî warî de her kes serbest e û yê diyarker helbestvan bi xwe ye.

Niha pirsa girîng ev e; gelo ev rengên komên wiha di warê helbestê de çawa pêk tên? Ger ji herdu koman, yanî ji peyvrês û hêmarêsan em çend mînakên hatine dahûrandin bidin, dê mijar baştir bigihîje raveya xwe.

Di vê mijarê de pirtûkên ku emê hildin dest û dahûrîna wan pêk bînin ev in:

1-Çû-Mirad Yapiştiran-weşanên Tevn

2- Nameyek ji rinda min re-Xizan Şîlan- weşanên Apec

3-Zulfiyar-Rehîm Qoserî-weşanên Tevn

4-Axaftina beri mirine-Mesûd Xelef-weşanên Tevn       

Nivîsa piştî vê “Li Ser Helbesta Mirad Yapiştiran Çend Gotin û Hinek Mînakên Hilkeftina Hêmayê” ye.

çapkirin