RAST BIKARANNA LKERAN RPVANN WAN

 

Nzamettn Akkurt

 

Ji wan peyvn ku kar, xebat, byer, pkann alak diyar dikirin re lker t gotin.

Di ziman me de ji ber ku lker, dikarin bi rengn xwer, hevedudan biwj peyda bibin, dikarin reng, zayend mjera tit kesan j bigihnin zelaliy. Lewma qurm hevok li ser lker t avakirin. Avakirina lkern weke ku bi darijtina lkeran bi xwe t kirin, bi hmann ku bi xwe ne lker in j pk t. Pkhatina teeyn n bi alkariya hmann din ku bi lker re kelijandin dikin re nber dibe. Ji ber v end lker dikarin him bi reng rader him j bi reng pveber di nava hevok de cih bigirin.

Di ziman me de mijara her girng, berfireh pwst e li ser b sekinandin lker e. Ji ber ku axaftin gotin, yan di havok de rola avakirin dileyizin, by wan hevokn rast kamil nabin.

Lker, di nava hevok de weke ku rola bingehn dileyizin, p re j gelek rolan digirin ser xwe. Mirov dikare bibje ku ev taybetmendiya lkeran awa ku di i ziman de peyda nebe, girngiya xwe di ziman kurd de dide kirin. Her wiha di reng lker de weke ku kar, tevger byn diyar dibe, teey w bi xwe j darav dibe.

Ji ber v girngiy mirov dikare mijara lkeran li ser nav van bean hilde dest:

A)    Ji aliy sazbn ve lker

B)    Ji aliy avaniy ve lker

C)    Ji aliy peywir ve lker

D)    Ji aliy kiandin ve lker

 

A) JI ALIY SAZBN VE LEEKER

Di nava hevok de ji ber ku hman bingehn lker e hevok qurm xwe datne ser hm lker, serkeftin xweikbna vegotin nivsandin bi nasn rastkaranna lker ve girday ye.

Lker dikarin di rewa xwer, hevedudan, pkhat biwj de peyda bibin. Di v peydabn de bi gelemper taybetmendiyn ku raber dikin hene.

Di rewa rader de rayek   qertaf rader,

Dema ku lker di rewa xwer de bin, ji rayek,

Di rewa pkhat hevedudan de j ji hmann din qertaf rader,

Lkera biwj j bi teey hmann din, rayek qertaf rader pk tn.

 

Di v be de lkern ku ji aliy sazbn ve vediqetin ar celeban wiha dikarin bne pnasekirin:

1-Lkern Xwer

2-Lkern Hevedudan

3-Lkern Pkhat

4-Lkern Biwj

 

1-LKERN XWER:

Ev cureyn lkeran ji rayek pagirek pk tn. Lkern xwer dema ku di rewa rader de bin, pagir digirin. Mnak: - yn, Hat - in,

Ra - bn, Rnit - in, Kir - in, Xwar - in...

Ev lker ji hmanek pk tn. Dema li gor dem kesan neyn kiandin, qertafn rader digirin. Weke; kirin, dan, anin, birin, xwarin, ketin, bijartin xistin. Dema qertafn rader bn avtin rayeka lker ten dimne; weke; kir, xwar, ket, bijart, xist.

 

2- LKERN HEVEDUDAN

Lkeren hevedudan ji end hmanan pk tn. Ev yek bi alkariya hmann din t p. Kelijandin li ser lkern xwer reng digire. Di cudakirina van hmanan de t dtin ku, her hmanek bi ser xwe wateyek dide.

Mnak: Gir - dan, - kirin,

Hil - girtin, Dil - mayn, Pir - bn, Delal - bn, Derbas - kirin...

 

Lkern hevedudan li gor taybetmendiyn kiandina xwe, dikarin bi du cureyan ji hev bn veqetandin. Lkern li gor cureya yekem wiha ne. Ev curey lkeran ji peyveke ne lker ji gihtina raderek pk t. Peyvn lker yn ne lker weke yek peyv tn nivsandin.

Mnak: Rabn      ra - bn, Dagirtin       da - girtin,

Jkirin      j - kirin, Hilgirtin      hil - girtin.

 

Di lkern hevedudan de bikaranna curey duyem j wiha ye. Ev lker, bi gor karann dirv nivsandin digirin. Ev cure lker ger di rewa rader de bin bi hev ve, na heke di rewa pveber de bin lkera alkar negirtibin cuda tn nivsandin. Ger di nava hevok de lkera alkar hebe, lkern hevedudan bi hev ve tn nivsandin. Ev cure ji nav yan j rengdr raderan pk tn.

Mnak: Amade - kirin, Ava - kirin, Qal - bn, Guh - dan.

 

3- LKERN PKHAT

Ev cure lker bi alkariya qertafn pagir /-isn/, /-isandin, /-ijn/, /-ijandin/, /-tin/,/-n/ /-andin/ pk tn. Di nav van pagiran de /-n/ ji bo lkern negerguhz /-andin/ j ji bo lkern gerguhz in. Lkern ku negerguhz in, bi alkariya pagira /-andin/ vedigerin gerguhziy.

Mnak: 

Qel

Kel 

Fir 

Ger

Xap

op

Rep

ib

Bez

Rez

Qij

l 

Riz

Pit

qeln

keln 

firn 

gern

xapn

opn  

repn

ibn 

bezn

revn

qijn

ln

rizn

pitn

qelandin

kelandin

firandin

gerandin

xapandin

opandin

repandin

ibandin

bezandin

revandin

qijandin

landin

rizandin

pitandin

 

4- LKERN BIWJ

Lkern biwj ji gelek hmann n ne lker weke; daek, pdaek, padaek, cnavk, rengdr, nav hmann lkern xwer hevgirt pk tn. Dibe ku gerguhz an j negerguhz bin, wek lkern hevgirt ew j xwed watey ne.

Mnak:

op gerandin, amade kirin, bar kirin, mukir hatin, tij kirin, ava kirin, br birin, dil mayn, dil ikestin, vala kirin, slav kirin, nas kirin, qayl bn, derbas kirin, pl kirin, nav girtin, tir dtin.

Lkern ku li jor hatine rzkirin, di rewa rader de ne dema ku di nava hevok de bi kar tn, bi gor rastnivsa lkeran dirv digirin. Lewra ger di nava hevok de bi teey rader bi kar bn, bi hev ve tn nivsandin, l ku bi reng pveber bi kar bn, ji hev cuda tn nivsandin. Dsa ger di rewa pveber de lkera alkar hebe, hing j bi hev ve tn nivsandin.

Mnak: Beriya demjimrek amadekirinn me qediyan. (Rewa rader)

Em niha amade dikin.  (Rewa pveber)

D hem bn amadekirin.   (Rewa lkera alkar)

  

LKERN BIWJ YN GERGUHZ

Ev cure lker, lkern gerguhz in.

Mnak: 

Li hev an n 

Ji ber rakir- in 

Baweriya xwe an-n 

Dest p kir in

Lihevann

Rakirin

Ann

Destpkirin

Lkern biwj yn gerguhz dikarin di rewa rader, pveber lkera alkar de bi kar bn.

Peyva lker pveberek yan j hizra bizav deman hildigire dike ku ji ber hinek peyvn biwj, di ber de were.

Mnak:

Bar dan mil xwe.

Wan dann ber hev.

Zad dane w.

 

LKERN BIWJ YN NEGERGUHZ

Hmann ne lker bi tevah ji daekek ji biresara w (ev bireser gelek caran cnavk e, l navek j dibe) pk t. Hman lker j, raderek negerguhz e.

Mnak: Bin - ax - bn=Binaxbn.

Li - hev xistin= Lihevxistin

Bi - hev ketin= Bihevketin.

Li xwe gern= Lixwegern.

 

Ev cureya lker li gor teey lkern negerguhz bi rpvann rast tn kiandin.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org