ANDA TIRS

IMPERETORIYA XWN

 

 

Pr RUSTEM

pirustem@scs-net.org

 

 

Zanyarn Entirbiyologiya ji me re didin nasn ku, mirov weke heyn aferde vedigere ji ber nuha bi (100) sed hezar sal; ango em ji ber sed hezar sal, ji kişwera sewalan qetiyane me xwestiye kişwereke xwe ya cuda taybet bidin damezrandin helbet tu cudayiyn mezin, di wan deman de, di navbera mirov sewalan de tinebn ne j di navbera herdu kişweran de. Bi gotineke din, em dikarin bibjin ku, mirov j di hovtiya cinawiran de bn belk hin caran hovtiya wan dida ser a cinawiran j, ji ber ku, cinawer dikuje ten ji bo berdewamiya di jiyan de. L ev din; mirov dixwest hne j dixweze ku, xurist bi hem reng warn w txe bin destlatiya xwe.

Ev heyna veqetiyay nzk (80) heyşt hezar sal dajo tde hinek guhertinn mezin dibin; naskirina gir şoreşek di ew civak de dike. L ev civak, di meseleyn ramyar hizr de, ewan guhartinn mezin, li gor pvann ro, nasnak da ku, bihlin ry civak heyn bi rengek tj bte guhertin ev droka, ku nerm dimeşe, d bajo heya ji ber zayn bi (10) deh hezar sal, ji ber ku, mirov nivsandin nasbike bi (6) şeş hezar sal; dema ku dikare ayn baweriyn xwe di riya afrandina pt pkeran re, derne hol ji bo nimj ptperestina wan hin dtin baweriyn din derketin pşiya civaka nuh, weke dayna qurbanan bo Xwedayan.

eger ku, em li ev pgirta kevin; dayna qurbann mirov bo Xwedayan, vegerin li w yek ne ten weke heyameke ol binirin, em bibnin ku, ev gerdiş bi tonrengn ku, ew qurban dihatin pşkşkirin, ji me re bi rengek tj aşkere dike ku, ew reng jiyan anda ji ber sed hezar sal, ku mirov bi hovan re dij, hne ne miriye careke din di bin hin bawer navnşanan de derdikeve arew, l ev car ne ji bo ku, ew dixweze di jiyan de bij weke heynek, l da ku ew din txe bin destlatiya xwe ta ku, ew armanca xwe bi cih bne, divyab bi dar zor riya şkenciy be.

Li gor xwendin vekolnn ku, me di daykn pirtkn drok de kirine weke ku, em di ev lkoln de bibnin ku, kuştina ew din; ew ne li gor dtin baweriyn te weke gawir li cem mislimanan tte bi navkirin, ne ten tiştek rojane surişt b, l ew ji bingehiya anda wan e ew li pşiya nimjkariy bi xwe ye j eger ku, em li gotinn pximber mislimanan vegerin, em ev yek di gotinn w de bi rengek aşkere bibnin; yek hate cem pximber (S.) got: kjan mirova tire? Got: bawermendek bi can pereyn xwe ji bo XEWD şer dike, got: di d re? Got: bawermendek ku, di geliyek de ji geliyan, nimj dike [1].

eger ku, em li drok vegerin nemaze ya mislimantiy, em bi sedan, eger ku, em nebjin bi hezaran, li rokn ku ev gotina me bi cih dike rast werin bi taybet pişt ku, ew dibin xwed hzeke xurt leşker dikarin imperetoriyeke fireh bidin damezrandin. L ji ber ku, em ew drok didin vekoln, em dixwezin bibjin ku, ev yeka ne bi mislimatiy re hate hol; ango anda kuştina ew din ji Ola slam kevintire ew weke anda hovtiya mirovane ku, di qonaxn pş de ji jiyana w, gerkiyeke heyna w b, da ku, karba di jiyana hovane de li berxwe bide bimne.

Helbet ev jiyana hovane di hizir ramyariya wan mirovan de cihek berfireh girtiye hştiya bibe yek ji sitnn hizrn wan n ol j; gerdişa dayna qurbann mirov di chana ptperestiy de tiştek rojane normal b [2]. ev yek hşt ku, IBRAHM j kur xwe SHAQ weke qurban ji XWEDAy xwe re pşkş bike, ango ew anda hermye; di Quran de weke ku, di Tewrat Telmod Enaclan de, pir navn Dojeh bi kar ttin. gotina Dojeh ewa ku, 77 caran di Quran de tte vegerandin, ew bi xwe geliy Bin Henome ku, pt Xweda MOLK li wire dihşt ptperest qurbann mirov li ber bişewitnin wilo geliy Bin Henom b geliy kuştin [3].

L hatina evan oln ku, bi nirna tevay ttin naskirin, ev and krtir kirin; ji ber ku, ji nihadn evan oln tevay ye ku, ew ten li ser rastiyne dive ew ji bo gotina XWEDAy xwe b aram kar bikin; i bi gotin an j bi şr, lew re me dt ku, ev oln tevay hertim bi yn din re di şer dogişan de bn. Fras SEWAH dibje: ew nimjkariya ku, berve radeya ola tevay die, bi evan nihadan tte naskirin:

1-     Ew bizava kesek bi xwe ye ku, dixweze şoreşek li dar bixe.

2-     Ew damezer ku, dixweze oleke tevay damezrne, xwe ten xwediy rastiy dibne.

3-     Ev nimjkariya; ola tevay, nikare bi xeyn xwe re, bi aştiyane, bij ne dre, ev nerazbn, reng şer cengan bistne.

4-     Hertim bang li mirdan dike [4].

Tev ev rastiy j, l di nirn dtinn me de, ev anda kuştin bi zarawaya sermiyandariya xasma re derket hol em ew yek di roka kuştina Qayn ji Habl re dibnin, dema ku XWED dayn sermeyedariya yek dipejirne ya ew din j vedigerne; Ji karn wan weke ku, XWED di pirtka xwe ya zz de got ku, QAYN HABL kuşt dibjin: ew li beyara Qai kuşt li xaka Şam [5]. ev kuştiyar, d bibe mercek ji mercn berxwedan zordariy nemaze ji xwediyn ramiyariyn tevay; hema xwediyn xendek, ewn ku, di w dem de li bajar Nicran li Ymen bn, li ser dema mr Z NEWAS ew ku, li ser Ola Cihoyan b, gihşte w ku, miletek li Nicrane ew li ser Ola Xaeperestiyne, ew bi ser wan de girt ji wan re xendek kolan tij kuzotn gir kir Cihot ji wan re pşniyaz kir, ew ku kete pey berda y ku, nepejirand ew avte nav gir [6].

Ev ton and d derbas slam j bibe ji ber hinek taybetiyn Beyara Ereban ziwabna w digel merceke din ku, bi piskolojiya bindestiy ve girday ye, ewa ku ln Ereban j tşiyan xwe weke dvik ji herdu Imperetoriyn mezin; Pars Roman re didtin, hşte ku, ew bi rengek tjtir hovanetir ev anda kuştin bi r ve bibin weke ku, ew bixwezin tola xwe ji drok vedin helbet, pir caran, ewan bi hev j kiriye ne ten bi ew din.

Di şer Uhud de pişt ku, misliman dişkn ptperes bi serdikevin ji bo ku, ew knn xwe li wan sax bikin, ke jinn ptperestan bi ser cendekn mislimanan ketin bi wan lstin; jinn wan guh bifn jdikirin ji xwe re dikirin gerden, HIND zik HEMZE qelaşt kezeba w derxist ew ct, l dema j j nedt ew velkir [7].

eger ku em li pirtka Quran vegerin, em binirin ku, ewana ev anda kuştin xistiye pileya proziy ew din hertim di bin zor gefguran de ye şkenc kuştin ji w re ye d ne ten carek yan j demek tde bimnin; k bi ya XWED pximber neke, j re agir Dojehye, ew heya bi heya tde bimnin (72/23) [8]. XXWEDA nifir li gawiran kiriye ji wan re agirek peyda kiriye, ew hertim tde bimnin (33/65) [9]. xwediyn gir ew hertim tde bimnin (2/39) [10]. em ev dtin li ba xaeperestan j bibnin, tev ku, YESOI bi diltenik dilovaniy tte nasn, l dsan j ew nikare xwe ji ev anda hovane rizgar bike; ji ber ku, ew j law berhema ev hermye d bihle ew di Encl de bibje ku, Dojeh agirek venamrye (Met 18/8, 25/41) [11] agirek heya bi heya ye (Met 25/46) [12].

L em kuştiyariyn mezin ku, em ro dikarin wan di bin nav jnosayd de bi nav bikin, di talan girtinn wan ser milet imperetoriyn din de bibnin ku, bi cendekn mirovan pire ava dikirin, weke şer Tirk Romanan ji bo Qistentn; ji Rom Nesara dor şst hezar hate kuştin, gihşt ku bi plkirina cendekn wan yek bighe ser sra bajr. Bajar vekirin şr heya bi end rojan hate bi kar ann xelkn w kirin kole Tirk pişt s rojan, ku li Qistentniy digeriyan, bi derketin ketin nav şar merc gundan, wan xelk digirt, dikuşt weke koleyan dibirin, ta hatin li ber sra Qistentniy cih girtin wek el roj li wir, prek zaroyan, bi paek cilkeke ji dbac hevrşim difrotin mr tev kuştin belk jin zaro j [13].

L em evan komkuj btarn han hne di rojn pşn de, ji damezrandina dewleta slam li ser destn pximber wan; Mihemed bi xwe j bibnin yek dikare, evan karn wan n hovane, di bin nav kuştin jnosaydkirina ew din de bide xwendin.

KUŞTINA EW DIN:

 

Ne ten ji bo hsankirina xwendin vekoln, d bihle ku, em ev movik bi xwe j bi btir navnşanek bidin naskirin, l ji ber ku, ew din bi btir cureyek hatiye naskirin jnosaydkirina w j bi pir şweyan hatiye meşandin; ango ew din carina weke yek gawir hatiye nasn pir carn din j weke ew ji ser riya ola xwe ya rasteqn daketiye, yan j ew ne li gor pşiyan e. Bi gotineke din, em pir rengn kuştiyariy bibnin; i kuştina serokn l miletan herifandina dewlet serhildann wan i j kuştiyariyn wan n li hember hev ka kiy destlatiy bi dest xwe ve bne ev yeka hne di roja pşn, ji mirina pximber derdikeve hol; dema ku ew dibin s algir ji bo cgiriy du rojan cendek pximber xwe li erd dihlin.

 

1- PALNKIRINA SEROKATIYAN:

 

Em Babik ELXUREM, weke nimneyeke balkş, li ser ev mejiy mislimantiy nepejirandina dengek nuh; deng perşanan ku, bang li guhertinan dikir, bnin ku awa ew bi dest dezgeha slam tte kuştin bi i şwey ku, qet yek nikare bawer bike; Di hin iyan de li aliy Ezrebcan, di saln dused yekan de, yek bi nav Babik ELXUREM derket pir xelk bi pey w ket w pir leşker şikandin, heya ku ELMUITESM di saln dused pst sisiyan de leşkern xwe bi ser w de şandin, di bin serokatiya EFSN de. Wan şer kir w BABIK biray w girtin ann dema ku dikevin hundir, bira dibjy: BABIK, tişt ku te kir ti kes nekir anuha aramiyek bikşe ku ti kes nekşaye, w j re got: tu y anuha aramiya min bibn.

ELMUITESM ferman dide ku, herdu dest lingn w j bikin, dema wan dibirin, ew riw xwe bi xwn paş dike dihl ELMUITESM j re bibje: tu di mrxwaziy de wilo wiloye, vca ima te riw xwe paşkir, gelo ew ji ber tirsa ji mirin b, w got: na, l dema p destn min hatin birn xwn , ez tirsiyam ku bibjin ew ji tirsa re zer bye wilo gman bikin, lew re min riw xwe bi xwn veşart, da ku, ew tişt li ser nebnin. pişt w yek seriy w jdikin y biray w j li ser laş wan gir dadidin, by ku deng ji wan derkeve [14]. L d pir nee di rex w de textek din d bte venandin MAZYAR, d li ser bte xakirin, l pişt ku, ew bi xzeranan bte kuştin. (vegere Miroc Elzeheb, C.4, R.61). wilo zincra mirovn ku, li ser textan dihatin xakirin, d her her dirj bibe.

 

2- QIRKIRINA HEVBENDIYAN:

 

Em di ev movik de j bibnin ku, awa pişt Dewleta slam dibe xwed hz dezgeh leşker, ew vedigerin hevbendiyn duh wan didin ber kuştin; pişt ku, leşkern Qureyş ji dorpkirina bajar Midn vedigerin Mek ben Qureyza bi tena xwe di nav lepn MIHEMED hevaln w de dimnin, ew wana (25) pst pnc rojan di heşargeh de dihlin pişt ku, ew omdiyn xwe dibirin, radibin şandeyek xwe; Şas bin QEYS dişni ba MIHEMED obeya w, da ku, ew r bidin wan, weke ku awa ji ber w dabn ben Nedr ew rahjin mal-mewal zariwn xwe ji Midne ko bibin. L pişt dansitandin, ŞAS tdighe ku, ew nikaribin seriyn xwe ji ber ldana şr bi parzin, nemaze gava ew dizane ku, MIHEMED biryar fermana wan daye dest Seid bin MUAZ; serok la Ews ku kneke w ya kest bi Cihoyan re heb wilo SEID fermana wan dide dibje: dada min ji wan re ku, mr btin kuştin pere btin parvekirin jin zaro j bibine kole. Pximer XWEDA (S.) ji SEID re dibje: dadkirina te ji wan re ji ya XWED ye, ewa ji jor heft ezmana.

ew zell bn pximber XWED (S.) ew li Midn di mala bint ELHARIS de girtin di pişt re pximber XWED (S.) derket arşiya Midn ewa ku ro arşiya w ye xendek t de kolan şandin pey wan, ew ref bi ref tann li ustiy wan didan di nav wan de dijmin XWED, Huy bin EXTEB Keib bin ESED, serekn milet, ew dora şesid-hefsid bn ewn pirdikin j dibjin dora heysid-nehsid bn pximber XWED (S.) ferman dab ku, her ew simbln w derketibin gereke were kuştin [15].

ew bighn radeyek ku, aşkere bang li kuştin bikin w weke silogana germkirin tjkirina mirdn xwe bi kar bnin em ew yek di pir şer dogişn w; MIHEMED de bibnin nemaze di şer li dij Ben Mustelq; Ibin Hşam dibje ku, silogana Mislimanan di roja Ben Mustelq de: Mensor, bimir, bimir b [16].

 

3- HOVTIYA TALANAN (XEZEWATAN):

L hovtiyn mislimanan n aşkere rasteqn yek dikare di girtin talann wan de, ewn ku bi nav xezewatan ttin bi nav kirin, bibne nemaze yn li ser miletn din; mewaliyan yek dikare wan b dudil bi jnosayd bi nav bike; ELBILAZIR di Fituh Elbildan de dibje: pişt ku Ebdelah bin AMR ji vekirina Cor vekişiya, rş bir ser xelkn Istexir ew bi zor vekir, pişt şerek dijwar ku, mencenq bi kar ann tde 40 000 ji Eceman hatin kuştin [17]. ... Elrebi bin Ziyad ELHARISΖ bajar Zirbix, ji Sicistan dorp kir, pişt ku bi xelk w re şer kir, vca EPERWZ rab Merzeban xwe weke şandek bo w bi rkir, da ku, bi w re peymanek lidar bixe. W ELREBI candekek ji yn kuştiyan xwest li ser rnişt bi ser yek din de j pal veda hevaln xwe j, her yek, li ser cendekek bi rniştin da peyman bi wan re mze kir [18].

li ser dema ELMUITESM j pir talann li ser miletn din dibin btir wan j li ser Imperetoriya Roman bi hezaran kes tne kuştin di yek şer de ji sed şeran s hezar ji wan kuşt MUITESM ar rojan tde rdine; (di bajar Zebitre de) w dişewitne huldişne [19]. L ewn pşn komkujiyn wan ne kmtir evn paşin bn pir caran evana ew, ji xwe re, weke simbol dtine li pey wan ne.

 

4- OMER KOMKUJIYN W:

 

Bel, eger ku em li kar biryarn cgir duyemn; Omer bin XETAB vegerin wan hd hd bidin ber xwendin vekolnan, em bibnin ku, ew j lipey hostekar xwe; MIHEMED ye, l w btir bi şweyeke bernamey ev anda kuştin jnosaydkirina ew din bi rve biriye; Omer bin ElXETAB nameyek ji karger xwe y li Besra, Ebo Mse ELEŞEIR re şand tde got: xelkn Besra di ber avn xwe re ke te k ji mewaliyan; (mislimann ji xeyn Ereb an) ewn ku, ji Eceman misliman bne gihşt pnc bostan dt, li kepira w bide hd [20].

L Ebo MSE bi Ziyad bin EBH şwir; ka ew awa bike. ZIYAD j xwest ku, ew wilo neke careke din li OMER vegere, Ebo MSE bi gotina w dike eyn ZIYAD digel nameyek dişne ba OMER. Ew dikevin dansitandin li dawiy dikare OMER bighne ew baweriy ku, ev yeka d bihle rza piştgirn w ji ser hev hilweşe ev kar ZIYAD d bihle ku, pişt demeke derng, MUAWIYA di nameyeke xwe de loman j bike bibje: Bira eger ku te OMER ji w yek venegeranda ba, d bibya rdanek ew bimeşiya XWED y ew pakbikirana damar rşaln wan hilkirana cgir tev d li ser ew riy bina, ta ku, ne por ne nnkek ne j ew pife gir dike bimana ta dibje: Li mewaliya Ecemn ku misliman bne binir wan bi sinet rdana Omer bin ELXETAB bibe di w de şikinandin pkirina wane [21].

OMER bi rengek fireh say fermann xwe ji Eb Mse re bi rkiribn ku, nahlin ti gman bighn baweriyn yek ku, ew ji bo qirkirin jnosayd kirina ew din kar dikir ev yeka, di nirna me de, r ji evan miletn din re vedike ku, ew ro dadkirina droka mislimantiy vekin serdar serokn wan weke gunehbarn şer bidin dadkirin ji bo espandina eva dtina xwe, em dikarin biryar fermann ku, OMER ji kargr xwe Eb MSE re bi r kiribn, bnin zimn; De ka em binirin iye sinet rdana OMER di evan Ecemn ku, welatn wan hatib vekirin:

1-Ereb jinn wan bistnin, l jinn xwe nedin wan.

2-     Ereb bibin beşbirn wan, l ew nikarin beşbiriya Ereban bikin.

3-     Di riziq daynn bo wan de dest xwe bigir.

4-     Di şer cengan de wan txe pş rkan bi wan dz bike daran p bibire.

5-     nabe kes ji wan, di nimj de, pşrewiya Ereban bike ne j tkeve rza pşn, ta ku, Ereb tev cihn xwe distnin rz temam dikin.

6-     Ti der ji deriyan ne ti welat dgelan bide dest wan ne j kes ji wan bike dadwer xwed fermanan.

ew got: Biray min, eger ku OMER seraneya yn mewal nekira nviya yn Ereb ew ji bawermendiy ve nzke d awa Ereb di ser Eceman re bana [22].

 

ŞERN MISLIMANAN DIGEL HEV:

 

Em di movika y de li ser hinek byer rokn ku, mislimana bi seriyn ew din kirine rawestiyan me dt ku, wan i btar tann seriyn wan ew dighşt pileya jnosaydkirina ewan miletan, l em di ev movik de bibnin ku, qirkirina wan ji hev re; ya mislimana xwe bi xwe, ne kmtir ewn ku tann seriyn ewn din e belk hin caran bi rengek hovanetir hatine meşandin, nemaze pişt aşkere dibe ku, roka mislimantiy sirş pximbertiya MIHEMED, derew bi derewe ew ten ji bo sermiyan destlatiy b vaye cgirek mislimana; Elweld bin Yezd bin EBDULMELK pişt bi trkevan pirtka Quran qul dike, nirna xwe di derbar ev meseley de tne zimn bi rengek rist; Haşimiyek bi cgiriy lst by ku, sirş j re b ne j pirtk [23].

Helbet li gor bawer xwendin karn mislimanan bi xwe, yek dighe ew encam ku, ev dtina han ne ten ya WELD b ewana ji pş de fmkirib ku, rok roka sermiyan destlatiy ye ji ber ew yek ve xebatn xwe ajotine; ji ber ku, eger mirov wilo l nenire d awa karibe tbighe, ji ber ku bi pejirne, ku du mirov, kşeyn digel hev şerdikin hevdu dikujin, weke di şer Elcemel de, ewa di navbera prewn EL ji aliyek ve li aliy din j AŞE ZUBR TALHA li dawiy herdu j d buheşt bin; evan tevan soza buhişt sitandiye, bel d awa bawermendek karibe ev yek bi pejirne bi destn evana, bi hezaran hatine kuştin; di d re şer Elcemel ku, xwestin tola cgir (OSMAN) hildin ji aliy kve; kuştarn w bi xwe. i ferman ji şer Elcemel gird btartir b; tde bi hezaran ji mislimanan hate kuştin tde rih simbl birh bijang hatin hilkirin peyayn Ebdil QS weke seyan dixuşandin ew b guneh dikuştin [24]. li ser rşm deve heft dest, ji yn ben Debi, hate jkirin [25]. Bel, her ku destek dihate birn, yek din dibez rişm devey ku, AŞE li ser pişt rniştib, digirt pir nedi ew j dihate birn.

L ev şer kuştinn mislimanan digel hev j, pir şw reng sitandine em ji bo firehkirin hsankirina mijar tgihştina w, wan di bin hinek movikan de, bidin şirovekirin.

 

KUŞTINA MALBATA EL:

Me di pş de ew ann ne ji ber ku, ew n pşnin ku bi destn mislimanan hatine kuştin, daykn pirtkan ji me re salix didin weke me ber j gotib ku, ewana hne di roja pşn de li hev nekir du rojan cendek pximber xwe li erd hştin, ta ku, Ebo BEKIR bi piştgir zordariya OMER karb cgiriy bi dest xwe ve bne em bibnin ku kar w; Ebo BEKIR, y her pş, w leşkern xwe bi ser hinek ln Ereb n mislimana de şandiye ew dane ber kuştin qirkirin, ten ima wan gotib; nema ji ro bi şn ve em pereyn seraney zikat didin mal-pereya mislimanan em wan li belengaz perşann xwe belav bikin, heya gihşt pileya ku, nivskarn mislimanan bi xwe li ser ew yek rawestin; ew sedsala ku di piş di d MIHEMED re, bi pnc sal hatiye, sedsala her kuştiyariy ye; tde HUSN hate kuştin Midn hate dagirkirin Mek hate dorpkirin Kevir Reş j hate herifandin cgiran mey vexwar pşt kirin, weke ku, bi Yezd law MUAWIYA Yezd law ATIK re bye tde xwnn gunehbar hate rijandin misliman hatin kuştin lawn piştgir koberan kirin kole nşan li ser destn wan hatin kişandin weke ku, awa li ser destn n Romanan [26].

Bel, me malbeta EL di pş de an ew j ji ber s sedemn girng; ewa pşn ku, EL hne di roja pşn de nerazbna xwe ji cgiriya Ebo BEKIR re da xyan, dema ku, ew nae rniştina Siqf, da ku, ew j deng xwe bide w ew yeka d bihle ku, OMER rş bne mala w ji ber ku, FATME; kea pximber jina EL bi xwe j ne bi ew dengdan re b nedixwest der ji w re veke, OMER ew di piş der de guvaşt şopn ev guvaştina sert hişk d di hundir cendek FATME (S.) de bikolin ew nesax şnay bikeve, ta ku, di d bav xwe re, bi end rojan, ko bike [27]. Sedema duyemn j, ku ev malbet bi kerwanan şehd dane li ser dest herdu dewletn Umew Ebas; iqwas dwar li serElewiyan girtine ew bi sax xistine bin bingehn avahiyan ew ta bi ta j di zndanan de hştine ew xistine hundir qutkan j (xwendevan dikare vegere pirtka Elşa beyn Elheqaq Welewham, R.393/394).

Sedema syemn j ji bo girng proziya ev malbet da ku, em ji xwendevanan re bibjin ku, ewn karibin evan btaran bnin seriy malbeta her proz li cem xwe, d j re tiştek pir normal be ku, jnosayd bnin seriy ew din; Ji rasteqna hezkirina v netew; (Imeta Mislimana) ji serek mala Xwed; El bin eb TALIB re, w zarn xwe agahdar kirin ku, w bi diz veşrin, ji ber ku ew li ser xwe, pişt mirin veşartin, ditirs. ji rasteqna hezkirina temiya ELZEHRA ku, w bi şev diz veşrin ta nuha kes gora w nizane ji rasteqna hezkirina v netw, ji xwediyn malbat re, şer wan bi HESEN; rihana pximber re, ta hştin ku bi vexwerdandina jehir ew tte kuştin ji rasteqna hezkirina kuştina wan ji HUSN; law rihana pximber bi ew şweya hovane btarn dtir n di piş re, ku netew di nav dudiwan de par ve b; yn kuştiyar yn nexemxwar ji rasteqna hezkirina tiştn ku wan bi zarn HESEN kirine; Derxitina wan ji Midn ta bi raq ew girday zndankirina wan li Haşimiy ku, şev roj ji hev dernedixistin eger ku, yek bimira ew wilo b şştin veşartin dihştin ta ku zindan bi ser wan de hilweşiya ev netew di nav dudiwan de par ve b; yn kuştiyar yn nexemxwar [28].

L rijandina xwna ev mal, d di EL zaroyn w de raneweste; ELMESD dibje: şer dogişn di navbera xelkn RAQ ŞAM de heft byere. (Miroc Elzeheb, C.2, R.360). Ew di her demek de, ku ten hinek derfet ji wan re bdibn, li hember rikbirn xwe derkevin doza tolhildan bikin yek ji wan, Zeyd bin El bin ELHUSN li hember Hşam bin Ebid ELMELK derket ew di şr de hate kuştin, rab hevaln w ew di cokeke av de veşartin ax şnkay bi ser gora w de kirin, da ku veşrin, l serkş leşker HŞAM cih w dinase seriy w ji HŞAM re dişne HŞAM j j re dinivse ku, w taz xa bike di d re j dişewitne [29].

Yolyos VELHOZIN j di derheqa ev rok dinivse: bi fermana cgir, law Iraq (Yhya bin Zeyd bin EL) hate şewitandin xaliya w j avtin av [30]. L Zeyd bin EL bi xwe j li hember cger şer kirib di şr de trek w birndar dike dema derdixnin, ew li malek, di cada Elberd de, dimre di cokeke av de, pişt ku av ji ser dibirin, vedişrin ji nuh ve av berdidin. L di d re ew cih tte naskirin lşe derdixin, di pişt re dibin Kof li wir xa dikin li wir xakir dimne, ta ku HŞAM dimre, hema ser, ji Şam re dişnin di d re j ji Midn re [31].

ELMESD j ev rok tne zimn ku, awa li ser dema Hşam bin Ebdulmelk bin MERWAN careke din, şa di bin serokatiya Zeyd bin El bin ELHUSN de ser hildidin weke hertim, ew j dixweze ji bajarn raq, ji Kof de dest bi serhildana xwe bike; var dahat... ZEYD tev de bi birne, trek j li eniya w ketib tr kişandin ew di ew kat de mir ew di cokeke av de veşartin, li ser gora w ax awr dane hev, av di ser re berdan [32]. L YOSF ew derxist seriy w ji HŞAM re şand di d re j bi fermana HŞAM w taz bi darve dikin ta pnc meh wilo dihlin di piş re j dişewtnin xaliya w bi b re berdidin.

Em di d re bibnin ku, seriy kur w j; Yehya bin Zeyd bin EL di nav destn Elweld bin Yezd bin Ebdulmelk bin MERWAN de ye ew j d bi darvekir bimne, ta ku Ebo Muslm ELXERESAN cendek w dadixne, dema ku, li ser destn w dewleta Umewiyan dişke ya Ebasiyan ava dibe. (ji bo lnirneke bi fireh xwendevan dikare veger Miroc Elzeheb, C.3, R.225).

L Eb MISLIM bi xwe j d nikaribe seriy xwe bi parze pişt ku, ew dihle Ebasiyn bi ser kevin, ew li ser dest Eb Ceifer ELMENSR were kuştin ji ber w bikuje pişt ku, Eb MISLIM j re dibje: mr bawermendan min ji dijmin xwe re bihle, d lvegerne bibje w: XWED min nehle eger ku, min tu hşt! Ma dijmin ji te dijmintir ji min re hene [33]. L bila Eb MISLIM ewqas li xwe negre zor nebne, vaye w am xwe j, Ebdulah bin EL; mirov duyemn, pişt Eb MISLIM ku hştibn dewleta Ebasiyan bi ser keve, da kuştin. ji bo kuştina Eb MISLIM xelk Xeresan yn iya Teberistan, di bin serokatiya kesek bi nav BESINFAD de kom dibin, ta ku tola w hildin, l nzka şst hezar kes ji wan tte kuştin ew direvin. (vegere Miroc Elzeheb, C.3, R.306).

Ne ten wilo, l dighe ew pileya ku, ew zarzin EL bi tevay didin ber kuştin ev yeka d bihle neviyek EL; Ebdulah bin ELHESEN ji Eb Ceifer ELMENSR re bibje: Eba CEIFER me di Bedir de ne wilo li we kir [34]. wilo em tdighn ku, rok roka tolvedan destlatiy ye ne ya ayn baweriy ye eger ku, em li gotina ELMENSR, ewa ku ji kur xwe re dibje; heya ew sax ba d, destlat ne ya te bya, pişt ku ew Eb MISLIM dikuje law w bi bra w tne ku, ew dostek wan b ima ew kuşt, vegerin, em ev rastiy bi rengek beloq bibnin.

Ev kn dihle ku, ew dwarn zindanan bi ser girtiyan de biherifnin ji bihna laşeyn ku, di nik yn birndar de mane, ew hinek pixr ku, bi diz derbas cem wan kiribn, pdixnin, da ku, hinek bihna ewan laşan km bibe, l birnn wan yn ku, her di ew diwerimn, d bihlin kezebn wan j biwerime p bimrin ewana bi ev yek ten nekir, l w; ELMENSR seriy kur ji bav re weke xelat j şandiye. (Vegere Miroc Elzeheb, C.3, R.310).

Ev tev li aliyek eger ku, em li roka ELHUSN şweya ku, ew heval malbeta w p hatiye kuştin vegerin, em ne ten kna evan ji hev re nasbikin, l yek dighe ew baweriy ku, pişt dewlet dezgehn mislimantiye xurt bne, ewana karb iqas drok sexte bikin ew hovtiya xwe veşrin; di deh Elmuherem, roja arşem, deh Oktober sala 680 Z. pişt nimja sib her komek ji bo şr rz girt ji ber şr j HUSN hin gotin gotbj ji dijminn xwe re gotin pişt avtina tran, şer bi şran dest p kir hevaln HUSN xatir j xwestin ew tev hatin kuştin. L neviy pximber (ELHUSN), kes newr ew bikuşta, ta ku, ŞEMIR karb ev dudiliya bişkanda di pş de ELHUSN ji danişgeha zaro prekan bi dr xist li wir gelekan bi ser de girt xistin bin derb ldanan, ta ku, s s kr s ar derbn şr l kirin i tiştn li HUSN bn j dizn xelk bi ser mal mewal deveyan de girt ew dizn xelk bi ser jin xawrin pirtikn ELHUSN de girt, ta dest avtin ciln li bejna prekan j.. .

şehdn Kerbela li Xadiriy veşartin, l seriyn wan jkirin ew birin, heft du ser digel Şemir bin z ELCEWŞEN birin ba Ebdulah bin ZIYAD w j bo cgir (YEZD), li Şam, bi rkirin. Ew pir şab kfkir hşt ku, ovek txe dest xwe p dev ELHUSN bikole [35]. L ew bi ev yek ten nekin d bighe ku, ELMITEWEKL fermanek derne ji berdestn xwe bixweze ku, gora ELHUSN vedin, da ku dz bikin ne dre ku, hest j bişewtandana, weke ku awa bi yn cgirn Imewiyan kiribn. (li Miroc Elzeheb binire, C.4, R.135).

Ev kuştin tolvedana ji hevdu, d ten li cem malbeta EL raneweste ew dirj prewn w j bibe d bihle ku, chana mislimantiy par ve bibe du riyn sereke ji hev cuda peyda bibin pir caran yek gman dike ku, qet ew ne yek ole ew li nivsn herdu kşeyan veger ev rasteqna han bi rengek beloq tde dibne, vca di movika bte de, em li ber hinek şern ku, di navbera van herdu kşeyan; sin şa de derketne, rawestin.

 

ŞER KŞEYAN:

 

Pişt kuştina Osman bin EFAN r kete El bin eb TALIB ku, ew cgiriya mislimanan bi dest xwe ve bne, l li hember w du pl konevan, du kşeyn cuda derketin ku, her yek ji wan li cih plava xwe digeriya da ku, deslatiy ji xwe re sar bike di serokatiya yek ji wan, dayka bawermendan; AŞE b digel w TELHA ELZUBR bn me dt ku, iqas misliman di ew şer, ku ten rojek li ber xwe dab, hatin kuştin; ewn ku ji hevaln EL di ew roj de hatin kuştin pnc hezar [kes] bn ji heval deve [ bil wan] ji xelkn Besra xeyn wan szde hezar bn xeyn w j hate gotin [36].

L ev komkuj, d li hember tiştn ku, di d re hatin li darxistin, rokeke pir sivik hsan be, nemaze pişt ku, EL di şer Sifn de dişke hinek ji hevaln w; ji şa w li hember derdikevin dihlin hza w ya leşker li hember leşkern Şam ku, di bin serokatiya MUAWIYA de derketibn doza tolhidana cgir syemn; Osman bin EFAN dikirin, lawez bibe. eger ten em li jimara kuştiyan binirin, d bihle yek hezar nifiran li oleke wilo bne ku, hştiye di sed deh rojan de sed deh hezar kes were kuştin [37]. EL bi tena xwe ten di rojek de komek mirov dikuje; ewn ku EL bi dest xwe di rojek de kuştine, pncsid bst s mr in. (Miroc Elzeheb, C.2, R.399).

Ev cobar emn xwn d di ev yek de ranewstin her bie gola xwn d firehtir bibe ewn ku, seriyn xwe wenda bikin d bi qas evan kelayn tirs, ku ji me re avakirine, bin; mirov komeleyn ku, ji bo şetiy hatine kuştin an j hatine şkencekirin, di her erxek de, nayn jimartin. Bes b, eger ku, te bixwesta mirovek, di dewleta Ben Umeye de, bte şandin kokirin bparkirin, heya kuştin j ku, ten te bigota ew tirabiye* mirov di dewleta Ben Umeye de xwe ji jin xizmekar xwe xwe diparast iqas pereyn xelk j sitandin maln wan hilweşandin dest ling jkirin xirnikn gewriyan birn xelk li ser kokn darn xurm xakirin wan Hecer bin UDEY arde hevaln w ji Kofa ann Şam nv wan li Merc Ezra hatin kuştin ew ji ZIYAD re vegerand j xwest w bi rengek pir xerap bikuje, rab w ew bi sax xiste gor pişt ku, dest ling ziman w jkirin, ew.. . HECAC, karmend Ben Umeye ji bo şiyet, seriy Keml bin Ziyad ELNEXI jkir QENBER, xizmekar EL΅ j serjkir.

serdema Ebasiyan j ji ya wan ne kmtir b, wan iqwas helbestvan ji bo pesindana wan ji malbeta EL re kuştine ziman hinekan jkirine pirtkn hinekan şewitandine gorn hinekan ji nuh ve vekirine ew şewitandine El bin Mihemed bin Emar ELBERQ pirtka w şewitandin ziman w jkirin Ebo Elhesen El bin WESF şewitandin ji komeln ji bo şiyet ku bi hezaran kuştine, şiyn Efrqa şiyn Heleb j ku, bi komne, di sedsaln şesid de hatin kuştin . di serdema me de j rzdarek ran li ser dema Wehabiyan, di navbera Sefa Merwe de weke berxek tte serjkirin pişt ku dadwer r dide bi boneya ku, w bi lvn xwe yn ku Ezra li ser danbn, Kevir Reş Keib qirj kirib [38].

Ango dewleta Ebasiyan tev ku, pismamn Elewiyanin e, ji evana re, ji dewleta Umewiyan ne tire weke yek ji rpeln drok dinase ku, carina şer wan dijwartir b; dewleta Ebasiya di karn xwe yn ps de ku, bi Elewiyan bil wan re kirine, ji dewleta Umewiyan ne tire, ta gihşt ku bi jndar dwaran li ser wan bigrin bann girtgehan bi ser wan de hilweşnin bil wan pir tiştn din . SEFAH biray xwe YIHYA weke şngirek xwe şande Msil, w yazde hezar ji Ereban kuşt ji xeyn wan j xelkek pir di hundir mizgeftan de, pişt ku eman dab wan. dema bi şev deng giriy prek zariwan dike, ferman dide ku wan bikujin tev zariwa bi w re ar hezar reşikn Efrka hebn, wan bi zor jin dibirin, weke ku, droka Ibin ELESR dibje sixf ji mr mislimanan; El bin eb TALIB re digotin gora HUSN ajotin nedihştin ti kes bie serdana w [39].

 

ŞERN ŞA HUSN:

 

Zarn EL, d ji ser ev riya bav venegerin ew j y bizav alakiyn xwe bikin ku, tola bav hevalan vedin vaye ELHUSN prewek xwe; Muslm bin EQL dişne raq, da ku, binire ka derfetn serhildan tolvedan hene yan na, l ew tte girtin derbas cem Ubeydelah bin ZIYAD; kargr Yezd bin MUAWIYE dikin pişt ku, ew gotinn pir xerap ji hev re dibjin, Ibin ZIYAD dng li leşkern xwe dike ku, w derxin jor koşka mrtiy bang li ELEHMER dike da ku, tola xwe j vede, ew derxistin jor koşk Bukr ELEHMER li ustiy w dixe, seriy w di jr wer dibe laş w j dikin d seriy w Hani bin UIRWE j derxistin arşiy seriy w jkirin, tev banga w ew kalek ket b [40]. ji 16000 peyayn ku soz dabn d biin ten 4000 kombn roja arşem bst duduw cemadiya pşn sala 65 a K. (roja arşem 4 Yinayr sal 685) an şer dest p kir ta roja n dirj kir. şa weke şran şer kir, l barandina tran ew kuştin ji bil hinekan kes ji wan nema [41].

dema leşker li seriy ELHUSN pir dibin tgihişt ku, r li ber neman, got: XWEDA dadvaniy di navbera me milet bang li me kir, da ku piştgiriya me bikin nuha me dikujin, bike. W şer kir ta ku hate kuştin ew ku, ew kuşt mrek ji Mizhec b seriy w jkir p bez cem Ibin ZIYAD -da ku, zr zvan bistne-, cendek w j bi derb ldann şr xenceran ji hev xistibn digel w ev j hatin kuştin, ji lawn biray w, Elhesen bin EL: Ebdulah bin ELHESEN, Elqasim bin ELHESEN, Ebo Bekir bin ELHESEN, ji birayn w: Eleibas bin EL, Ebdulah bin EL, Ceifer bin EL, Osman bin EL, Muhemed bin EL; ji lawn Ceifer bin eb TALIB: Muhemed bin Ebdulah bin CEIFER, Iewin bin Ebdulah bin CEIFER ji zarn Eiql bin eb TALIB: Ebdulah bin EIQL, Ebdulah bin Muslm bin EIQL [42]. Eger ku, ev tev ji malbata her proz bin; ji malbeta EL, d ji xelkn din iqwas bin evn ku dikarin ten di cendek HUSN de, roja ew tte kuştin, şopn (33) s s ldann xenceran (34) s ar derbn şran bihlin, d i c bnin seriy ew din.

em dikarin hne bi sedan byer serphatiyn weke evn me anne zimn, di droka Islametiy de, bibnin mna Byera Eyn Elwerde Ben Elnedr bil wan pirn dtir. Pişt şer Elsifn derketina hinekan ji nav rza leşkern EL, ew end carn d li hember w derkevin ji ewn ku, li hember EL derketibn, Ebdulah bin Weheb ELRASIB di 9 sefer sal 37 k. (17 yolyo sal 658 zayn) herdu leşker li hev rast tn. digel ELRASB ji bil 2800 peya ji koka 4000 an nemab yn pir hatin kuştin, weke ku cgir wan -Ebdulah ibin Weheb ELRASIB- hate kuştin [43].

Ibin ELESR hinek byern dtir ku, pişt şer Sifn li darketibn bi br tne, ew dibje ku, Eşres bin Uif ELŞBAN, ew tev dused leşker li Deskera daketib, di bihara duyemn sal 38 K. de, hate kuştin Hlal bin UILFE biray w MICALD ku, wan serokatiya btir dused peya dikir, di sala 38 an de hatin kuştin Eleşheb bin Bişir ELBICL ku, 180 peyayn w heb li Circiraya, nzk Dicla, hate kuştin Ebo MERYEM hd [44]. Xewarcn Kofa aram girtin, ta ku cgirek ji xwe re bijartin ew derketin, bi ser wan de obeyek leşkeran şandin ew tev hatin kuştin [45].

 

ŞERN XWE BI XWE:

 

Weke me dt ku, pişt mirina pximber, misliman bne end algir her yek ji wan dixwest cgiriy bi dest xwe ve bne ev yek hşt ku, pir şer dogiş di navbera wan de derkevin, l hinek misliman j derketin gotin: nema ji vir şnda em pereyan didin gencneya mislimanan em wan li belengaz perşann xwe belav bikin yek ji evn ku, wilo dixwestin, Malik bin NUWEYRA b; heval MIHEMED ew ku, j re hatib gotibin: tu yeke ji ewan diheyn Bihuşt.

Ev xwestek baweriya wan hşt ku, destlatn mislimanan nemaze OMER Ebo BEKIR, ew yek weke jvegerna ji ser riya misilmantiy bijmrin leşkern xwe di bin serkşiya Xalid bin ELWELD de bi ser wan de bişnin, da ku, wan vegerne yan j MALIK milet w bikujin dema wan dt ku, XALID digel obeyeke leşkeran bi ser wan de t, MALIK ji milet xwe xwest ku, rahjin şrn xwe, l dema ku XALID dighe ba wan, ew bi XWED snd duxe ku, ti ne rindiy ji wan re naxweze got: em nehatine da ku şer we bikin, l em mvann we ne hşt dil MALIK rne dema axa nimj b, MALIK milet xwe rabn ser nimj XALID obeya xwe j rş wan kirin MALIK milet w girdan di d re j kuştin gava avn w; XALID bi preka MALIK bedewbna w dikevin dil w diponijy ew gandariy digel w dike, di ew şeva ku, mr w kuştiye de seriy MALIK milet w j, weke kuik, xistibn bin beroşn xwarin xwarina ganey li ser kirin w obeya xwe xwarin [46].

 

 

BYERA ELHERA ZORDARIYA DEWLETA UMEW:

 

Ji ewan şern ku, ji bo cgiriy li darketine, em dikarin Byera Elhera, weke nimneyeke balkş bidin xwendevan. Helbet ewn din j; weke Şer Sifn Elcemel yn di navbera şa HUSN MUAWIYA de, ne kmtir ev byer ne, l yek dikare ji ewana re hinek rdan bibne bibje ku, kurtik OSMN di w ort de heb. Hema Byera Elhera ten ji bo cgiriy hate li darxistin da ku, destlat ji Yezd law MUAWIYA re bimne bi i şwe zordariy; Leşkern YEZD rş birin ser Midn, gava wan got em w naxwezin, wan hinek şer kir ew revn di byera ku, j re dibjin Elhera, rab serleşker fermana bajr ku, ew s rojan seybe, derxist. Dibjin ku di encam de ar hezar pnsid kes hate kuştin hezar keik ji kekaniy kirin ev hem tişt j bi fermana ku, YEZD ji serleşker xwe Mislim bin EQBE re şandib b [47]. ELMESD j ev yek dibje ji bo firehtirna lnirn, yek dikare, vegere pirtka w; Miroc Elzeheb, cild syemn, rpeln 78, 79, 80 .

Helbet ev yeka ne ten li bajar Midn pkhatiye, yek dikare bibje ku, ti bajar ji bajarn mislimanan nemane ku, bi dehan byern weke ya Elhera ku, p nehatine di encam de bi hezaran xelk can şeref maln xwe wenda nekirine; xwediy Şam, Bisir bin ERTAT bi ser welatn mislimanan; Mek Midn, cihwarn XWED Pximber de şand, mran dikujin zariwan serjdikin peran didizin jinan direvnin di d re byera Kerbela b di d re ya Elhera b ku, tde kober piştgir lawn wan hatin kuştin bjar pximber (S.) s rojan hate seybkirin gihşt ku, bi sedan zaro bibin, by bav wan bte naskirin eger ku, yek bixwesta kea xwe bide, w li xwe ne digirt ku keaniya w li cih be digot: ne dre ku, di roja Elhere de tiştek gihştibe w. kober piştgir lawn wan weke koleyan, ji Yezd bin MUAWIYA re, hatin pşkşkirin, eger xwest d wan bike kole yan berde yan j seriy wan jke [48].

Nivskarn şa bi rengek firehtir li ser ev byer radiwestin ew hejmara kuştiyan btarn dtir pirtir firehtir dikin; di byera Elhera sala 63 K. de, Yezd bin MUAWIYE ferman da Musrf bin EIQEBE ku, tkeve Midn s rojan bi şevn w ve ew seyb kir, pişt y kuşt kuşt y diz diz li seran ser w dem j agir pketiye yn mane j ew bernedan, ta ku, wan xwe weke kole ji YEZD re xelat kirin. di encama daw de hefsid kuşt ji rikn kober piştgiran deh hezar j ji ewn din [49].

bi ev sebaret, cgir mislimanan; Yezd bin MUAWIYE helbestek dirs ji droka mislimantiy re dihle, weke belgenameyeke drok ku, ji me re say dike, ka evn pşn heya kjan radey baweriya xwe bi rokn sirş daketina Quran pximbertiya MIHEMED tann, vaye em hinek beytan, ji helbesta YEZD, pşkş xwendevanan dikin.

Xweska baprn min n di Bedir de bidtana tirsa Xezrec ji ldana şran

Ewana y bi şah bi hl-hla bi llanda bigotina: Yezd destn te pnebin

Me kokn kevnar ji serekn wan kuştin me dagerandina Bedir vegerand

Bila ez ne ji Xendef bim, eger ku tola xwe ji ben Ehmed kiryarn wan venedim

Haşim bi sermiyaniy lst, ne salixek hat ne j sirş daket [50].

Eger ku, helbesteke weke eva YEZD di roja ro de pişt (1423) salan, ji aliy gawirek de ne mislimanek hne cgir mislimanan bi xwe, bte nivsandin, d helwesta evan hz zanyarn mislimanan j ibe ew i fetwe fermanan di dermaf w de dernin; zincra ewn ku, jiyana xwe ji bo ev yek winda kirine, dirje. L ev byer komkujiyn ku, di destpka demezrandina Dewleta Umew de pkhatine, d li ber kar btarn ELHECAC dilopek ji dengiz be; ew ku, di roja pşn de ji destlatiya xwe ya li bajar Kofa ku, derketib ser diyarok, gote cemawer nimjyaran: bi XWED ez nirnin dilxwez dibnim, ustyin dirj seriyin ku gihştine dema jkirina wan hatiye [ez] xwediy w me, weke ku ez li xwn dinirim ew di navbera ft rihan de diherike [51].

Em ewqas nakevin d rokn HECAC, ji ber ku, d bihlin bi sedan rpel btin dagirtin daw li wan nay, l em ten hin karn w weke nimne bnin zimn ew bihlin em tbighn ku, ev dewlet ten li ser xwn ava bye eger ku, hinek aliyn w yn ronah zanyariy hene j, ew bi xra ewn din hatine hol rola Ereban di ew yek de pir hindike; ew bi xwe şer cengan destlaty de ketibn ji zanyariy re ne valabn: di piş re dewleta Ben Merwan hat Merwan Ebid ELMELK, HECAC kir waliy Hcaz di d re y raq, w Kevir Reş (Keib) hilweşand dest ustiyn koeber piştgiran bi nşanan muhir kir, weke yn Romanan jin mr bi hev re dixistin yek zindann b ban di zindana w de, pişt mirina w, bi hezaran xelk hate dtin by ti kes zanibe guneh wan iye[52].

ELHECAC bi xwe li ser xwe salix dida ku, tişt her kfxweşiy li ba w peyda dike; rijandina xwn ye [53]. li ser destn w ne ten bi hezarn hezaran hatine girtin, kuştin şewitandin ta jin zarok j ji btarn w xelas nebne, l weke me dt ew bi kuştin re kfxweş didt; dema Şebb ELXARIC dişke pişt ku, d jina w dikujin, ew j di av wer dibe dimre, l cendek w ji HECAC re tnin, ew zik ŞEBB diqelşe dil w derdixe hne dil j daditerişne. (vegere Miroc Elzeheb, C.3, R.147).

ELMESD j pir rpelan ji komkujiyn HECAC re vedike dihle tu b dudil bigh ew baweriya ku dibje: ew mirovek sad b ten bi şkencekirina ew din re kfxweş dib; HECAC di sala pnc nehan de mir ew law pnc ar salaye, di nv raq de. Destlatiya w li ser xelk bst salan ajot, tte jimartin ku, ten ewn seriyn wan jkirine sed bst hezarin, ji bil yn ku di şer leşkergehn w de hatine kuştin, di zindana w de pnc hezar mr mir, s hezar jin [54].

 

DEWLETA EBAS TOLHILDAN:

 

Dewleta Ebas j ne bi hewcey ku, em w pşkş bikin, ew xwe bi xwe li ser dest damezer w, ELSEFAH; cgir pşn ji ben Ebas re, pşkş kir, gava ku li ser diyarok di roja bijartina w de, xelk agahdar dike dibje: ezim ew xwn dirjne seriyan j difrne. ten eger ku, em li herdu fermann w yn her pşn vegerin, em bibnin ku, ew ol dewlet li ser i bingeh avabye iqwas ji me re dive ta ku, em karibin ji ev piskolociya kuştin, serjkirin herikandina xwn rizgar bibin; biryara w; (ELSEFAH) ya pşn ku, cendekn cgirn Ben Umeye ji gorn wan dernin wan xizrankin (celdkin) bi daran ve xa bikin di d re bişewitnin ariya wan j li ba kin ket pey Ben Umeye, ji zariwn cgira, ew kuştin ji bil mendal ewn ku, revn Endelus kes nefilit [55].

Eger ku fermana pşn a dewleta Ebas di dermaf miriyan de b, weke me dt ew ji gorn wan derxistin careke din ew kuştin, weke ku awa XWED, ew din hertim vedijne, da ku, careke din, w di dojeh de bişewtne wilo em dikarin bibjin ku, SEFAH kar XWED meşandiye gereke ew ji aliy mislimanan ve qet ney pirotestokirin. Bel, eger ku biryara wan a pşn ew b, l ya duyemn di dermaf jndaran de b; nuha biryar an byer an j film ku, ELSEFAH p rabye Şibil bin EBDULAH, koley ben HAŞIM di rokeke din de SEDF, derbas cem El Ebdulah bin EL di rokeke din de ELSEFAH, dibe, ku nzk nod kes ji ben Umeye li ba w nn dixun ta ku, ew bihle sinaryoya film bi meraqtir bibe, ew helbestek bo ew sibaret dibje tne bra cgir, ku bav-kaln evn nan w dixun i i ann seriyn baprn w wilo j dixweze weke ku, XWED ew şikinandine, dive ew j wan daxne pileya her nizim ne wan teklif bike rpelek nuh bi wan re veke EBDULAH ( gotin ELSEFAH), ferman dide ku, bi daran li wan bidin ta ku, wan dikujin sifre j di ser cendek wan re rxistin li ser nalnn wan nan xwe xwar, ta ku, tev mirin [56].

L ew ne ten dijminn xwe bidin ber şr kuştin ew yeka bi xwe ji sinc gerdişn ewan qonaxan b belk li cem mislimanan hinek bi rengek hovanetir hatibe meşandin, l hema tu rab hevaln xwe j bide ber kuştin, da ku, destlat bi te ten bimn, d ev yeka dr sinc nihadn siwart mirovantiy bin, heya bi pvan sincn ew dem j; droka dewleta Ebasiya, li ser dema ELSEFAH, ji bil rindiya dudiwan nizane, y pş Ebo MISLIM e, ew ku dewlet li Xeresan da damezrandin şngir da dest ELSEFAH y dudiwan j Ebdulah bin EL ye; am ELSEFAH serok leşkern Ebasiyan, di... dibjin, ku ELSEFAH dixwest herdiwan bikuje . L Eba Ceifer ELMENSR, cgir Ebasiyan duyemn damezer rasteqn ji dewleta Ebasiyan re bi w kar rab, di pş de hşt ku, Ebo Mislim ELXERESAN, Ebdulah bin EL bikuje di d re j ew bi xwe Eb MISLIM dikuje [57].

Helbet kuştina Eb MISLIM d dawiy li kuştyariyn ELMENSR neyne her her ev gola xwn d firehtir bibe pir mirovn din daqurtne bihle andeka li ser tinekirina ew din ava bibe; Elqad bin eb CERADʅ dibje: gava ELMENSR xwest bie Hec, di sala ku tde mir; sala 158 an, w deng li RTA kir; kea biray xwe jina law w MIHEMED hinek kilt dane w ew bi sndn giran sndkirin da, ku ew deriy hin zerzemnn w ji ti kes re veneke ta ji law w re j, ta ku, biespnin ew mir, w hng ew herdu ten () by yek syemn bi wan re be, (ew dikarin vekin). dema law w bihst bav w mir, ew digel RTA ew der vekirin, dtina ewan komn kuştiyan ku, nav nşann wan bi guhn wan ve daleqand j dixyan ku, tev ji ben Talibin, tirsek mezin xist dil ELMIHD di cih de ferman da ku, kortek ji wan re bikolin wan tde veşrin [58].

Bi mirin veşartina komkujiyn w di ew kort de, d daw li rokn kuştin talanakirina ew din ney vaye Haron ELREŞD j dide ser riya bapr xwe; di serdema w de weke di her destlatiyeke zorker de, hinek li hember w, di bin serokatiya Rafi bin ELLEYS de, derketibn pişt ku wan dişkne, ew bi w yek ten nake wan tne dike pere pere; biray RAFI xwest (haron ELREŞD) got: we ez bihin teng kirim heya hştin ku, ez şa ev riy hilgirim, tev ku nesaxim j ez kuştinek te bikujim ku, cara ji ber te kes wilo nehatiye kuştin w ferman da ku, regez bi regez w ji hev parvekin. (Miroc Elzeheb, C.3, R.375). dighe ku, ew n her nzk, ji w re, weke Ceifer ELBERMEK j bide ser riya dijminn xwe seriy wan jbike, nemaze dema ku, bidta navdeng yek belav bye ew karibe seriy w bi şne bi kuştina w ten nakin, l ew li l civaka Bermekiya vedigerin wan didin ber talan komkujiyn tevay heya gorandina mirovan j. (vegere Miroc Elzeheb, C.3, R.384 şnde).

L em evan komkujiyan tiştek normal bibnin gava ku, em bibnin bira seriy biray xwe j dike, ji bo destlat cgiriya mislimanan; seriy EMN ji MEIMON re die. (vegere Miroc Elzeheb C.3, R.422 şnde). ev rok d ne cara paşin be seriy ELMUSTEN d ji biray w ELMUITEZ re here. (vegere Miroc Elzeheb C.4, R.164). ELMUITEZ bi xwe j d were kuştin bi i, hinek dibjin ku, ew bi ava gerim hate derzkirin. (Miroc Elzeheb, C.4, R. 184)

Ango, evana qet rmeta mirovan negirt; ne gotine ev prejine yan j zaroye ji bo bi destxistina destlatiy, wan her tişt bi kar aniye bi sed hezaran j xelk dane ber kuştin; rojn w; (yn ELMUITEMED ku, tde destlat kiriye) arde sal ar meh bn, w yn bi k mezin dikuştin, mr jin, dişewitand hildiweşand, ew hate Besray di yek şer de w ssed hezar kes kuşt [59]. L pişt bi destxistina destlatiy j, careke din, destn xwe ji rijandina xwn ne şştine li ewn ku, ji cgiriya ji ber wan mane, vegerne ew dane ber kuştin qirkirin wan qet rmeta ti tişt negirt; .. ew ku, j re digotin ELQAHR, diya cgir ji ber xwe bi lingek bi darvekir, tev nesaxiya w j [60]. Ev hinek tiştn ku di droka slam de pkhatine pir tiştn din hene, bi sedan hezaran ku, yek nikare wan bijmr.

 

KUŞTINA HEVAL ZANYARAN:

 

Di ev movik de j, em nzk mijareke taybet bibin; kuştina xwediyn yek aynet baweriy. Li gor dtin tgihştinn me, byern di ev movik de tev ku, ji yn ne ne hovantirin j, l ew bi şweyeke tjtir hizir mejiy kes misliman ji me re xya dikin; ji ber ku, kuştina ew din, ew ne li gor dtin bawer kartkirinn te, anda herm wan qonaxan b, l hema ew bighe pileya ku, tu heval xwed yek dtin j bikuje, d ev hinek pirs li cem mirov peyda bike bihle em gman bikin ku, ew bi dern piskolojiyeke ne sax ve girdayiye ta ku, em mijar ron bikin, em hinek nimneyn balkş bnin zimn.

 

1- KUŞTINA EBDURIHMAN BIN MILCM:

 

Weke me dt ku, hne di rojn pş de ewana li hev nekir nakok kete navbera wan, l dijber şern giran d di navbera şa EL dewleta Umew de derkevin hol ji wan şeran, şer Sifn b belk ew her giran b ku, di encam de, sed deh hezar jiyana xwe wenda kir ev btar koma hestiyan hşt ku, hinek ji mislimanan li hember evan kşeyan derkevin wan tev wek gunehkar bibnin ew biryarek bistnin, ku ev hers kes; El bin eb TALIB Muawiye bin eb SIFYAN Emro bin ELAAS, gereke werin kuştin, da ku, misliman ji ew (fitn) derkevin.

wilo s kes ji ev yek re ttin amedekirin her yek ji wan ber xwe dide welat ku, ev hersiyn me bi nav kirine, l destlatiy dikin, da ku, her yek ji wan ew bi dest xwe bikuje. L ten Ebdurihman bin MILCM dikare bi hilpesariya xwe rabe ew El bin eb TALIB dikuje, l r nakeve w ku, ew bireve şa EL w dl dikin; pişt mirina El bin eb TALIB bi ldana hinek derb ji aliy Ebdirhman bin MILCM ve, Ebdelah bin CEIFER rab Ibin MILCM an dest lingn w jkirin avn w j korkirin ew bi hesin sorkir kildan fermana jkirina ziman w j da [61].

ELMESD j li ser ev byer radiwest yek ji xwendina roka w tdighe ku, evn misliman i kn li ser hev hilgirtine, heya ku, ew karibin bi ev hovtiy bawermendek weke Ibin MILCM bidin ber kuştin; dema xwestin Ibin MILCM bikujin, Ebdulah bin CEIFER got: w ji min re bihlin, ta ku, dil xwe hnik bikim, w dest lingn w jkirin mxek germkir, ta ku b kuzot avn w p kildan di d re xelk ew bir di beyaran re xuşandin di pişt re ew bi petrol şştin agir pxistin [62].

 

2- KUŞTINA MIHEMED BIN EB BEKIR:

 

Eger ku, mnaka yekemn ewqas di nav mislimanan de ne bi nav denge, l mnaka me ya duyemn, kesek nasdare, eger ku, ne ji aliy xwe ve be j, l bi kman ew law ew yekemnb ku, li pey MIHEMED baweriya xwe bi ola nuh an ji aliy din ve j, ew biray AŞE ye; dayka bawermendan a her zz li ber dil MIHEMED ku, hştib ew ji mislimanan bixweze; ew nv ayneya xwe ji w werbigrin tev ev yek j, d nikaribe xwe ji ew arensa ku, qet yek nikare bawer bike, bi parze; di sala s heyştan de MUAWIYA, EMRO bin ELAAS bi ser MISIR de şand ew Mihemed bin eb BEKIR li hev rast hatin ew kargr EL b li cihek j re dibjin MISNAT, wan şer kir MIHEMED dişke ew şer dikin ta ku, MIHEMED tte kuştin w dibin dixin hundir eyar kerek gir pdixin [63].

 

3- KUŞTINA OSMAN BIN EFAN:

 

Qet ne gereke ku, em li ser kest navdariya nimneya xwe ya syemn bi peyivin bi xwendevanan bidin nasn, ew ji dijmin ji ber dostan re kesek xwed nav denge ew, bi hebn sermiyandariya xwe, roleke pir girng, di destpka mislimantiy de lst hşt ku, MIHEMED bibe xwed pişt. L tev evan nihad karn w saln w yn di heyşt de j, d nikaribin w ji ber kuştin bidin al eger ku Omer bin XETAB bi dest xortek Mecos hat kuştin şek di dil mislimanan de hşt [64]. L El bin eb TALIB Osman bin EIFAN bi destn hevln MIHEMED bi xwe hatin kuştin i kuştin.

Weke ku daykn pirtkan ji me re salix didin ku, di roja n 8 z elhice sal 35 K. 17 yonyo sal 656 Z. cemawerek mezin ji mislimanan derdora mala cgir syemn girdan j xwestin dev ji cgiriy berde yan j d w bikujin, hinek hevaln MIHEMED lawn xwe bi şorişgeran re civn, ewn derdora mala Osman bin EIFAN girdan** ew kuştin, di nav wan de Mihemed bin eb BEKIR ji yn ku xelk li ser ev rok dihevot, Telhe bin UBEYDULAH AŞE dayka bawermendan xeyn wan [65]. Helbet ev yeka j pişt nakokiyin ddirj hatib ew ne mijara me ye.

L gotina Osman bin EFAN a hertim ji wan re ku, kiras XWED lkiriye ti kes, ji bil w, nikare j bike wilo pir şandek di navbera cemawer ser hilday cgir de n hatin, l by ku, ew bighn ti areseriyan wilo wan rş ser deriy kilt kir kirin agir pxistin hinek j di ser dwarn crana re ketin hundir; Mihemed bin eb BEKIR di ser dwar mala Emro bin HEZIM re ket cem OSMN digel w j Bişir bin UTAB Sodan bin HEMRAN Emro bin ELHEMIQ. Wan OSMAN li ba preka w NALE dtin ku, ew di pirtk de sret Elbeqera dixwne, Mihemed bin eb BEKIR ket pşiya wan bi rihn OSMN girt got: XWED dest ji te berda ey NEISEL, -hinekan ev nav li Osman bin EFAN kiribn pireka ji wan bi rengek frm bang li kuştina w dikirin-; gihşt ku aşkere bang li kuştina w bikin. Li ser ziman AŞE t gotin: NEISEL bikujin, neileta XWED li NEISEL*** be [66]. vaye Ebdirhman bin OIF j, li ser doşeka mirin, ji hin hevaln xwe re dibje: W bikujin ji ber ku zordariya w btir dibe [67].

pişt ku ew edikin ber hev Mihemed law ebo BEKIR tkn w dide ber avan j re dibje: ka ima MUAWIYA xeyn w nayn alkariya te hne w riy OSMN bernedane, ew j re dibje: law biray min rih min berde, bav te d ti caran wilo nekira, l MIHEMED vedigerne dibje: tişt ku em dixwezin bi te bikin ji ev yek bi pir mezintire bi trek ku di dest w de b eniya w diqelşe Knana bin Bişir bin TAB dest ku, ji nişkava hinek tr tde dtibn, radike li bin guh OSMN dide wan tvedide, ta ku, di gewriya w re edike di piş re şr xwe hiltne w dikuje. dibjin: Knana bin BIŞIR bi bastnek li eniya w da ew bi aliyek de qulabt di d re Sodan bin Hemran ELMIRAD ew bi şr kuşt. Hema Eimro bin ELHEMIQ j hulpek ser sng w, hne hinek nefes di w de ma b, neh derb ldan got: Sis ji wan min ji bo XWED ldan, hema şeşn din min ji bo tiştn ku, di sng min de, li ser w [68].

dibjin dema wan bi tr şran li w dida, w hne Quran dixwend ev yek hşt ku pirtk di xwn de bimne hinekan j xwest seriy w jkin, l hinekn din r neda, nemaze pişt ku NALA xwe avte ser cendek w, l dsan j nikar r li ber Uimeyr bin DABI bigre ku, hilnepeke ser sng w hin parswn w neşkne tev ku, ew miriye j bi derketina xwe re ti tişt li hundir w nahlin, tev rşdikin dibin, ta bighe xeftan NALE prekn din hinek j gotin destan davjin wan, ji bil kuştina end kole xizmekarn mala OSMN wilo perde bi ser rokeke din ji yn mislimanan tte berdan. (ji bo ku xwendevan bi fereh li ser ev mijar raweste, em w vedigernin pirtka Z Elnoreyn Osman bin EFAN, ji rpel 187 ta rpel 224 an). rojek d were ku, kur Osman bin EFAN li ser dest cgirek mislimanan; Eb Ceifer ELMENSR hezar qayş buxe.

 

ŞKENCEKIRINA ZANYARAN:

 

Carina ev pirs ji rewşnbr Ereb tte kirin; ima deng w li ber destlatan nizime ew weke rewşenbrn miletn din nikare li hember ev destlatiya kor raweste bihle weke ku, li ser rojnamegeriy tte gotin ku, ew destlatiya aran e, ew rola xwe bistne evan serok fermandaran taz bike bihle milet Ereb li hember wan nrn wan rabe. Bel, em pir caran ev pis di ragihandinn ereb de dibhsin, l li gor dtinn me hne bersivn rasteqn nehatine dayn ew j ne ji ber ku, rewşenbrn wan n zrek tinene ku ev bersiv bidin, qet na, l em dikarin ew bersiv di hundir evan rok byern ne yn bn de bibnin.

Milet imperetoriyek, şaristaniyek weke ya mislimantiy ku, ji pş de, li ser tirs xwn rabe, d helbet and kestiyeke revok weke ya me peyda bike. Weke me dt ewana ne ten ew din dane ber kuştin talan, l heya heval hogir j. wan bi ew yek ten nekirine j, l heya zanyarn xwe j dr ev cergeya tirs nehştine bi sedan rok byern şkencekirin kuştiyariy, ewn di dermaf zanyaran de, ji me re hştine; OSMAN li Ebdulah bin MESD, heval bi rmet, xist ta ku ew fitiq kir hşt tkeve nivna mirin mir Ebo Zir ELXEFAR΅ j ji Midn kokir hşt li beyabaneke rt; Elrebze ji t birbna re, bimre [69].

Helbet ne ten OSMAN, di ev rok de gunehkare; Elzubr bin ELEWAM li hember EL, di byera Elcemel de, şer kir gava ji ceng direve Omer bin CERMOZ rast w t, seriy w j dike ji pşew EL re tne (S.) di sala 36 a ko de [70]. MTESM j s heyşt xizranan li Ehmed bin HENBEL dide, da ku, bje Quran kiriye [71]. yek din; ELXERC ku ji nivskarn bilind b, d di jiyana xwe de şeş hezar sle ji cgirek pşt weke ELMITEWEKL buxe. (vegere Miroc Elzeheb, C. 4, R. 102). şkenciya ELMENSR ji Eb HENFE re zindankirina w ldana ji w re li dawiy p vexwerdina jehr ldana ELMENSR ji MALK re ew taz by ku, ti tişt şermniyn w veşrin, da ku, w riswa bike [72].

L ev byer tev li aliyek ne btara ku Ibin ELMUQEFEI p hatiye kuştin li aliyek dine ji bo sedemek ku, dihle rewşenbrn Ereb qet newribe yek gotin li ber destlatn xwe bje ev rok, digel n ne bi şweyeke beloq bersiva newrekiya rewşenbrn Ereb dide; Ibin ELMUQEFEI j pirtkeke bik, l bi sdeyeke pir mezin bi nav Rsalit Elsehabe ji MENSR re şand, tde temiyan li cgir dike ku, awa alkar berdestn xwe vebjre bi konevaniyeke durist, bi cemawer re, bide bistne ew di temiyn xwe de pir bi zimanek nerim diltenik axiv b ne dre ku, dayna xelat hin pereyan ji MENSR tika dikir, belk qet bawer ne dikir ku, ten dayna hin temiyan, gunehek mezine li ba ELMENSR seza ew ku, rola xwe derbas bike, d weke ya Ibin ELMUQEFEI be, ew ku, dest lingn w, par bi par, jkirin li ber avn w li ser gir bijartin bi zor hştin ew, par bi par, buxe ta ku dimre ne dre, ew laş xwe bi fermana mr bawermendan duxe, ku pirs be; i mr i bawermend [73].

ne dre ku pirs be, i bawermend i mislimant i surş ta i XWED j, vca em j dipirsin pişt ev byer, d ti kes wribe li ber cgir destlatan deng xwe bilind bike ji wan re bje: na. Eger ku, hinekn din n serhişk hebin j, d arensa wan ji ya Ibin ELMUQEFEI ne tir be; li ser ELWASQ j t gotin ku, w Ehmed bin Nesir ELXUZAI, yek ji mezintirn gotbjn gotinan, di droka slam de, ku di bendan de girday () ji Bexday an Samura li ser Quran j pirs, w got: ne kiriye hşt hrs ELWASQ rabe şr xwest got: Eger ku ez rabm kes bi min re ranebin derbek li kepira w da ferman da, ku seriy w vegernin Bexday li wir bi dar vekirin laş w j li Samura, ta şeş salan xakir ma [74].

Em bi roka kuştina Ibin ELMUQEFEI dawiy li ev movik bnin, ne ku di dest me de ji bil wan tinene, l ji ber ku em, ji aliyek ve, naxwazin pir dirj bikin ji aliy din de j, ev byern ku me anne zimn, wneyeke say dane xwendevan ku, anda mislimantiy ta iqwas di pvajoya tirs xwn de ye; li vir em rawestin l ten bese ku, avn s cgirn, di pevdemek de, hatin korkirin periqandin ew j, ELQAHR ELMUTEQ ELMUSTEKFΔ [75].

 

KUŞTINA DLAN LSTINA BI CENDEKAN:

 

Weke em dizanin ku, di hem deman de, hinek mafn dlan hebn heya iqwas dijmant heba j, ewana rmeta dlan digirtin ev yeka sinc pgirteke civak b rzgirtina ew, di navbera şerkaran de, dihate girtin. L heya ev j, li ba mislimanan, ne hatiye rzgirtin ji aliy nimney wan her pş, MIHEMED bi xwe; Nedir bin HARS tte kuştin, El bin eb TALIB w dikuje. ji wir derket, ta gihşt Eirq Elzebiye, w Eiqbe bin eb MET kuşt gava EIQBE ji pximber XWED (S.), dem ku ew fermana kuştina w dide, dipirse: MIHEMED kiy ji zaroyan re bimne? Ew dibje: agir [76]. Ango dilovniya w; pximber ji zaroyan re j nne.

Li aliy din pişt ku misliman dibin du kşeyn rikbir, ev anda han sinca kuştina dlan bi rengek bernamey tte bi karann; ELMUXTAR bang kir r li pş şa veb ku, ewn ELHUSN kuştine bikujin di pş de dest bi kuştina dlan b di d re j bi serekn ku, di ber Kerbela y de berpirsiyarin, ew ji cihveşarn wan bi derxistin kuştin [77]. MUSIEB bin ELZUBR hemyn ku, xwe dane dest, kuştin weke dibjin; hejmara wan di navbera şeş heyşt hezaran de b wilo nav serbir ku, lbb di cih xwe de hat l tişt ku, btir hşt xeyd li ser MUSIEB bibe, kuştina w ji jina ELMUXTAR re MUSIEB bi ser de j ferman da dest ELMUXTAR jkirin di rex mizgeft de hate mxkirin [78].

ji ber ku şer ELCEMEL dest p bike j, hinek ji hevaln MIHEMED, di bin serkşiya AŞE de, diin BESRA, l kargrn El wan digrin rihn wan j dikin dema ew dixwezin gencneya mislimanan bidizin parzern w nahlin, ew şer dikin heft mr tte kuştin, ji bil birndaran, pnc ji ewan heftiy pişt ku, ew hatibn dlkirin, hatin serjkirin [79].

Dl ew di şer de hatiye girtin belk yek riy ji xwe re bibne w bikuje, l hema tu rab şandekan j bikuj; dema ku, Ebeydulah bin ZIYAD ji şandek Elhusn bin EL dixweze ku, li ser diyarok sixfan ji EL kur w ELHUSN re bide ew ne ten wilo nake, l bi ser de j pesna wan dide sixfan ji w bav w re dibje, ew w digre tne koka xwe Ubeydulah bin ZIYAD ferman dide ku, ew ji jor koka w de bte avtin, ew avtin, ew hr dibe dimre [80].

L evana ne ten rmeta dl şandekan negirtiye gihştiye radeya ku, ew bi cendek ew mir j bilzin; Hind bint UTBE jinn pre gihştin wir dest bi lstina bi cendek hevaln pximber (S.) kirin, poz guhan jdikin; gihşt ku HIND, ji poz guhn mran, gerden xilxalan bike sng HEMZE diqelşe cger w dic [81]. ev yek hşt ku MIHEMED bibje: eger ku XWEDA hşt ez li deverek ji deveran bi ser Qureyş kevim, ez bi s mr bilzim [82]. Ango, eger ku ew di şerek xwe y digel Qureyş bi ser bikeve, ew bi cendek s mr ji ewn wan bilze ev ji me re dide nasn ku, MIHEMED bi xwe j, dr ew sinciya ku rmeta dlan cendekn kuştiyan digirte.

 

SERJKIRIN ANDA MISLIMANTIY:

 

Weke di hem rok byern ku, bi me re derbasbne, me dt ku, sinc pgirta serjkirin li ba mislimanan karek rojaneye yek dikare bibje ku, ew zaroyn xwe li ser ew sinciy perwerde dikin em nikarin yek kşey weke yeke awerte dr ev kar bibnin; wilo Ibin XUBAB birin ber avek ew jina w ya pre serjkirin pir kes bi v reng kuştin [83]. ketin pey Qitr bin ELFUCAE ta ku, li Teberistan gihştin w, şer bi w re kirin ji ser hesp xwe de kete dev geliyek hinekan ew dt kevirek bi ser w de berdan ew kuştin Ebo Elcehim bin Knane ELKELB seriy w ji HECAC re dibe di pişt re j ji Ebdul Melk bin MERWAN re tne [84].

yek ji cgirn ku, pir ser jkirine Ebdulmelk bin MERWAN e kargr w Elhecac bin Yosf ELSEQEF ku, li ser dema wan pirekan seriyn xwe wenda kirin, weke: Emro bin SED Ibrahm ELEŞTER sa bin MUSEB dighje ku, ELMESD binivse; ji Eb Muslm ELNEXE, w got: Min dt ku seriy ELHUSN ann li mala Elkof di nav destn Ubeydelah bin ZIYAD e dann, paş min dt seriy Ubeydelah bin ZIYAD ann li ew cih di nav destn ELMUXTAR de dann di piş re min dt seriy ELMUXTAR ann di nav destn Museb bin ELZUBR de dann di d re min dt seriy Museb bin ELZUBR ann di nav destn EBDULMELK de dann [85]. ji bo firehkirina mijar, xwendevan dikare vegere (Miroc Elzeheb, cild syemn, rpeln ji 99 ta 117) e. Ne ten wilo l xweştirn kfxweşiya wan bi rijandina xn serjkirin dihate cih.

 

PISKOLOJIYA KUJYARIY:

 

Pişt evan rok byeran, em dikarin anda mislimantiy weke anda tirs bi nav bikin, ewa ku mirov misliman li ser dern piskolojiya kuştin wrankirin perwerde dike eger ku, yek li roka jiyana Busir bin ERTAT vegere, d piskolojiya y misliman nasbike: Di saln el şeşan de MUAWIYE, Busir bin ERTAT digel s hezar leşker bi ser Midn de dişne li ser diyarok, wan bi kuştin azar dike, eger ku, ew MUAWIYE weke cgir nepejirnin ji wir die Mek di d re j Yimen li wir Ubeydelah bin ELEBAS heb, ew j derdikeve herdu lawn xwe EBDURIHMAN QESEM li ba diya wan Ciweyriye bint Qariz ELKNAN dihle, BUSIR wan xalek wan dikuje BUSIR li Midn di navbera herdu mizgeftan de pir xelkn ji Xuzaa xeyn wan kuştibn, dsa li Cirif pir xelk ji mrn Hemedan kuştibn, li Senaay xelkin pir kuştibn, w bes dibhst ku yek piştgir EL ye ew dikuşt [86].

Bel, eger ku, ten em li roka jiyana Busir bin ERTAT vegerin binirin, ka ew awa mir, em piskolociya mislimanan nasbikin. kalemr li dawiy dixerife mjiy xwe winda dike ew bi şr tte nasn, w, ji xwe bi dr nedixist, j re şrek text kirin eyarek (meşkeke eyar) j re werimandin, w ldida her ku, ew diqetiya bi yeke nuh diguhartin. W bi ew şr li ew meşk dida ta ku, ji bin mejiy xwe wenda kir gy xwe dixwar [87]. Hezkirin pvegirdana BUSIR bi ew şr ve dern kestiya y misliman ji me re aşkere dike ku, ev anda mislimantiy iqwas yek ber bi xwn tve dide ev bi xwe j ji me re şirove dike ku, ima ev hzn teror tev bi Ola Mislimantiy ve girdayne em ro karn wan dibnin.

 

ŞWEYN KUŞTIN ŞKENCIY:

 

Eger ku ten em li r şweyn ku, mirov p dihatin kuştin vegerin, em nasbikin ku ev and; anda mislimantiy li ser i ava bye i dihle ew di roja ro de b pirs dadkirin ew din bidin kuştin bi evan riyn hovane. em li jr hinek r şweyn ku, wan heya nuha j bi kar tnin, bnin zimn:

1-     Kuştina bi derbn şr xenceran, ev r j di şer cengan de bi kar tte.

2-     Serjkirina bi şr ev a btir bi kar t.

3-     Guvaştina gunn mirov ta ew dimre.

4-     Xistina mirov navbera du dar, textan guvaştina w, ta ku ew tte pelixandin.

5-     Bihingirtina yek; i bi danna destan ser dev w yan j bi riya balv cilikan.

6-     Derzkirina bi ava gerim; kuştina cgir ELMUITEZ.

7-     Werimandina bi berdana b di damaran re krkirina wan da ku, xwn bi xort birjne.

8-     Xistina jehr hundir xarin; kuştina Hesen law EL.

9-     Ldana bi ov xizranan ta ew dimre; kuştina Beşar bin BURD.

10- Jkirin hrkirina mirov hilkirina regezn w yek bi yek.

11- Xistina mirov hundir laşeyek gemir, ta ku kurimn ew laş bere w j bikin.

12- Bijartina mirov, weke dewarek, li ser gir.

13- Xistina mirov li ser seriy w hundir kortek de da ku, can w di paşiya w re derkeve.

14- Girdana yek li ser koşka mr berdana tran ser w ta ew tte kuştin.

15- Avtina yek ew hna nemiriye ji ser koşka mr de.

16- Hştina yek t bir di hundir zindanan de hilweşandina dwaran bi ser wan de.

17- Xistina yek hundir sindoq metmran de; mna bi Elewiyan dikirin.

18- Xazqkirin; xistina dar an j hesinek di paşiya w de derxistina di dv re.

19- Gurandina mirov weke qurbanan jkirina koşt w.

20- Nehştina ew dl girt ku, raze.

21- Korkirin kildana avan bi şşeke sorkir bi gir.

22- Bi darvekirin xakirina ew din, pişt serjkirin.

 

GOTINA DAW:

 

Li dawiya ev vekolna xwe, em dixwezin hinek pirs derxnin hol; gelo, ev ku li ser andeke wilo hatiye perwerdekirin hştiye ew ji ska xwe bitirse, d wribe li pş evan rjman derkeve ser hilde; ango d hz li ba w hebe ku, hinek guhertin derbas hundir civaka misilimantiy bike r li pş evan hzn teror pla kevneşop bibire.

Pişt me dt ku, iqwas btar komkuj bi nav ev XWEDA y hatine li darxistin, gelo ka pdiviyn me bi yek wilo d ibin ka ev mislimann ku, bang li hişmendiy dikin ew karibin xwe ji şnmayiya slam rizgar bike wan rokan weke efsaneyn bapran bixnin ne weke rasteqnn jiyan yn proz.

Ev cemawer bawermend, d awa karibin pişt hezar arsed sal wilo bi hsan, dev ji XWEDA rokn w berdin ka i derfet d ji evan pln misliman n nv-nv re hebin ku, nehlibin ev cemawer, pariyek hsane be, ji pln kevneşop re ew karibin li şna YEHO y Tewrat; ew Xweday şer cengan, Xwedayek dilovan, yek b kn kuştin dojeh bidin afrandin.

Pirseke din xwe bi hz derdixe pş her ew ku, li ser droka dewleta slam radiweste; gelo ka Pximber, di pş de, xwed pirojeyeke şaristan b ew pişt xwendin tgihştineke kr, ji hem kartkirn serkeftina şoreşek re, gihştib ew baweriy ku, dem gihştiye gereke ew ji aboriya l derbas ya bajarvaniy bibin, an ew weke xwed xwenerojekan, ji ewan prtan, ku dixwestin hinek dadvan di civakeke nifş de pk bnin. pirs li ba yek kom dibin, l em di ew baweriy de ne ku, bersiva evan pirs pirsgirkan areserkirina piroblmn me, ten di yasan qanna ku, dihle ol dewlet ji hevdu cuda bibin de ye weke em dibnin, dem hatiye ku, hzn pşver komeleyn civaka sivl bilivin, da ku, em karibin bingeha civakeke b kuştin zordar bidin damezrandin.

 

 

 

 

Gre:

 

1-      Riyad Elsalihn, R. 320.

2-      Ellah wel nsan, R. 31.

3-      Qis Neb, R. 164.

4-      Dn Elnsan, R. 91.

5-      Miroc Elzeheb C. 1, R. 36.

6-      Miroc Elzeheb C. 1, R. 67.

7-      Quses Elquran, R. 302.

8-      Pirtka Quran

9-      jdera ber

10- 

11-  Pirtka Eneclan

12-  Jdera ber.

13-  Miroc Elzeheb, C. 1, R. 202.

14-  Telbs Ibls, R. 102/106.

15-  Tehzb Srit bin Hşam, R. 198/207.

16-  Tehzb Srit bin Hşam, R. 212.

17-  Z Elnoreyin, Osman bin EFAN, R. 94.

18-  jder ber, R. 96.

19-  Miroc Elzeheb, C. 4, R. 60.

20-  Muitemer Ulemai BEXDAD, R. 113.

21-  jder ber, R. 114.

22-  jder ber, R. 114.

23-  Elheqqa Elxabe, R. 87.

24-  Elşe beyn Elheqaq Welewham, R. 89.

25-  Miroc Elzeheb, C. 2, R. 375.

26-  Elşe beyn Elheqaq Welewham, R. 57.

27-  M. U. BEXDAD, R. 134

28-  Elşe beyn Elheqaq Welewham, R. 34/35.

29-  F. FOD, R. 96.

30-  Elxewarc Welşa, R. 261.

31-  Elxewarc Welşa, R. 260.

32-  Miroc Elzeheb, C. 3, R. 218/219.

33-  Elxewarc Welşa, R. 175/177.

34-  Miroc Elzeheb, R. 380.

35-  R. 404.

36-  Elşe beyn Elheqaq Welewham, R. 205/208.

37-  Miroc Elzeheb, C. 3, R. 69.

38-  Elxewarc welşa, R. 194/195.

39-  Eşa beyn Elheqaq Welewham, R. 90.

40-  Miroc Elzeheb, C. 3, R. 70/71.

41-  jder ber, C. 3, R. 304.

42-  , C. 3, R. 310.

43-  Elxewarc Welşa, R. 41.

44-  R. 42.

45-  jder ber, R. 57/59.

46-  M. U. Bexdad, R. 123/124.

47-  Eheqqa Elxabe, R. 80.

48-  Elşa beyn Elheqaq Welewham, R. 89/90.

49-  M. U. Bexdad, R. 92.

50-  Elşa beyn Elheqaq Welewham, R. 104.

51-  Miroc Elzeheb, C. 3, R. 134.

52-  Elşa beyn Elheqaq Welewham, R. 90.

53-  Miroc Elzeheb, C. 3, R. 132.

54-  jder ber, R. 175.

55-  Elheqqa Elxabe, R. 95.

56-  R. 98.

57-  R. 103.

58-  Elşa beyn Elheqaq Welewham, R. 199/200.

59-  Miroc Elzeheb, C. 4, R. 209.

60-  Elşa beyn Elheqaq Welewham, R. 90/91.

61-  Elheqqa Elxabe, R. 68.

62-  Miroc Elzeheb, C. 2, R. 426.

63-  , C. 2, R. 420.

64-  Elheqqa Elxabe, R. 25.

65-  Muitemer Uilemai Baxdad, R. 74.

66-  Elheqqa Elxabe, R. 24.

67-  , R. 41.

68- Z Elnoreyin Osman bin EFAN, R. 187/194.

69- M. U. BAXDAD, R. 77/78.

70- M. U. BEXDAD, R. 85.

71- Miroc Elzeheb, C. 4, R. 52.

72- Elheqqa Elxabe, R. 107.

73- , R. 108.

74- , R. 127.

75- , R. 132.

76- Tehzb Srit bin Hşam, R. 149.

77- Elxewarc Welşa, R. 222.

78- Elxewarc Welşa, R. 231.

79- Miroc Elzeheb, C. 2, R. 367.

80- Elxewarc Welşa, R. 170.

81- Tehzb Srit Ibin HŞAM, R. 166/167.

82- jder ber, R. 168.

83- Elxewarc Welşa, R. 40.

84- Elxewarc Welşa, R. 108).

85- Miroc Elzeheb, C.3, R.117.

86- Miroc Elzeheb, C. 3, R. 30.

87- Miroc Elzeheb, C. 3, R. 172.

 

 

المراجع والمصادر:

 

1-      الإمام أبي زكريا يحيى بن شرف النووي الدمشقي، رياض الصالحين.

2-      كارين آرمسترونغ، الله و الإنسان، دار الحصاد للنشر و التوزيع الطبعة الأولى، دمشق 1996م.

3-      فراس السواح، دين الإنسان، منشورات دار علاء الدين الطبعة الأولى، دمشق 1994م.

4-      أبي الحسن علي بن الحسين بن علي المسعودي، مروج الذهب ومعادن الجوهر، دار المعرفة بيروت.

5-      أبو موسى الحريري، قس و نبي بحث في نشأة الإسلام 1997م.

6-      محمد أحمد جاد المولى، قصص القرآن، دار القلم العربي بحلب الطبعة الثانية 1993م.

7-      كتاب القرآن، مكتبة الملاح دمشق 1960م.

8-      الكتاب المقدس, كتاب الحياة الطبعة الثالثة 1988م.

9-   الإمام أبي الفرج عبد الرحمن بن الجوزي القرشي البغدادي، نقد العلم والعلماء أو تلبيس إبليس، عني بنشره و قدم له و خرج أحاديثه محمود مهدي أستانبولي، دمشق 1976م.

10-  عبد السلام هارون، تهذيب سيرة ابن هشام، الطبعة الثامنة بيروت 1981م.

11-  محمد رضا، ذي النورين عثمان بن عفان، الخليفة الثالثة، دار الكتب العلمية الطبعة الثانية، بيروت 1982م.

12-  شبل الدولة مقاتل بن عطية الحجازي، مؤتمر علماء بغداد، لجنة سيد الشهداء الخيرية الطبعة الثانية، الكويت 2003م.

13-  د. فرج فودة، الحقيقة الغائبة، الهيئة المصرية العامة للكتاب 1992م.

14-  محسن الأمين، الشيعة بين الحقائق و الأوهام، منشورات مؤسسة الأعلمي للمطبوعات الطبعة الثالثة، بيروت 1977م.

15-  يوليوس فلهوزن، الخوارج و الشيعة، ترجمة: عبد الرحمن بدوي، مكتبة النهضة المصرية القاهرة 1958م.