Hevpeyvîn .. .
Pîr RUSTEM kî ye..
* Di 4.3.1963 an de û mîna
her zaroyekî, birçî, tazî û li ser dengê giriyê xwe, çavan li ser sûlavên
ronahiyê vedike; Ew li gundê Çeqela ji herêma Efrîn ê ji dayîk dibe. Heyþt
salên pêþîn min li gund derbskiribûn. ? piþtî wê em mala xwe bar Cindirês
ê dikin,heya ku ez xwendina lîsê distînim, û ji bo ku xwendina bilind, di
zanîngeha bajarê Heleb ê de bistînim, ez çend salên dawî li wir dimînim,
dikevim zanîngehê û beþê endezyariyê dixwînim, lê ji berî ku, wê bistînim
û piþtî ku dighêm rêza çaran dev jê berdidim.
? piþtî van çend xêzên jorîn, ez jî
dipirsim: Pîr RUSTEM kiye; Belkî yek dikare bibêje ku, du pirtûkên wî yên
kurte çêrok hene, “Çivîkên Beravêtî” di sala 1992 an de hate weþandin,
û a dudiwan “Pilindir” di sala 1993 an de, û herdu jî ji weþanên kovara
Aso ne. Digel gelek çêrok di kovar û rojnemeyên Kurd î de, mîna Armanc, Stêr,
Aso, Jiyana Rewþen, Welat, Pirs û zanîn de hatin weþandin.
* Ji destpêkê de, navê
te bi çêrokê ve hatiye girêdan, kêm nivîskar hene ku navê wan bi celebekî
hunerî ve tenê tê girêdan, çima çêrok.. .@
*
JI bihin tengiyê. Bi nirînek fireh û gelemperî ji gotinê re; Çi
bihintengiya civak û rewþa ku, Kurd têde dijîn ji aliyekî ve, û ji aliyê
din, bihintengiya min a kesîtî. Belkî yên ku bi min re dijîn tersî vê tiþtî
di min de dibînin, lê ev wêne encameke ji bendora polîtîk li ser kesîtiya
mine. Ji ber ku, bi me hatibû fêmkirin, dive em her yek Eyob ê pêxember bin.
Lê dîsa ezê li pirsê vegerim, çima çêrok..@. Bi zanîn û
naskirina sikolociya mirov, ku di hundirê wî de du hêz li hember hev dilivin;
Jiyan û mirin, û nivîsandin a hêza jiyanê ye ku, nivîskar dixweze pê hêza
mirinê basko bike. Tiþtê din ku hêþtiye em ber bi çêrokê ve biçin, û
eger ku yek di bin ronahiya sikolocî de lê binhêre, ê bihêle em vegerin
kaniyên destpêkê. Di zarokiya me her yekî de kaniyin hene, kesîtiya wî ya
pêþeroj nîgar dikin. Di zarokiya min de jî, di wan heyþt salên ku, min li
gundê Çeqela derbaskirine de, kesekî navsal û çêrokbêj, cihekî kûr û
mezin di hestê minî veþartî de digre. Piþtî ku min çêrok ji wî digirt,
û di roja din de, min zarokên di salên xwe de li dora xwe dicivandin, û çêrok
li gor zanîn û hestê xwe, û bi rengekî nuh ji wan re digot.
Piþtî ku, me bar Cindirês ê kir,
kaniyek fireh û dewlemendtir li ber min vebû; Ezê di wê demê de, û di riya
bavê xwe re, rastî kesekî bêm ku, pirtûkên wezareta Çandî a Sûriyê tên
cem, û ewî jî li kesên ku dixwestin bixwînin belav dikir. ? ewê bihêle
ku, di deh saliya xwe de, û heya bi þeþ-heft salên di piþt re, ez ji nivîskarin
mezin re bixwînim, û nemaze ên rûsî (Sovyeta Berê), mîna Çîxov,
Tolistoy, Lêrmentov, û hin çêrokên polîsî mîna ên A. Kirêstî.
Di dawiyê de û mîna ku, nivîskarê Ercentînî
ê mazin Liwîs Borxîs dibêje; “ Ev milet nikare efsanek ji du rûpelan
bawer bike, çawa ku ji sed rûpelî be”. Lê dîsan jî eger ku, hinekî rewþa
min a kesîtî ji vê sipîtir ba, ezê ber bi romanê ve biçûma. ? ez diçim”.
* Li ber çêrokên te
gelek carî xwendevan bêyî têghîþtin dimîne. Têkeliya di navbera nivîskar
û xwendevan de tu çawa dinirxînî.. .@
* Eleksandir Solcînistîn
dibêje: “ Nivîsandin tîpin reþin, û li ser pelekî sipî hatine
belavkirin, lê zanîna xwendinê ne bese ku tu karibî wan bixwînî”. Di
destpêkê de, xwendevanê zimanê Kurdî, nemaze zaravê Kurmancî, xwendevanê
Elfebê ye. Ev jî pir sedemên wê hene, em ne di wê pirsê de ne, û demek dûdirêj
tê xwestin û piþtî avakirina pir bingehan heya ku, xwendevanê me yî hunerê
bê holê. Lê heya ku, ev xwendevan jî hebe dîsan jî wê nikaribe, bê
xwendinek rexneyî, bighe radeka nivîsarê ya dudiwan; Di vir de rola ê
rexnevan tê xwestin. Bi nirînek metmetîkî; Ew du xelekin û dûrî hevin,
nivîskarû
xwendevan û heya ku herdu zevî, xelek bi heve bêne girêdan, dive xeleka yê
rexnevan di nîvê wan ke ve.
* Zimanê çêrokên te zimanekî herêmî ye, gelek peyv û pevokên
girtî di çêrokên te de cih digrin, ev astengiyek balkêþe..@
* Berî hertiþtî divê em zanibin ku, ziman ne bes gotinên ferhengê
û rêzimênin. Erê ew þêweya danûstandinê ye û dive rêjîm û qewanînên
wê hebin, lê gerek ev rêjîm ne pûtekî pîroz be; Ji ber ku, ziman
berhemeke dîrokî, demkiye û ne ebediye. Li gor vê yekê û wek ku, ziman
hatiye naskirin ku, meydana dilgermiyê ye, di nav bera nameziyê û gelemperiyê
de, û ev têkeliya han têkiliyeke zindiye, hêþt ku ziman di pêvejoka xwe ya
dûdirêj re derbs bibe, û li ser yek rêjîmê nemîne. ? eger ku herêmiya
min ji hin gotin, an siwarkirina hin pevokan tê nerxandin, ev ne sûcê min e.
Eger ku em razî bin an na, em lawên herêma xwe ne, û zaravê herêm Efrîn
ê, eger ku em nav lê bikin zarav, ji zaravên Kurmanciyên jorîne. Ji bilî
Efrîn ê, li “Xerbot û Urfê û Meraþê”
jî, tê bilêvkirin. Lê dîsan jî ne rêdaneke ku, weke”ziman” li
Efrîn ê tête bilêvkirin, yek pê binvîse. ? eger
ku wilo be, wê hîngê astengiyeke.
Lê ji min jî nayê xwestin ku, gotinek
Kurmancî û heya ku bingeha wê Soranî be jî, û di zaravê Efrîn ê de tê
bilêvkirin, mîna gotina “Bisekin”, dive ez gotina” Raweste” bi kar bînim,
û çima @; Eger ku li piþ wê ne meseleyên bin baskirinê bin, wê çi bin.
Em Kurd bi gelemperî bindestin, û em Kurdên
baþûrê biçûk, yek dikare bibêje bindestên perçeyên Kurdistan ê yên
dinin; Vêca dive em Kurdên Efrîn ê jî bindestên Cizîrê bin. ? wilo dive
em Efrîn î bin-bin bindest bin.
* Zimanê çêrokê bingeha çêrokêye, tu jî
dûrî {zimanê Gelemperî } dikeve, gelo ku her yek li zaravê herêma xwe xwedî
derkeve, û guh nede zaravên herêma din wê rewþa zimanê Kurdî çawa bibe@.
* Pirsa te bihna sûckirina min, di nivîsadinê
de, dide ber çavan; Ango eger ku, em pevoka, {pirsa} te wilo bixwînin: Zimanê
çêrokê bingeha çêrokêye, û ji ber ku zimanê te herêmiye, û ev yeka jî
astengiyeke, lewre çêroka te ketiye xefka astengiyê. Ne xeme, ka em bibêjin;
Eger ku zaravê Efrîn ê zimanekî taybetî ba, mîna çi zimanên cîhanê, wê
hîngê ev çêrok di astengiyê daye yan na@.
Ez naxwezim berxwedana xwe bikim, lê eger ku
zimanê min herêmiye, ka bi zimanê ku ez a nuha pê di axifim, bi diya xwe re
bi axifim wê çi ji min fêm bike, ne tiþtekî. Lê eger ku em bixwezin
astengiyê deynin ber xwe, û li çareyekê bigerin, emê bibînin ku astengiya
rast, heyîna xwe ji zaravên ku, pê tête nivîsandin distîne, çi kurmancî,
soranî, zazakî û.. . astengiya me ji vir tê. ? li gor nirîna min, du rê û
tecrûbe li ber mene, yek riya ku miletên “Ereb”; Min got miletên Ereb û
ne miltê Ereb, û eþîr û zaravên wan, ku di bin ban û sîka Quranê de, bûn
yek milt û yek ziman. an jî tecrûba miltên Awrûpa ku, çawa ji zimanê Latînî,
evqas zimanên Ewrûpî bi derketin. Lawre dûr nebhîn ku, rojekê di rûpelûn
dîrokê de, mîna van pevokan bêne nivîsandin; “miletê Kurmanc û miltê
Soran û .. “. ? her yek ji wan bibe xwedî rêjîm, ziman û çandeyeke cihê.
* teknîka çîroka te tevliheve, tu
azadîyê didî hest û mejî
û destê xwe ,ku tu sînor ji forma çêrokê re nayê holê@.
* Eger ku tu ji min bixwezî, hunerê bi gotinekê bidim zanîn. Ezê bibêjim;
Azadî, û azadî dînbûn e. Ango azadî, dînbû, huner, di zeviya zanînê de
yek merem wan heye. Dr. Xalîde Se,îd dînbûnê wilo dide nasîn ku; “Nîþana
her kesekî dixwaze azad bijî, û xwe ji bindestiya sinc û ramanên yek reng
azad bi kê ye”. Dînbûn surgûniye, civak te ber bi devê þûþe têve
dide, û ev dem a bihn çikandinêye.
? berî her tiþtî, nivîskar
ne kesekî sirûþtiye. Li gor dîtina S. Fruwêd; Kesê nivîskar
dixwaze xeyal û xewnên xwe yên torekî, {cinsî} bi rengekî ku, bihêle
milet bi çavekî li wan binhêre, bi der bixîne; Lawre ew dibeze nivîsandinê,
û xwe li ser sipî-pelan tazî dike. Mirov di jiyana xwe de, carekê xwe tazî
dike, dema ku ew û pîrekê li hev dicivin. Lê kesê nivîsar, carek din, xwe
bi pelê sipî re tazî dike.
? eger ku, em vegerin dibistanên rexneyê, emê
bibihînin ku, hertim nivîsandin hebû, û li gor wê dibistanek rexneyî ava bûye.
Ango wê ti form tinebin ku, em kirasê pîroziyê bi serde berdin; Muhemedê
“pêximber” bingeha ola Islametiyê danî, di roja ku kete hundirê (Ke’bê),
û pûtên Qureyþiyan þikandin. Nivîskar jî, divê pûtên form û
dibistanan biþkîne ku, karibe berhema xwe, ola xwe derîne holê. Tu dikarî
bibêjî ku, nivîsandin ceribandine.
* Di van çend salên dawî
de, çêroka Kurd î li baþûrê biçûk radibe ser lingan, dîroka pêvajoka
me jî gelekî qelse, gelo ev astengiye an na.. .@
* Na, ev ne astengiye. Ji
ber ku, asteng di zanîna xweyî ferhengî de xendek û gewriya ku, du golên avê
(dengiz) dighîne hev, ango fetisandine. Li gor vê zanîna me ji gotina asteng
re, ka em li pêvajoka çîroka Kurd î binhêrin; Emê bibhînin ku, ev celebê
nivîsandinê li cem me Kurda nuhe. Erê û belkî yek derkeve, û bibêje; Ji
berî nuha jî çîroka Kurd î hebû, lê ne li gor çîroka nûjene. Lewre em
nikarin nav li wan bikin çîrok, li gor naskirina me ya îro ji çîrokê re.
* Rewþa pexþan û çîroka
Kurd î li baþûrê biçûk tu çawa dibînî, asoyên li ber vekirî çine..
.@
* Pexþan û çîrok bi xwe
nuhe, li ser destê çend “bavan”, wek “Çîxof, Mobesan, E.A. Bo”,
hatiye bingehkirin. ? ne tiþtekî veþartiye ku, yek bibêje; Ew encameke ji yên
þaristaniya alavê ye, ku piþtî wê mirov xiste bin bandora xwe, û di devê
þûþe de dîlkir, hêþt ku li þêweke
nuh û li gor dema mirovê îro, li gor bihintengiya wî ya ku, tê de “dijî”,
bigere û êþ, bîr û baweriyên xwe derîne.
Arnold Tiwênbî dibêje ku, “Milet ne di demên
hesan de bi pêþ dikevin, dijî vê yekê, ew di demên zor û tengiyan de ber
bi pêþ ve diçin”. Vêca li gor vê nirînê em karin bibêjin; Ku çîroka
Kurd î, dê gavin fireh di demin kin de bavêje.
* Nivîskarên Kurd li baþûrê
biçûk di rewþeke xerab de ne, ne rojnemegerî li ser heve, ne ti pencere
vekirî hene û zimanê Kurd î jî qedexe ye. Di vê rewþê de, pêþeroja xwe
bi çi awayî pêþkêþ dike.. .@
* Astenga nivîskarên Kurd
pareke ji astengiyeke gelemperî ya ku, miletê me têde dijî. Di roja îro de
þerê heyîna miletê Kurd, bêtirî her demeke berê tête kirin, di herêmên
Kurdistan ê seranser de. Lê dîrok tiþtekî balkêþ dide ber çavên me ku,
Kurd di demên xerab de, di firkên dîrokî de heyîna xwe dertîne holê.
Lê mixabin, xûya ye ev dema dûdirêj ji bindestiyê, hêþt sîkolociya
Kurdan bête guhartin û bibe a kesekî kole, û eger ku tu wî kesî azad bikî
jî, ewê berî her tiþtî xwe bide kuþtin. Tecrûba Kurdên meyî bakur li
ber çavaye. Lê di baþûrê biçûk de, mesela me hîne xerabtire; Ji bilî
van tiþtên te gotine, eger ku rewþa tevkera polîtîkî li ser hev ba, wê
meydaneke hêviyan li pêþ me veba. Dîsa jî eger ku yek li tabloya çêroka
Kurdên baþûrên biçûk binire, wê hin çirûskan bibîne û ev jî hêviyekê
dide me, ku em di pêþerojan de çêrokeke kurdî bejin bilind bibînin.
Helîm YOSIF