Ronakbîr û Tevgera Kurd (1)

Pîr RUSTEM

     Belvoka Partiya Demokrata Pêşverû û di çend hejmarên xwe de, zincîreke ji gotaran, di bin sernavê “Têkilî di navbera Ronakbîrê Kurd û Tevgera Konevanî ya Kurd de” weşandin.

     Mixabin, mijara ku dihate lêkolînkirin ji hemû aliyên xwe ve; çi ji aliyê naverok an nivîskar an jî rûpelên ku ew mijar hembêzkirine hemû kurdî ne. Lê tenê zimanê nivîsandinê Erebî bû. Lew re, dê baştir ba, ku me ev pirs kiriba: çima em ji konevaniyê dûrin û hîn firehtir; çima em ji çanda kurdî dûrin.

     Ji berî, ku em derbasî mijara lêkolînê dibin, ka em binirin şirovekirina zanyarî ji herdu zaravan; çand û konevanî re çiye: “çand- ( li hemer gotina kultûre ) hemû rengên çalakiyên mirov û civakê ne û encûmanên van çalakiyan û normale, ku çanda mewdan ji ya giyanî bête cudakirin. Di bin a yekemîn de hemû xêr û bêrên mewdanî tên rêzkirin, tevî alav û dezgehên wê. Lê ya duyemîn hemû çalakî û awayên zanyariya civakî hembêz dike: Felsefe, zanyarî, sinc, maf, huner û .. hwd(1). Konevanî: Meydaneke çalakiyêye, têkiliyên xwe bi milet û çînên civakê re heye.. stûnê konevaniyê ewe, ku serdestiya rijîma dewletê bi dest xwe ve bîne.. û konevanî bi angoyeke teng ji gotinê re, bervê çalakiyên dewletê ( Partiyên Konevanî ) ye, li vir an wir ji meydanên jîna civakî(2).

     Piştî şirovekirina çand û konevanî, dê ne tiştekî nuh be û ne jî em çireyeke nuh vêdixin, gava em bibêjin: Par û perçe dikeve bin sî û bandora tevayiyê û weke me dît, ku çand zaraveke tevayiye û konevanî pareke ji wê tevayiyê. Vêca em dipirsin: Mijareke weke eva li ber me û weke me dît, ku bi zimanê Erebî tête lêkolînkirin, ka me jî bi wî zimanî vekolanda, me yê heya kîjan pileyê raja çanda miletê xwe bikira.

     Di dû vê pêşgotinê re emê bên ser mijara xwe: çima Ronabîrê Kurd dûrî Tevgera Konevaniyê ye. Di nirîna me de ev pirs hinek dûman li ser heye; Ji ber:

     A- kîjan ronakbîra, roja îro û li gor rewşa miletê me, heye ronakbîrê Kurd, ku tenê bi damarên xwe Kurde, lê mêjî û hestên wî di raja çanda miletê serdest de ye û di nav wan de heye ewê ku xwe firotiye rijîma evan dewletên ku zordariyê li ser miletê me dimeşînin û em di wê baweriyê de ne, ku evên paşin, tikes hêviyê di wan de nabîne, bi kêmanî di roja îro de û li gor heyam û berjewandiya wan. Dimîne celeb an rûyê din ji ronakbîrên Kurd, ewên xwe bi milet û doza wî ve girêdane; çi yên bi zimanê zikmakî dinivîsin an jî bi zimanê miletên serdest.

     B- Zarawa konevaniyê çiye; Nirîn û dîtina me ji kar û barê Tevgera Konevanî re. Kiye ew kesê konevan, çine nirîn û dîtinên wî.. . Em naxwezin têkevin gerînoka pirsan û em hevdu wenda bikin û bi xwe jî wenda bibin. Me di destpêkê de got, ku konevanî pareke ji tevayîya çandê, tiştê din, ku divê ji hev bête derxistin eve; konevanî û yên konevan ne bes kesê di hundir partiyan de kar dikê ye. Li gor vê nirînê, ji rewşenbîr re; ewê ku bi miletê xwe ve girêdayî mayî, emê nasbikin, ku karê konevaniyê yeke ji tevayîya karê wî û bi vî awayî ew ne dûrî rewşa civaka xwe ye û di pêşvebirina wê de bi roleke berz radibe. Gobêlz ne ji hêçî got: Dema ez seriyê ronakbîrekî dibînim ez şaşera xwe dipelînim. ? emê wilo bighên pirsa ku cihê xwe digire û bêyî ku dibin dûmên de bimîne: çima rewşenbîrên Kurd dûrî partiyên me ne, çima nakokiyeke tûj di navbera herdiwan de derketî di gel em tev jî dizanin, ku piraniya rewşenbîrên me, di demên çûyî de, hevalên van partiyan bûn eger ku em nebêjin tev.

     Me got hevalên wan bûn û ne ji dibistan an jî van partiyan ev ronakbîr afrandine weke ku hin partiyên me dixwezin bibêjin. Erê, belkî hinek alîkarî di vî alî de kiribin, lê sedî-sed ne wan ev ronakbîr afirandin û eger wilo be, ji berî hertiştî bi hezaran hevalên partiyan hene, çima evqas nezanî û paşmayî û di hemû waran de. Lê em ne di wê babetê de ne, ku em bi ferehî li ser rawestin, belkî di paşerojê de bibe naveroka mijareke nuh.

     Lê em dibêjin bersiv wê ne di hesaniya pirsê de be, eger, ku yek bibîne an bixweze wê weke pirseke sivik binase û di mijareke weke vê de û di çend rûpelan de dê neyê bersivandin, lê emê çend têbîn, xalan daxînin ser tejiya lêkolînê.

     1- çima berpisyarên rojhilatê “Amînî”* ne, an bi mirin an jî bi kuştinê diçin û me nedîtî, ku kesî bê zor dest ji karê serokatiyê berdayî yan jî yekî nuh bi hilbijartinê cihê wî girtî. Di vir de gotara li ser navê “Serokê Berê” ya di hijmara (23) ji belevoka Newrozê tîne ber çavên me. Gelo eger ku em vegerin û li kok û bingeha mêjiyê Îslamê binirin emê nesaxiya vê yekê di hundirê wê de nebibînin?!.

     Em tev çêroka derxistina Iblîs ji bihuştê dinasin, ger em xweşik li vê çêrokê guhdarkin, emê nesaxiya xwe yan jî yek ji şaxên nesaxiya mejiyê rojhilatî nasbikin. Ew hate bidûrxistin ne ji bo ku ji Adem re neçû sejdê. Na, wî jî zanîn naskir û bi Adem da naskirin, dema ew têveda û hêşt ji dara zanînê bixwe. Di wê hîngê de ti cudayî di nav bera wî û Xwedê de nema, ji bilî ku here û ji dara “Amîn” yê jî bixwe û bê mirin jiyana xwe di buhuştê de bidomîne û wilo ew jî dikete pileya Xwedê û ti cudayî di navbera herduwan de nedima.

     Eve girêka pêwendiya di navbera herduwan de ye; divê ronakbîrî di destê Xwedê, serokên partiyan de be û bes ku ji destê wan derkeve û bikeve nav yên yekî din, ji du riyan pêve li pêş wan tineye yan dive weke Adem dudilî bêje û bijî, mîna Dr. Sadiq C. Azim di pirtûka xwe ya li ser navê نقد الفكر الديني de dibêje: “Adem mîna Iblîs fermana Xwedê bikar ne anî tevî, ku Xwedê bixwesta ew seriyê xwe bitewîne dê wilo bikira, lê gava Xwedê loma jê dike, bi lêvegerîneke nêgetîv bersivê dide û dibêje: Xwedayê me, me zor û sitem li xwe kir û eger ku tu me berat nekî û li me netê rihmê emê ji kesên ziyankar bin. An jî dive mîna Iblîs; Lehengê serpêhatiyê, bi awayekî pozîtîv bibêje Xwedayê xwe: Weke ku te ez şimitandim ez jî yê wilo li erdê bikim”(3). ? bi vî rengî yan ewê dest ji partî berde û li “mala xwe” rûne yan jî çend kesan li dora xwe bicivîne û partiyeke nuh bide damezrandin.

     2- Evqas partî çima û ji bo çi, miletekî hijmara xwe li gor du melyonan; Kurdên Sûriyê, û bindest ma gerekî wî ye, ku evqas partî hebin. Eger ku em bixwezin bêne xapandin û bawer bikin, ku ev partî çepe û ya din nîv çepe û ya dawî.. . Lê dîsa jî dê ne li gorî jimara partiyên hene be. Em di wê baweriyê de ne, ku di Emerîka de jî ev jimar tineye.

     3- Perwerdiya kesê rojhilat û nemaze mirovê misilman. Di jiyana me de Xwedê yeke û em tev koleyên wî ne, di dû re serekên êlên Kurdan dihatin; roja îro partiyên me ketine şûna wan, di dû wan re serekê malê; bav Xwedêyekî biçûke di hundir mala xwe de. Perwerdeyeke li ser vê bingehê dê di pisîkolociya me de şopeke kûr û fireh bihêle; Gotina “Ezbenî” ne ji valahiyekê hatî; kengî koletî û xwekirina kole rûmetgirtin bû, evê tonperwerdiyê hêşt, ku em her yek li keysekê bigerin, da ku girêk û aloziyên xwe yên pisîkolocî têre derînin û ne dûre em hîne bi sedan ên wekî Sedam Husên bibînin. Gurên dev bi xwîn pirin û pir dibin, gava em tev mihî bin. Careke din em dikarin bipirsin: Kanî serokê berê.

     4- Di aliyên kar û barên partiyên Kurd de, awa û şêweyên ku di xebata xwe de bi cih tînin, em dikarin çi bêjin. Di dawiya salên pêncî de, di wê heyama ku miletên Ereb hîne bi serkeftina xwe şadibûn û hino-hino mafên miletên din jî dihate bincilkirin û bi arîkirina P.D. Kurdên başûr, Partiya Demokrata Kurdên Sûriyê hate demizrandin. Lê li ser dema yekbûna Sûriyê û Misirê û di pişt re qetandina herdu dewletan ji hev, Partî ji bêçariyê ji nîvaşkeriya xwe ya berê vedigere karê xwe yê  bi dizî û ev çêrok dê bajo heya roja îro. Bi sedan bûyer û heyama dinê hatin guhartin, lê partiyên Sûriyê sûnd xwarine, ku ji kar, rêk û pêkên xwe yên berê venagerin û bi ser giştî de jî û belkî ne kêmtirî rijîm û dezgehên wê yên asayêşê hêştine, ku hevalin dilkevroşkî li dora wan bicivin, ango li şûna ku partî di avakirineke kesîtiyeke şoreşgerî de alîkar be, hêşt dost û hevalên Tevgera Kurd ji sîka xwe jî bitirsin.

     5- Karê partiyên me di warê çanda kurdî û zimanê zikmakî de; ji sala 1957 an û ta roja îro çend hijmar ji kovar û rojnemeyên kurdî û çend pirtûk weşandine. Çend nivîskar di vê dema dirêj de derketin holê? Kanî afrandina wan ji nivîskaran re?. Eger ku em pîvanekê çêbikin emê bibînin, ku ronakbîrekî mîna mîr Celadet Bedirxan û herdu kovarên wî Hawar û Ronahî bi qasî karê partiyan tev derdikeve. Herdu kovaran navê çend nivîskaran di ezmanê wêjeya kurdî de birûsandin mîna: Cegerxwîn, Qedrî Can, Celadet; “Xwediyê Kovaran” û birayê wî Dr. Kamîran û em Osman Sebrî ji bîr nakin û me dikarî hîne sed navên din jî bijmartana. Lê ji sala 1957 an de û ta destpêka salên nodî, çima tevgera kurdî navine nuh nedan û eger ku roja îro em hinek liv û tevgereke çandî di nav Kurdên Sûriyê de dibînin ew jî bi xêra hinek ronakbîrên Kurd e û rola kovarine serbixwe ye; kovrên partiyan sî salî di dirûv û awayekî de bûn û piştî ku Zanîn û Aso bi rengekî nuh derketin, ji nuh ve Stêr û Gelewêj û Gulîstan ramiyan, ku guhdanekê bidin dirûv û naveroka van kovaran.

     6- Têbîniya pêncan me dighîne xaleke pêwîst, ku rêvebirên partiyên Kurd, eger em nebêjin bi tevayî, lê ji sedî nod û neh nezanin, ne kesine rewşenbîr û xwedî raman in û di nav wan de hene, ku xwendin; çi bi zimanê Erebî dibe yan jî yê zikmakî be nizanin, bêyî em ji wan bixwezin, ku bi zimanekî biyan mîna yê Ingilîzî jî bixebitin.

     7- Tenayî û tevayî; kerî, du zarawen û erê bi hevdu ve girêdayî ne, lê her yek li aliyekî rastiyê ye. Ji bingeha pêvajoya karên dezgehên civakê, komele û partiyan dive ti xasmayî ji yekî re tinebe; ango kesîtiya mirov di nav kerî de tête vemirtin. Ev ton sincî li dijî xurûya kesîtiya yê ronakbîre, bê gûman gava me got civak, em civaka rojhilat û nemaze ya Islamê qesd dikin û dîroka wan bi van şîretan dewlemende, ku “Destê Xwedê li gel komelê ye” û “Eger yek bixweze bihuştî be gereke tev komelê bimîne, Iblîs bi yê bi tenê re ye û ji didiwan dûre”. Salixdanên bi evî ton-rengî, ku li ser zimanê Muhemed hatine, pirin û tev me ber bi tevlêbûna “kerî” têvedidin.

      Di dawiyê de em dixwezin gotineke kurt bibêjin û nemaze ji partîhezan re: Ev têbînî û xalên ku me xwestine li ser tejiya lêkolînê rêxin, ne ji dilreşiyeke me li ser partiyên Kurd tê, weke ku hinek dixwezin bawer bikin. Eger ku em razîne yan na û di roja îro de ew; Partiyên me nûnmeriya miletê me dikin, lê ev yeka dê nehêlibe em seriyê xwe ji wan re bitewînin, li pêş wan û kêmasiyên wan destên xwe têxin bin seriyê xwe û pişta xwe ji wan re xûz bikin û bibêjin: “Ezbenî” , eve stûyê me û vaye kêra we. Lê em dikarin bi hezkirin van xalan û yên nuh derkevin vekolînin.

TÊBÎNÎ:

      Du têbîniyên pêwîst hene divê em ji bîr nekin, heya ku gotara me ne kût û kulek be, ew jî evin:

     A- Di vê gotarê de me kêmasî û nêgetîva Tevgera Kurd li gor dîtinên xwe, berçav kirin; ji ber ku pirsa me: Çima ronakbîrê Kurd dûrî tevgera konevane, hêşt em wan bînin zimên û nêzîkî pesin û xalên ronak nebin.

     B- Careke din emê bêjin, ku me tenê nêgetîvên tevgerê anîn zimên û yên bi ronakbîr ve girêdayî berçav nekirin.

     Ev herdu têbîniyên jor dê bihêlin, ku di paşerojê de em berdewamiya gotarê û li gor dîtinên xwe, bajon.

 Cindirês-1999.