Ronakbîr û Tevgera Kurd (2)

Pîr RUSTEM

     Di xeleka çûyî de em pirsîbûn: Kiye ronakbîr û me ew xistibû bin hin nifşan de; çi yên, ku xwe bi rijîma dewletên serdest ve girêdane û me li ser wan got, ku di roja îro de û li gor berjewandiyên wan ti hêvî ji wan nayên kirin, mabû, ku em hêviyên xwe di nifşên, ku xwe bi doza milet û gelê xwe ve girêdayî kin; çi yên bi zimanê zikmakî yan jî bi zimanên din dinivîsin.

     Eger em vegerin dîrokê emê bibînin, ku perçê mezin ji ronakbîrên, ku raja çanda miletên serdest kirine û nemaze çanda Erebî, helbet ev yeka jî bi akama çanda Îslamê û zimanê Pirtûka wan a “Pîroz” û weke em dizanin, ku cara pêşî bû gava rewşenbîrê gewre M. Bedirxan û birayê wî Ebdulrehman di 22.4.1898 an de, rojnemeya Kurdistan li bajarê Qahîra bi zimanê Kurdî weşandin, ango dîroka weşana rojnemevaniyê ya, ku dihêle rewşenbîr û cemawer bi hev e bête girêdan, sed sale.

     Erê ji kevin de, ji sed sala panzdehan de, herdu pêl bi hev re dimeşin; Yên, ku bi zimanê xwe yê zikmakî û yên, ku bi zimanên serdest dinivîsin û di demên, ku M. Cizîrî, F. Teyran, E. Herîrî û Ehmedê Xanê bi zimanê Kurdî berhemên xwe dinivîsandin, li rex wan xwediyê berhema gewre; |erefname, |erefxan Bedlîsî û Idrîs H. Bedlîsî û helbestvanê mezin Fidolî û hîne ji berî wan jî Ibin Esîr, Ibin Xalkan û Ebo Fîde.. .hwd, bi zimanê biyaniyan dinivîsandin, çi Erebî dibe yan jî Tirkî û Farisî û di demên paşin de jî hin rewşenbîrên me yên li Ewrûpa dijîn bi zimanê Latînî berhemên xwe diweşînin, heya Kurdên me yên di Sovyetistana berê de jî, ji vê çarçewê derneketine û hinekan ji wan bi ziman Rûsî yan jî yê Ermenî nivîsarên xwe belavkirine.

     Di dû vê rêxistina dîrokî ya bi lez, em naxwezin bête fêmkirin, ku banga me ji nijadperestiyê re ye yan jî ji pozbilindiya wê re ye; Her mirovek di pejrandina dilxwezî û bîrweriyên xwe de aza ye, çênabe em bihêlin bi darê zorê yek kesêtî û ramanên xwe biguhêre, ev yek ji mafên wî yên mirovatî ne. Lê pirsa me ewe: çima kesê Kurd ji bin konê xwe direve û diçe di bin konê biyaniyan de dîlanên xwe digerîne. Helbet dê sedem pir bin, lê em dikarin di van çend têbîniyan de, movikên mezin bidin xûyakirin.

     1- Di pêşî de û ji berî hertiştî bi şikestin û hilweşandina dewleta Mîdye re kesê Kurd diherife û kesîtiya wî berdavêje û tiştê hêştî, ku ev ton sincî di derûna yê Kurd de ferehtir bibe, ev bindestiya dîrokî ya dûr û dirêje.

     2- Tiştê din, ku hêştî em ji Kurdiyetiya xwe şerm bikin, helbet ne tev, qirkirina Ol û Xwedayên zaredeştiyê bi dest û şûrên ola Îslamê. Ev wendakirin û ji desgirtina Ola Zaredeştiyê hêşt, ku damareke me ya stûr ziwa bibe.

     3- Ev ton konevaniya li serê Kurdan, ji aliyê miletên serdest û bi navê biratî û îslametiyê, tête meşandin.

     4- Cigrafiya Kurdistanê, ku nedihêşt zû-zû miletê me di nav hev keve ; Di her holeke  cigrafî de taybetiyeke wan çêdibe.

     5- Têbîniya çûyî dihêle em bighên mijara êlên Kurdan, ku hertim nakokî di nav bera wan de derdiket û di roja îro de, mixabin, partiyên me eynî bi wê rolê radibin.

     Raste, di pirbûn û newekhevbûnê de jiyan tête dîtin mîna, ku Spînoza dibêje û dihêle rûyekî demokrasiyê bide civakê, lê pirbûna êl û partiyên Kurdan ji derûna me ya pişifandî tê; Em her yekî, her dewletekê ji xwe re dijmin dibînin û ji ber, ku em ne li gor hêzên wan dewletan ne û da, ku em veşartiyên xwe yên derûnî û qelsiya xwe birjînin, me evqas êl û partî derxistin holê û me dijmintiya rasteqîn bi dijmantiyeke sîberî guhartî û vaye şerê partiyên me li dijî hev mînakeke balkêşe.

     Evan sedeman digel hineke din ên kesîtî; çi hezkirina mirov ji peran û belavkirina berhem û navê wî, dihêşt û dihêle, ku nivîskarê me bi zimanê miletên serdest binivîse. Helbet tinebûna dezgeh û dewleteke Kurdan serbixwe pir asteng datanîn û hîne jî datîne pêşiya rewşenbîrê Kurd, ku karibe raman û hestên xwe bîne zimên û mijarên xwe belavbike, lê di nrîna me de ev yeka dê nehêle, ku em kiryarên wan tebrîr bikin û ne jî wan gunehkar derînin. Ev ne durûtiye; Wan riya xwe pejirand û  li gor wê yekê em jî dikarin nirînên xwe ji wan bidin û bibêjin, ku ew tên jimartin weke nivîskarin bi nijada xwe Kurdin, lê ne nivîskarine Kurdin.

     Dê li ser vê yekê jî gelek ji rewşenbîr û nivîskarên me li xwe giran bînin, lê li gor dîtinên me em nikarin bêjin, ku helbestvan û romannivîsê gewre Selîm Berekat nivîskarekî Kurd e, raste belkî wî bêtirî her nivîskarekî û bi pênûsê xwe raja doza miletê xwe kiribe û hîne jî dike, lê di warê huner û çandê de, ew raja ziman û çanda erebî dike û em naxwezin ev yeka bi angoya, ku em dixwezin şerê van nivîskaran bikin, bête fêmkirin. Em bi nivîskarên weke wî serbilindin û xweziya, ku hîne bi zimanê Kurdî berhemên wî derketana, lê weke me dît pir sedeman hêşt, ku nivîskarên weke E. |ewqî, M. Rosafî, Zehewî, Q. Emîn, M. û M.Teymor, R. Yesmî û civakzanê gernas E. Kewakibî.. .hwd, bi zimanên din binivîsin.

      Hin nivîskaran jî rê didan xwe û digotin, ku zimanê Kurdî li şûne û nikare rahêje hest û ramanên me, belkî heya bi hinekî ew di gotina xwe de rast çûne, lê eger, ku hin ranehêjin evî barî, ma emê li hêviya  mu’icîzakê bimînin da, ku ji xwe û berê ev ziman bibe zimanê çand û hunerê. Helbet kar û xebat jê re dive; Zimanekî, ku ji sedê salan ve hatî qedexekirin û şerê wî bi her tonekî tête kirin, dê zimanekî qels û li şûn be, lê weke tête gotin: Ez neşewitim, tu neşewitî  dê ronî ji ku belav bibe û di her tiştî de gavên pêşîn zorin.

     Piştî, ku me sedemên paşdamayîna çanda Kurdî û revîna rewşenbîrên Kurd ji zimanê zikmakî naskirin, em dikarin bibêjin, ku sedema herî girîng rol û tevdîrên Islamê ne; Ji ber, ku zimanê Erebî yê Quranê bû û bi angoya zimanê pîroz lê dihate nirîn.

     Di dawiyê de em dikarin çi bibêjin; Raste huner bi gelemperî berhemeke mirovantiye û hunermend eger, ku bi çi zimanî dinivîsîne raja çanda mirovantiyê dike, lê ev yek dê nehêle, ku em tekaniya her ziman û çandekê Ji bîr bikin û ev yeka dê bihêle em bejna xwe ji lehengên xwe yên pêşîn re xwar bikin.

     Ma, ku em vegerin û bipirsin: çima rewşenbîrê me di roja îro de xwe dûrî Tevgera Kurd dike. çima nakokî di nav bera çand û konevaniyê derketî û weke me dîtibû, ku têkiliya wan ji hev re ya tevî û hinekî ye. çima piraniya rewşenbîrên Kurd, eger em nebêjin tev, li dervayî tevgera Kurdin.

     Helbet her yek para xwe hildigre, erê yê siyasetmend; Tenê bi gotinan, ji ber, ku hîne konevaniyeke Kurdan açiq û sayî derneketiye holê, ew xwe dibîne yê pêşiye û gereke çand di bin akama wî de be û jê re bibe zirne û bi yek rengî xwe boyax bike, li gor dîtinên evê partiyê yan jî ya din, digel zanîna, ku ew giş bi yek rengî ne û eger hinek cudayî hebin jî pir biçûkin. Tevî avan sedeman û yên, ku me di xeleka çûyî de anîbûn zimên, dê nehêlibe, ku em şerê hebûna Tevgera  Kurd bikin, ev ne bangekeke, ku em ji wan re bi çepikan din û kêmasiyên wan nedin ber çavan, lê mixabin piraniya rewşenbîrên me û bi boneya, ku ev tevger ne li gor hêvî û stubariya ye, xwe jê bi dûr xistine û di hinava xwe de baş dizanin, ku ew ji tirsa hin tiştan û da, ku ti ziyan neghe kesîtiya wan xwe dûrxistine.

     Eger em bixwezin an na ev tevger dezgeha me ya bi tenê ye di roja îro de û ji rewşenbîrê me tête xwestin xwe bide rex wê, lê neyê fêmkirin, ku divê em giş xwestekê Tevlêbûnê ji wan re birêkin û careke din em têkevin nav şerên “Aşên Bê”. Na, weke, ku piraniya dostên me dizanin; Em ne endamên ti partiyan ne, lê xwestek û hêvî ewe, ku em dostaniya tevgera xwe bikin da, ku em karibin kêmasî û rewşa xwe ya îro derbas kin û em karibin asoyine nuh li pêş milet û doza xwe vekin.

     Belkî bihna romantîkiyê ji gotina me tê, lê jiyan bê xewn û hêvî dojehe... Lê bihuşt jî ji sîberên hunermendekî ye.

Gîre:

1- Ferhenga Felsefî ya kurt. R. 155-156.

2- Jêderê berê. R. 260.

3- Rexnekirina Ramana Olî. R. 71-72. 

Cindirês-2000.