Firtey syankar (Jubran Xell Jubran)

 

Polat CAN

 

 

   

Ez wek we zind me niha li rex we me.

avn xwe bigrin,

li dora xwe binrin,

hn min bibnin

 

Ji nava hem wjevan, helbestvan hunermendn Ereb, belk j her bhtir bandora wjevan mezin Jubran Xell li ser gelek nifn di dirjahiya sedsalek de kiriye heye. Bandor ne ten di hezkirin xwendina berhemn w yn efsn de ye, belam di diyarkirina we waza bi sedan helbestvan wjevana de heye. Di chana kesn bi wjeya Ereb re mujul dibin, ango dixwnin an j dinivsnin b guman di astek ji astan de bandora Jubran Xell li ser wan heye. Ev dw mezin wjeya ruhan ya njen, ji aliy gelek and gelan ve t naskirin, gelek kesan berhemn w yn cuda cuda bi zimann xwe xwendine, j hezkirine, p bandor bne li ser w nivsandine. L naskirina w, ji nz ve, li axa ku l avn xwe li chan vekiriye ger dtina wan dmenn iyay yn kevala Bka Deryaya sp ango Lubnan, helbet j wateyek xwe ya cuda heye. Jixwe mirov bi Jubran Xell re kevala bka deryay nas dik bi nasna v keval re j, bhtir nz hinase naziktiya giyan ew kes ku zdetir sed sal e her diherik kevinbn an j jveger nasnak.

Bka deryaya sp, kea Seydn, memle-keta Fnq Elsar Ddo, sehneya Feyrz qada hem oren mafdar, yan Lubnan, bi hem aliyn xwe efsn ye dema mirov v yek dibne, pir ba teniktiya giyan Jubran fm dike, evnn w watedar dibn, giriyn w yn b daw hs dike, xendeyn w yn mijdman dibne bi Baskn w yn ikest re hviya Selma bi ch tn, bi Qasida w re dikev ser rkn bdaw ji nava dil avan de ramann xwe vedibje, bi Firmsk Xendeya w re car diken car digir, bi say kur nsan a w re, her kes li memleketa asman di nava dil xwe de diger, bi nameyn w yn evn re mirov dibe derwek xwe feda kir boy olgeha xwedawenda eq. Mirov bi her berhe-mek w re dibe ew, ew j dibe mirov, mirov weke w dikeve nava lehiya eqa Selma ya Bask ikest firmskn ji xwn bi mirina w re dibarn.

Jubran bye rastiyek ku tu car di ser avan re nay avtin, nay jibrkirin mirov j aciz nabe. Ji ber ku efsna w, her tim veart dimn, ew ne ten bi nivsand xwe diaxivn, belam ew di nava rzikan de, rzikn nexyay ji kela dil firmzkn avn xwe dihn. Ew li pey xweikbn nexweikbna peyv gotin nariv, berku ew dizan awa xemln her bedew ji peyvn pir asay biafirn, ew peyv bi avek xweser dixwn did me. Ew nanivs-n, ew bi awaz meqam distir wek keval dikn. Ev wjevan mezin, xeyalperest nazik, ja xwe ya her mezin ji kar werdigrt. Ew her serbixwe di xwezaya xwe de syankar b h zulm lome nedipejrand.

Jubran Xell yek ji wan stnn str n wjeya ereb ya bi nav Wjeya Mixet ye. Di njenkirina waz wjeya ereb rizgarkirina w ji cil ebeyn fereh dirj n kevnar rizgar kirin de rolek sereke lstiye. d bi w kesn wek w re, wje ji qesrn bilind daket nava kolana, nava gel, nava evndara, nava hem ben civak. Ji ber ku li gor baweriya w, ziman bi bilindbn mezinbna netewan re bilind mezin dibe bi ketina wan re j dikeve. Dem ku gel zana, mezin azad be, w dem ziman bi p dikeve, wje belav dibe, berhemn binirx derdikevin hol, imk gel ango netew v yek dixwaz; l dem ku gel dikeve, nezan patamay dimn, w dem ziman teng, lewaz bi pa dikeve, wje melul dibe kaniya berhemn n diik. Ji v baweriy ew ket r wje daxist nava her kes, di dil mirovan de, ke, xrt, jin mr evndaran de tva hezkirina wjey and. Ji ber ku hebna netewek wjehez, domandina nav Jubran garant dikir. Mirov dikare hin hizir felsefeya w ya jiyan di nava end rzikn jrn ku min ji berhemn w yn cuda cuda berhevkirine nas bike:

- Belk ji bir bik ew kes tu p re keniya y, l tu ti car ew kes p re giriya y ji br nak

- Her hizreke ku min bi axavtin nehtiye derkev, div ez bi kar w derxnim ronahiy

- end cahilin ew kesn bawer dikin ku hezkirin ji bi hev re jiyn hev re gerna dirj  t. Hezkirina rasteqn zaroka jihev-tgihna giyan ye. Ku ev tghn di heyameke kurt de neb, w salek dewranek de j neb ye.

- Ku zordestek hebe tu bixwazib era w bixn, div xwe misoger bik ku di dil xwe de era w ya te kirib te rxandiye.

- Ew rastiya ku pdev bi espandin dibn, di rastiya xwe de ew rastiyeke nv ye.

- Ez ji bo hem titn niha t de deyndar jin me. Ji dema ku zarok bm heta v kliy, jin pencereya bnahiya min deriyn giyan min vekir ye. Ku ne jin -a dayk ya xwk- b ya w ez j niha xilma bama bi van kesn razay yn aramiya chan bi xr xra xwe xera dikin

 

 

Di pala Lubnan de

Li newalek ji newaln Lubnan, li gund Bery di navbera erd ezman de, di 6- Kanna duyem sala 1883- an de Jubran xell avn xwe li jiyan vekir. Bav w(Sead Jubran) kesek hik bxem bye, dayka w (Kamle Rehma) jinek nazik, dengxwe bye. Bi saya ayka xwe fr ziman xwendin - nivsandin kiandina wneyan mzk bye. Bandor karegeriya dayk li ser w pir mezin kr bye. Pit gelek salan w di berhemeke xwe de tit her narn ku ziman mirov vedibje ew peyva Dayk e. Bangkirina her xwe j ew Ey day ye. Dayk di jiyan de her tit e... gotiye.

Jubran bik li dibistana gund, li ber destn keeyan xwendiye, w bi kmira ewit li ser dwara yekemn wneyn xwe saz dikirin, rpel di bin ax de diandin ta ku n bibin bibin dar. Ev zarok xeyalperest areza bal kiandin ser xwe. Di sala 1891-an de byerek qewim, v byer jiyana Jubran ser bin hev kir riya jiyanek n cuda, li zemn di bin ezmanek cuda de vekir. Bav w hat girtin ji hem mal mulk xwe hat mehrum kirin, d kes debora ar zaroka bikiriba nemab, ji lew ra dayka w hem titn may firot di sala 1895-an de ko chana n, ango Emerka Eyaleta Bostun kirin. Li wir di xaniyek kevin bhna ps gen j t de bi cih dibin. Ji bo debora xwe zarok dayk dest bi karn firotina caw destmala dikin.

Li dibistana bajarokek, di nava xwendevann ereb n de fr ziman ngilz dibe, her wiha j hnera w ya wnesaziy bhtir p dikeve. Ew li saziyeke arkariya civak waneyn wnesaziy dibne, bi riya v saziy ew bi wk navdar (Fer Holand Day) nasn dike. Tevger bizavn Jubran dayka w dix nava fikar gumanan, lewra j bryar t girtin ku Jubran vegernin Lubnan. Di 30- y tebaxa sala 1898-an de ew vediger Lubnan. d Jubran Destana Premats, Efsaneya Orfyos, felsefeya Zerdt, ya Psagus ya Hindiyan nas dike. awa digih welat xwe, yekser ber xwe did gund ji wir j derbas (Koljeya Dola Sajs) dibe. Li v der d ew fr ziman wjeya ereb dibe, di heman dem de j fr ziman Firens dibe. Ew di v dibistan de bi hem titn xwe cuda balk b, pr xwe dirj berda b, her di nava xeyalan de b, li ser pirtk lnsn xwe tij wneyn cuda cuda kiribn.

Di sala 1900 ew li gel hevalek xwe kovareke taybet bi nav Menare, Rsat Rabn derdixe. T de berhemn xwe yn wjey wney xwe yn kiand belav dikir. Bav w j dixwest ku bibe parzvan(Avukat), l xeyaln Jubran pir cudabn. Ji bo v yek bi bav xwe re li hev nek di dawiy de di ikefteke kevn a gund de dij. Di sala 1901-an de helbesteke w xelata ana-ziy werdigr. pit ku xwendina xwe xelas dike, di nsana sala 1902-an de ji Lubnan derdikeve ber xwe did Emerka. Li wir agahiya mirina xwka xwe digr, ev yek w pir xemgn dike. W dem w ji dayka xwe re behsa amadekariyn pirtkek dike, l dayka w j dixwaz ku bhna xwe veke ji bo pirtk lez nek ta ku ramann w tam rnin. Ev yek 20 salan dirj dik pit zdetir 20 salan pirtka w ya her navdar Qasid roniy dibn.

Di buhara 1903- an de Biray w y mezin Butrus wefat dik pit du mehan j dayka w wefat dik, ev byer Jubran dix bin barek pir mezin ji xemgniy ji dev difna w xwn t. Dema bav w van byern xembar dibz, mal did deyndarn xwe di di ikeftek de jiyana xwe didomn. Jubran j dukana biray xwe difro deynn xwe hem did. Wisa li rex xemgniya bdaw, ew dsa vediger ba dost xwe y kevin Fer Holand Day y wnek. Di sala 1904- an de ew yekemn pangeha wneyn xwe vedik. Di heman dem de, dest bi nivsandina di kovareke erebn li mexet bi nav kovara Kober de dik. W her heft du dolar ji kovar distandin. Di payza heman sal de, agir bi pangeh dikev hem wneyn Jubran j dibin pariyek di dev agir de. V byer ber Jubran bhtir berve nivsandinn wjey ve dik. d bhtir di kovara Kober di qncika Xende Firmsk de li ser evn, giyan, bedewt, ciwaniy mijarn din de dinivsn. Heman kovar pirtkek Jubran bi nav Musqa ap dik. Di sala 1906-an de pirtkek din a bi nav Bkn menan belav dik. Ev pirtka w di chana Ereban de talzoka tirs fikar radik. Pit re pirtkek din bi nav Giyann syankar ap dik, Ev pirtk j, tofanek din li Suriy Misr radik, heta t gotin ku destlat-dariya Osmaniyan gelek nusxe-yn pirtkn w li meydaneke Beyrt diewtn.

 

Li Pars

Di trmeha sala 1908-an de bi arkariya dostek, ber xwe did Pars. Li vir tevl (Akademiya Juliyan) ya hner dibe. Ew dib agirt gelek wnekn mezin n Firanss. Her wiha j, dema xwe di serldan gera di nava mzexane pangehan de derbas dik. Di w dem de, agahiya mirina bav w j re t. Ev agah w pir xembar dik bar w y xemgniy girantir dik. Di payza sala 1910-an de ew vediger Emerka. Li Bustun fm dik ku d ev bajar ji xeyaln w re teng t, lewma bryar did ku ber xwe bid New Yurk . Li wir pirtka w ya n Baskn ikest ap dibe.

Dema er chan y yekem destpdik orea Ereban gurr dibe, Jubran j li gel mixetn ereb n din saziyn ar-kariya erebn li Lubnan Suriy saz dikin dest bi arkariya wan dikin. Ev yek ne ji ber ku ew konevanek ango lderek b, ji ber ku ew bi giyan berpirsyartiy hs dikir dixwest - km be j- dest arkariy bid birayn xwe yn li welt.

Di sala 1914-an de berhema w ya n Xende Firms ap dibe. Di v berhem de waz w y xweser cewaz derketib p. Ber derketina v berhem, ev waz di nava chana wjeya ereb de tneb, lewra j Jubran wek peng v waz wjey t nir-xandin.

Li gor w, mirovn dn(t) kesn her bhtir nz rastiy ne, dnt destpka riya ji ezeztiy rizgarbn ye. Lewma j, w di sala 1918-an de pirtkek xwe ya din bi nav Dn bi ziman ngilz nivsand. Ev yek j w di nava nivnga wjeya New Yurk de eyantir dik. Ev berhem gelek rokan bi ziman kesek Dn vedibje. Li gor Jubran, ev dn, ji ber avabna erd ezman, ber zayna gelek xweda xwedawendan heye, rojek diz rewneqn w j didizin, wisa j ew dn dibe. Bi dnbn re j azad dibe... 

 

Evndar mezin

T zann ku bhtir 12-e dost yarn Jubran hebne. Ji van hin tkiliyn giyan bne hin tkil j bi riya nameyan by ku hevdu bibnin bne. Li gor felsefeya w evna giyan ji hem evnan bilintir e div ku giyan ney xera kirin. Di hem berhemn w de nirx asta jin proz bilind e. Hin evnn w ji jinn ereb hin j yn biyan bne. Di nameyn w yn ji yarn xwe re and de, mirov krahiya dil w dibne. Jixwe tkiliya w ten di asta dostaniy de maye.

Di sala 1919-an de ew berhema xwe ya eemn bi ziman Ereb bi nav El Mewakb ango Karwan belav dike. Ev berhema w helbestek felsef dirj ji 203 rzikan pk t. Ev berhem bi zimanek pir felsef giyan hatiye hnandin, t de hezkirina xwezay diherik.

Di nsana sala 1920-an de Jubran li gel gelek wjevan zimanzann Ereb yn li mexet bryar didin ku komeleke wjey ava bikin armanca v komel j w njenkirina wjeya ereb rizgar-kirina w ji teqldkirin be. Nav komel b Civata Pnsn, Jubran j serok v komel t hilbijartin. Ev komela syankar b sembola rabna wjeya Ereb li hem deran. Di tebaxa sala 1920-an de pirtkek Jubran ya bi nav El Ewasf ango Tofan(bahoz) li paytexta Misr El Qahra belav dibe. Di w dem de rewa w ya tendurust pir xerab dibe d ten hviyeke w mab, ew j ku bi lez bez berhema xwe ya ku ev qas salin p re mujul e ango Qasid xelas bik yekser veger welat xwe Lubnan .

Ew di navbera saln 1919 heya 1923-an de hem dem hza xwe did nivsandina pirtka Qasid. Ev pirtk ji w re wek zayna dyem b, ew jiyana w b. Bi arkariya dosta w Merry pirtk xelas dik di Eylna sala 1923-an de ap dik. Ev pirtk bi ziman waz pirtkn proz wek ncl b, zimanek awaz, smgey giyan b. Her wiha j waz Ntczh di pirtka Wiha Zerdt Axiv li ser berhema Jubran Qasid heye. Ziman Jubran di v berhem de pir sade, yekser saf e. Ev berhemek ji bo hviy thnbnek bhtir ji jiyan re ye. Ew di Qasid de li ser hezkirin van peyvan dibje Hezkirin ten ji xwe did, ji bil ji xwe titek nagr, hezkirin ne xwedan titekiye, napejrn ku kesek bib xwedan w j, ji ber ku hezkirin bi hezkirin tr dibe. Jubran ji bo v pirtka xwe wiha dibje Ev pirtka bik hem temen min mujul kir. Min dixwest misoger bim ku her peyvek ya her ba ku ez dikarim bidime ye min daye. Pit v pirtk w end ber-hemn din j nivsandin. Wek pirtka Yezdann Erd say Kur nsan.

 

Mm hiliya, l ronah mezintir b

d tendrustiya w her di xerabtir dib, w hem enerj hza xwe di kar de vala dikir. Jixwe bi w re end nexweiyn giran hebn yek ji wan (hepatit) b, her wih aj nexweiya dil p re heb. d ew wek mmek her roj dihiliya, l ronahiya berhemn w her di ji sed hezara re dib rnana peroj jiyanek tij wate hezkirin. Di 10- nsana sala 1931-an ev dw mezin derbas memleketa firte giyann pak dib... rwtiya w ya 48 salan di navbera roja yekem ku av vekir roja ku av girt de, bi hem xemgn dijwartiy derbas b, l dsa j ew b Qasid hezkirin, hv, evn xweikbn... hem hviyn w pk hatin, d ew bib wnekek mezin, wjevanek bi nav bang helbest-vanek areza nav w di chana erebn mixet de wek al li ba dib. Tev van hemyan hesreta vegera welat bav kalan di dil w de ma. Ew nekarb veger Lubnan, ji ber ku deyndarn bav w li benda w bn ku deynn xwe j bigrin. Pit ku mir li Emerka hat binaxkirin, l pit w bi end mehan, di 23- Trmeha heman sal de, cenazey Jubran veguhaztin Lubnan, li gund w Bery bi r resmeke mezin ku t de hem serok mezinn dewlet li rex dwn wje ziman amadebn de t veartin. Li ser daxwaza w (Peyvek ez dixwazim li ser kla gora xwe bibnim: Ez wek we zindme niha li rex we me. avn xwe bigrin, li dora xwe binrin, hn min bibnin).ev daxwaza w pk t. Niha j gora w bye ziyareta hem evndara. Hem ciwann evndar diin ser gora w p re hestn xwe par vedikin.

Ev kes ku ji ber deynn bav xwe nikar hesreta dil xwe bi c bn, pit dewran sal derbas dibin ew dibe strkek ge navek ronak li hem tax pirtkxane dibistann v welat.  d li peytexa Lubnan Beyrt meydanek mzexaneyek bi nav Cubran hatiye vekirin. Di heman dem de j mzexaneyek bi nav w li Berazl, du peykern w li Emerka, hin Kevaln ku w kiandine li Pangeh mze-xaneyn Emerka yn her mezin hene. Di hem pirtkn wjey yn dibistan-n welatn ereban wjeya Jubran t xwendin perwerde li ser t dtin. d li ser w ano, flm karn hner tn kirin. Hher sal, li her der bi gelek zimana nusxe apn n yn pirtkn w tn weandin. Sala 1996-an de pirtka w Qasid neh mlyon nusxe j, ten li Emerka hatine firotin. Ev pirtk bi 40 ziman hatiye wergerandin.

Jubran ne ten nav xwe li ser ezman wje ziman ereb neqand, w her wiha j wazek pir n xist nava v wjey, jek n da wateya jiyan, hezkirin hviy...

Xweziya Jubranek me kurda j hebya. Kesek ku giyan bid ziman, bi peyvan wneyan bikn, helbestn giyan bihn, tuvn ja xwendina bi kurd di nava her kes de bin bi firmskn xwe avd bi germahiya dil xwe mezin bik bi baskn xwe biparz.

 

Polat CAN

 

Jdern j sd hat wergirtin:

- Khalil Gibran, L`auteur du prohte, par Alexandre Najjar, Edition Pygmalion, Paris, septembre 2002.

- The Madman, Khalil Gibran-1918.

- Jubran Xell Jubran, jiyan, mirin, wje hnra w. Pirtka Mxal Neme. apa hetem, weanxaneya Nufel-Beyrut Lubnan 1978.

- Dwana El Mewakib. Helbestn Jubran Xell.

- Gelek gotar nivsn di pirtkn dibistanan de.

- Nav berhemn Jubran: Giyann syankar- 1908. Baskn ikest-1912. Firmsk Xende-1914. Karwan-1918. Dn-1918. ber- 1920. Qasid-1923. Qm Kef-1926. say Kur nsan-1928. Yezdann Ered-1931. Winday-1932. Baxe y Qasid- 1933.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org