Ji nava hemû wêjevan, helbestvan û hunermendên Ereb, belkî jî herî bêhtir bandora wêjevanê mezin Jubran Xelîl li ser gelek nifşên di dirêjahiya sedsalekê de kiriye heye. Bandor ne tenê di hezkirin û xwendina berhemên wî yên efsûnî de ye, belam di diyarkirina şêwe û şêwaza bi sedan helbestvan û wêjevana de heye. Di cîhana kesên bi wêjeya Erebî re mujul dibin, ango dixwînin an jî dinivsînin bê guman di astek ji astan de bandora Jubran Xelîl li ser wan heye. Ev dêwê mezin ê wêjeya ruhanî ya nûjen, ji aliyê gelek çand û gelan ve tê naskirin, gelek kesan berhemên wî yên cuda cuda bi zimanên xwe xwendine, jê hezkirine, pê bandor bûne û li ser wî nivîsandine. Lê naskirina wî, ji nêz ve, li axa ku lê çavên xwe li cîhanê vekiriye ger û dîtina wan dîmenên çiyayî yên kevala Bûka Deryaya spî ango Lubnan, helbet çêj û wateyek xwe ya cuda heye. Jixwe mirov bi Jubran Xelîl re kevala bûka deryayê nas dikê û bi nasîna vê kevalê re jî, bêhtir nêzî hinase û naziktiya giyanê ew kesê ku zêdetirî sed sal e her diherikê û kevinbûn an jî jêvegerê nasnakê.

Bûka deryaya spî, keça Seydûn, memle-keta Fînîq û Elîsar Dîdo, sehneya Feyrûz û qada hemû şoreşên mafdar, yanî Lubnan, bi hemû aliyên xwe efsûnî ye û dema mirov vê yekê dibîne, pir baş teniktiya giyanê Jubran fêm dike, evînên wî watedar dibînê, giriyên wî yên bê dawî hîs dike, xendeyên wî yên mijdûmanî dibîne û bi Baskên wî yên şikestî re hêviya Selma bi cîh tînê, bi Qasida wî re dikevê ser rêkên bêdawî ji nava dil û çavan de ramanên xwe vedibêje, bi Firmêsk û Xendeya wî re car dikenê û car digirî, bi Îsayê kurê Însan a wî re, her kes li memleketa asîman di nava dilê xwe de digerê, bi nameyên wî yên evînî re mirov dibe derwîşek xwe feda kirî boy olgeha xwedawenda eşqê. Mirov bi her berhe-mek wî re dibe ew, ew jî dibe mirov, mirov weke wî dikeve nava lehiya eşqa Selma ya Bask Şikestî û firmêskên ji xwînê bi mirina wê re dibarînê.

Jubran bûye rastiyek ku tu car di ser çavan re nayê avêtin, nayê jibîrkirin û mirov jê aciz nabe. Ji ber ku efsûna wî, her tim veşartî dimînê, ew ne tenê bi nivîsandê xwe diaxivînê, belam ew di nava rêzikan de, rêzikên nexûyayî ji kela dil û firmêzkên çavên xwe dihûnê. Ew li pey xweşikbûn û nexweşikbûna peyvê û gotinê narivê, berku ew dizanê çawa xemlên herî bedew ji peyvên pir asayî biafirînê, ew peyvê bi çavek xweser dixwînê û didê me. Ew nanivîsî-nê, ew bi awaz û meqam distirê û wek keval dikşînê. Ev wêjevanê mezin, ê xeyalperest û nazik, çêja xwe ya herî mezin ji kar werdigrt. Ew her serbixwe û di xwezaya xwe de îsyankar bû û hîç zulm û lome nedipejrand.

Jubran Xelîl yek ji wan stûnên stûr ên wêjeya erebî ya bi navê “Wêjeya Mişxetê” ye. Di nûjenkirina şêwazê wêjeya erebî û rizgarkirina wê ji cil û ebeyên fereh û dirêj ên kevnar rizgar kirinê de rolek sereke lîstiye. Êdî bi wî û kesên wek wî re, wêje ji qesrên bilind daketê nava kolana, nava gel, nava evîndara, nava hemû beşên civakê. Ji ber ku li gorî baweriya wî, ziman bi bilindbûn û mezinbûna netewan re bilind û mezin dibe û bi ketina wan re jî dikeve. Demê ku gel zana, mezin û azad be, wê demê ziman bi pêş dikeve, wêje belav dibe, berhemên binirx derdikevin holê, çimkî gel ango netew vê yekê dixwazê; lê demê ku gel dikeve, nezan û paştamayî dimînê, wê demê ziman teng, lewaz û bi paş dikeve, wêje melul dibe û kaniya berhemên nû diçikê. Ji vê baweriyê ew ket rê û wêje daxist nava her kesî, di dilê mirovan de, keç, xûrt, jin û mêr û evîndaran de tûva hezkirina wêjeyê çand. Ji ber ku hebûna netewekî wêjehez, domandina navê Jubran garantî dikir. Mirov dikare hin hizir û felsefeya wî ya jiyanê di nava çend rêzikên jêrîn ku min ji berhemên wî yên cuda cuda berhevkirine nas bike:

- “Belkî ji bir bikî ew kesê tu pê re keniya yî, lê tu ti car ew kesê pê re giriya yî ji bîr nakî”

- “Her hizreke ku min bi axavtinê nehîştiye derkevê, divê ez bi kar wê derxînim ronahiyê”

- “ Çendî cahilin ew kesên bawer dikin ku hezkirin ji bi hev re jiyîn û hev re gerîna dirêj tê. Hezkirina rasteqîn zaroka jihev-têgihîna giyanî ye. Ku ev têgîhîn di heyameke kurt de çê nebê, wê salek û dewranekê de jî çê nebê ye.”

- “Ku zordestek hebe û tu bixwazibî erşa wî bixînî, divê xwe misoger bikî ku di dilê xwe de erşa wî ya te çê kiribû te rûxandiye.”

- “ Ew rastiya ku pêdevî bi çespandinê dibînê, di rastiya xwe de ew rastiyeke nîvçû ye.”

- “ Ez ji bo hemû tiştên niha tê de deyndarê jinê me. Ji dema ku zarok bûm û heta vê kêliyê, jinê pencereya bênahiya min û deriyên giyanê min vekirê ye. Ku ne jin -a dayîk û ya xwîşk- bû ya” wê ez jî niha xilmaş bama bi van kesên razayî yên aramiya cîhanê bi xûr xûra xwe xera dikin”

Li newalek ji newalên Lubnanê, li gundê Beşry ê di navbera erd û ezman de, di 6-ê Kanûna duyem sala 1883- an de Jubran xelîl çavên xwe li jiyanê vekir. Bavê wî(Sead Jubran) kesekî hişk û bêxem bûye, dayîka wî (Kamîle Rehma) jinek nazik, dengxweş bûye. Bi saya ayîka xwe fêrî ziman û xwendin - nivîsandin û kişandina wêneyan û mûzîkê bûye. Bandor û karegeriya dayîkê li ser wî pir mezin û kûr bûye. Piştî gelek salan wî di berhemeke xwe de “ tiştê herî narîn ku zimanê mirov vedibêje ew peyva “Dayîk” e. Bangkirina herî xweş jî ew “Ey dayê” ye. Dayîk di jiyanê de her tişt e...” gotiye.

Jubranê biçûk li dibistana gund, li ber destên keşeyan xwendiye, wî bi kûmira şewitî li ser dîwara yekemîn wêneyên xwe saz dikirin, rûpel di bin axê de diçandin ta ku şîn bibin û bibin dar. Ev zarokê xeyalperest û şareza bal kişandin ser xwe. Di sala 1891-an de bûyerek qewimî, vê bûyerê jiyana Jubran ser bin hev kir û riya jiyanek nû û cuda, li zemîn û di bin ezmanek cuda de vekir. Bavî wî hat girtin û ji hemû mal û mulkê xwe hat mehrum kirin, êdî kesî debora çar zaroka bikiriba nemabû, ji lew ra dayîka wî hemû tiştên mayî firot û di sala 1895-an de koçî cîhana nû, ango Emerîka Eyaleta Bostun kirin. Li wir di xaniyekî kevin ê bêhna pîs û genî jê tê de bi cih dibin. Ji bo debora xwe zarok û dayîk dest bi karên firotina caw û destmala dikin.

Li dibistana bajarokekî, di nava xwendevanên ereb û çînî de fêrî zimanê Îngilîzî dibe, her wiha jî hûnera wî ya wênesaziyê bêhtir pêş dikeve. Ew li saziyeke arîkariya civakî waneyên wênesaziyê dibîne, bi riya vê saziyê ew bi wêkêşê navdar (Fer Holand Day) nasînê çê dike. Tevger û bizavên Jubran dayîka wî dixê nava fikar û gumanan, lewra jî bîryar tê girtin ku Jubran vegerînin Lubnanê. Di 30-î yê tebaxa sala 1898-an de ew vedigerê Lubnanê. Êdî Jubran Destana Prematûs, Efsaneya Orfîyos, felsefeya Zerdûşt, ya Pîsagus û ya Hindiyan nas dike. Çawa digihê welatê xwe, yekser berê xwe didê gund û ji wir jî derbasî (Kolêjeya Dola Sajîs) dibe. Li vê derê êdî ew fêrî ziman û wêjeya erebî dibe, di heman dem de jî fêrî zimanê Firensî dibe. Ew di vê dibistanê de bi hemû tiştên xwe cuda û balkêş bû, pûrê xwe dirêj berda bû, her di nava xeyalan de bû, li ser pirtûk û lênûsên xwe tijî wêneyên cuda cuda kiribûn.

Di sala 1900 ew li gel hevalekî xwe kovareke taybet bi navê “Menare, Rsatî û Rabûn” derdixe. Tê de berhemên xwe yên wêjeyî û wêneyê xwe yên kişandî belav dikir. Bavî wî jê dixwest ku bibe parêzvan(Avukat), lê xeyalên Jubran pir cudabûn. Ji bo vê yekê bi bavê xwe re li hev nekê û di dawiyê de di şikefteke kevn a gund de dijî. Di sala 1901-an de helbesteke wî xelata şana-ziyê werdigrê. piştî ku xwendina xwe xelas dike, di nîsana sala 1902-an de ji Lubnanê derdikeve û berê xwe didê Emerîka. Li wir agahiya mirina xwîşka xwe digrê, ev yek wî pir xemgîn dike. Wê demê wî ji dayîka xwe re behsa amadekariyên pirtûkekê dike, lê dayîka wî jê dixwazê ku bêhna xwe veke û ji bo pirtûkê lez nekê ta ku ramanên wî tam rûnin. Ev yek 20 salan dirêj dikê û piştî zêdetirî 20 salan pirtûka wî ya herî navdar “Qasid” roniyê dibînê.

Di buhara 1903- an de Birayê wî yê mezin “Butrus” wefat dikê piştî du mehan jî dayîka wî wefat dikê, ev bûyer Jubran dixê bin barekî pir mezin û ji xemgîniyê ji dev û difna wî xwîn tê. Dema bavê wî van bûyerên xembar dibîzê, malê didê deyndarên xwe û diçê di şikeftekê de jiyana xwe didomînê. Jubran jî dukana birayê xwe difroşê û deynên xwe hemû didê. Wisa li rex xemgîniya bêdawî, ew dîsa vedigerê ba dostê xwe yê kevin “Fer Holand Day” yê wênekêş. Di sala 1904- an de ew yekemîn pêşangeha wêneyên xwe vedikê. Di heman dem de, dest bi nivîsandina di kovareke erebên li meşxetê bi navê “kovara Koçber” de dikê. Wî her heftê du dolar ji kovarê distandin. Di payîza heman salê de, agir bi pêşangehê dikevê û hemû wêneyên Jubran jî dibin pariyek di devê agir de. Vê bûyerê berê Jubran bêhtir berve nivîsandinên wêjeyî ve dikê. Êdî bêhtir di kovara “Koçber” di qûncika “Xende û Firmêsk” de li ser evînê, giyan, bedewtî, ciwaniyê û mijarên din de dinivîsînê. Heman kovarê pirtûkek Jubran bi navê “Musîqa” çap dikê. Di sala 1906-an de pirtûkek din a bi navê “Bûkên Çîmenan” belav dikê. Ev pirtûka wî di cîhana Ereban de talîzoka tirs û fikar radikê. Pişt re pirtûkek din bi navê “Giyanên Îsyankar” çap dikê, Ev pirtûkê jî, tofanek din li Suriyê û Misrê radikê, heta tê gotin ku destlat-dariya Osmaniyan gelek nusxe-yên pirtûkên wî li meydaneke Beyrûtê dişewtînê.

Di tîrmeha sala 1908-an de bi arîkariya dostekê, berê xwe didê Parîsê. Li vir tevlî (Akademiya Juliyan) ya hûnerê dibe. Ew dibê şagirtê gelek wênekêşên mezin ên Firansîs. Her wiha jî, dema xwe di serlêdan û gera di nava mûzexane û pêşangehan de derbas dikê. Di wê demê de, agahiya mirina bavê wî jê re tê. Ev agahî wî pir xembar dikê û barê wî yê xemgîniyê girantir dikê. Di payîza sala 1910-an de ew vedigerê Emerîka. Li Bustun ê fêm dikê ku êdî ev bajar ji xeyalên wî re teng tê, lewma bîryar didê ku berê xwe bidê New Yurk ê. Li wir pirtûka wî ya nû “Baskên Şikestî” çap dibe.

Dema şerê cîhanê yê yekem destpêdikê û şoreşa Ereban gurr dibe, Jubran jî li gel mişxetên ereb ên din saziyên arî-kariya erebên li Lubnan û Suriyê saz dikin û dest bi arîkariya wan dikin. Ev yek ne ji ber ku ew konevanek ango lîderek bû, ji ber ku ew bi giyanê berpirsyartiyê hîs dikir û dixwest - kêm be jî- destê arîkariyê bidê birayên xwe yên li welêt.

Di sala 1914-an de berhema wî ya nû “Xende û Firmês” çap dibe. Di vê berhemê de şêwazê wî yê xweser û cewaz derketibû pêş. Berî derketina vê berhemê, ev şêwaz di nava cîhana wêjeya erebî de tûnebû, lewra jî Jubran wek pêşengê vî şêwazê wêjeyî tê nir-xandin.

Li gorî wî, mirovên dîn(şêt) kesên herî bêhtir nêzî rastiyê ne, dînîtî destpêka riya ji ezeztiyê rizgarbûnê ye. Lewma jî, wî di sala 1918-an de pirtûkek xwe ya din bi navê “Dîn” bi zimanê Îngilîzî nivîsand. Ev yekê jî wî di nava nivînga wêjeya New Yurkê de eyantir dikê. Ev berhem gelek çîrokan bi zimanê kesekî Dîn vedibêje. Li gorî Jubran, ev dîn, ji berî avabûna erd û ezman, berî zayîna gelek xweda û xwedawendan heye, rojekê diz rewneqên wî jê didizin, wisa jî ew dîn dibe. Bi dînbûnê re jî azad dibe...

Tê zanîn ku bêhtirî 12-e dost û yarên Jubran hebûne. Ji van hin têkiliyên giyanî bûne û hin têkilî jî bi riya nameyan û bêyî ku hevdu bibînin bûne. Li gorî felsefeya wî evîna giyanî ji hemû evînan bilintir e û divê ku giyan neyê xera kirin. Di hemû berhemên wî de nirx û asta jinê pîroz û bilind e. Hin evînên wî ji jinên ereb û hin jî yên biyanî bûne. Di nameyên wî yên ji yarên xwe re şandî de, mirov kûrahiya dilê wî dibîne. Jixwe têkiliya wî tenê di asta dostaniyê de maye.

Di sala 1919-an de ew berhema xwe ya şeşemîn bi zimanê Erebî bi navê “El Mewakîb” ango “Karwan” belav dike. Ev berhema wî helbestek felsefî dirêj ji 203 rêzikan pêk tê. Ev berhem bi zimanekî pir felsefî û giyanî hatiye hûnandin, tê de hezkirina xwezayê diherikê.

Di nîsana sala 1920-an de Jubran li gel gelek wêjevan û zimanzanên Ereb yên li meşxetê bîryar didin ku komeleke wêjeyî ava bikin û armanca vê komelê jî wê nûjenkirina wêjeya erebî û rizgar-kirina wê ji teqlîdkirinê be. Navê komelê bû “Civata Pênûsîn”, Jubran jî serokê vê komelê tê hilbijartin. Ev komela îsyankar bû sembola rabûna wêjeya Erebî li hemû deran. Di tebaxa sala 1920-an de pirtûkek Jubran ya bi navê “El Ewasêf” ango Tofan(bahoz) li paytexta Misrê El Qahîra belav dibe. Di wê demê de rewşa wî ya tendurustî pir xerab dibe û êdî tenê hêviyeke wî mabû, ew jî ku bi lez û bez berhema xwe ya ku ev qas salin pê re mujul e ango “Qasid” xelas bikê û yekser vegerê welatê xwe Lubnan ê.

Ew di navbera salên 1919 heya 1923-an de hemû dem û hêza xwe didê nivîsandina pirtûka “Qasid”. Ev pirtûk ji wî re wek zayîna dûyem bû, ew jiyana wî bû. Bi arîkariya dosta wî “Merry” pirtûkê xelas dikê û di Eylûna sala 1923-an de çap dikê. Ev pirtûk bi ziman û şêwazê pirtûkên pîroz wek Încîl ê bû, zimanekî awazî, sîmgeyî û giyanî bû. Her wiha jî şêwazê Nîtczh ê di pirtûka “Wiha Zerdûşt Axivî” li ser berhema Jubran “Qasid” heye. Zimanê Jubran di vê berhemê de pir sade, yekser û saf e. Ev berhemek ji bo hêviyê û tîhnbûnek bêhtir ji jiyanê re ye. Ew di “Qasid” de li ser hezkirinê van peyvan dibêje “Hezkirin tenê ji xwe didê, ji bilî ji xwe tiştekî nagrê, hezkirin ne xwedan tiştekiye, napejrînê ku kesek bibê xwedanê wê jî, ji ber ku hezkirin bi hezkirinê têr dibe”. Jubran ji bo vê pirtûka xwe wiha dibêje “Ev pirtûka biçûk hemû temenê min mujul kir. Min dixwest misoger bim ku her peyvek ya herî baş ku ez dikarim bidime ye min daye”. Piştî vê pirtûkê wî çend ber-hemên din jî nivîsandin. Wek pirtûka “Yezdanên Erdê” û “Îsayê Kurê Însan”.

Êdî tendrustiya wî her diçû û xerabtir dibû, wî hemû enerjî û hêza xwe di kar de vala dikir. Jixwe bi wî re çend nexweşiyên giran hebûn yek ji wan (hepatit) bû, her wih ajî nexweşiya dil pê re hebû. Êdî ew wek mûmekê her roj dihiliya, lê ronahiya berhemên wî her diçû ji sed hezara re dibû rênîşana pêşeroj û jiyanek tijî wate û hezkirin. Di 10-ê nîsana sala 1931-an ev dêwî mezin derbasî memleketa firîşte û giyanên pak dibê... rêwîtiya wî ya 48 salan di navbera roja yekem ku çav vekir û roja ku çav girt de, bi hemû xemgînî û dijwartiyê derbas bû, lê dîsa jî ew bû “Qasidê” hezkirin, hêvî, evîn û xweşikbûnê... hemû hêviyên wî pêk hatin, êdî ew bibû wênekêşek mezin, wêjevanek bi nav û bang û helbest-vanekî şareza û navê wî di cîhana erebên mişxetê de wek alê li ba dibû. Tev van hemûyan hesreta vegera welatê bav û kalan di dilê wî de ma. Ew nekarîbû vegerê Lubnanê, ji ber ku deyndarên bavê wî li benda wî bûn ku deynên xwe jê bigrin. Piştî ku mir li Emerîka hat binaxkirin, lê piştî wê bi çend mehan, di 23-ê Tîrmeha heman salê de, cenazeyê Jubran veguhaztin Lubnanê, li gundê wî Beşry bi rê û resmeke mezin ku tê de hemû serok û mezinên dewletê li rex dêwên wêje û ziman amadebûn de tê veşartin. Li ser daxwaza wî (Peyvekê ez dixwazim li ser kêla gora xwe bibînim: Ez wekî we zindîme û niha li rex we me. Çavên xwe bigrin, li dora xwe binêrin, hûn ê min bibînin”).ev daxwaza wî pêk tê. Niha jî gora wî bûye ziyareta hemû evîndara. Hemû ciwanên evîndar diçin ser gora wî û pê re hestên xwe par vedikin.

Ev kesê ku ji ber deynên bavê xwe nikarê hesreta dilê xwe bi cî bînê, piştî dewran û sal derbas dibin ew dibe stêrkek geş û navek ronak li hemû tax û pirtûkxane û dibistanên vî welatî. Êdî li peytexa Lubnanê Beyrût ê meydanek û mûzexaneyek bi navê Cubran hatiye vekirin. Di heman dem de jî mûzexaneyek bi navê wî li Berazîlê, du peykerên wî li Emerîka, hin Kevalên ku wî kişandine li Pêşangeh û mûze-xaneyên Emerîka yên herî mezin hene. Di hemû pirtûkên wêjeyê yên dibistan-ên welatên ereban wêjeya Jubran tê xwendin û perwerde li ser tê dîtin. Êdî li ser wî şano, fîlm û karên hûnerî tên kirin. Hher sal, li her derê û bi gelek zimana nusxe û çapên nû yên pirtûkên wî tên weşandin. Sala 1996-an de pirtûka wî “Qasid” neh mîlyon nusxe jê, tenê li Emerîka hatine firotin. Ev pirtûk bi 40 zimanî hatiye wergerandin.

Jubran ne tenê navê xwe li ser ezmanê wêje û zimanê erebî neqşand, wî her wiha jî şêwazekî pir nû xist nava vê wêjeyê, çêjek nû da wateya jiyanê, hezkirinê û hêviyê...

Xweziya Jubranekî me kurda jî hebûya. Kesekî ku giyan bidê ziman, bi peyvan wêneyan bikşînê, helbestên giyanî bihûnê, tuvên çêja xwendina bi kurdî di nava her kesî de biçînê û bi firmêskên xwe avdê û bi germahiya dilê xwe mezin bikê û bi baskên xwe biparêzê.

Polat CAN

- Khalil Gibran, L`auteur du prohète, par Alexandre Najjar, Edition Pygmalion, Paris, septembre 2002.

- Jubran Xelîl Jubran, jiyan, mirin, wêje û hûnra wî. Pirtûka Mîxaîl Neîme. Çapa heştem, weşanxaneya Nufel-Beyrut Lubnan 1978.

- Navê berhemên Jubran: “Giyanên Îsyankar- 1908”. “Baskên Şikestî-1912”. “Firmêsk û Xende-1914”. “Karwan-1918”. “Dîn-1918”. “ Ê berê- 1920”. “Qasid-1923”. “Qûm û Kef-1926”. “Îsayê Kurê Însan-1928”. “Yezdanên Eredê-1931”. “Ê Windayî-1932”. “Baxçe yê Qasid- 1933”.