KOMTAS

 

Polat CAN

 

 

 

 

Li ser ateriya cadeyn Tran Matust, li baxey akademiya Muzk li rvan, Mzkar mezin giran li ser koka dareke mezin, di siya inaran de rnitiye, bi hem hs melakn xwe gohdar awazn zz n ku ji akademiya mzk tn dike. Ew bi baskn nazdariy germahiy nobedariya akademiya ku bi nav w ye dike r ji ke xrtn ciwan yn ku li ser plekann chana muzk de radibin did. Her ku yek ji wan ciwanan noteke w (ya ku bi xwe daniye) a l dix, ew yekser j re rast dik. Ji ber ku ew rizgarvan, njenger mzka yek ji geln resen n rojhilat Qefqasya ye. Ew bav, oldar, lkolner gerok ku celadn Toran jna w  ya gel w zivrandin dojehek b ser b der ew dil mejiy tij mirovperwer hner dostan ji dest girtin.

Komtas: Ew nobedar ku anda gel Ermen parast, ji windabn rizgar kir wek xezneyek binirx pk gel xwe kir.

 

Dost Gel Kurd

Komtras ne ten mzkar b, ew di heman dem de dostek dilgerm hevalek wefadar gel Kurd b. Ew gelek demn cuda - cuda di nava gel Kurd de rabye rnitiye gelek tkiliyn w yn pir ba bi Kurdan re hebye, and kelepra Kurdan ba dizanibye. Ew j wek wjevan rewenbrn mezin n Ermen(Aboviyan, Raff, Orbelly...) Komtas j dostek mezin Kurdan bye, ziman Kurdan ba diaxiviye, li stran klamn wan bi dilad baldar gohdar dikiriye, bi van klamn bhempa re sermest dibye bi wan dengbjan re di nava deryayn evn, leheng mrxasiy de avjan dikiriye. Komtas di nava Kurdan de bi nav (Siloy Kurd) dihat nas kirin. Komtas wek yekemn muzkar ku sazbendiya Kurdan awazn strann wan li ser notay nivsandiye bi v xebata xwe dsertasiya (tez) dploma bilind a muzk girtiye. Ev xebata xwe bi (Melodies Kurdes) nav kiriye. Di v xebat de klamn Kurd yn her navdar komkirine, awazn wan li ser nota muzk nivsandiye rove kiriye. Ji van klamn ku li ser xebitiye  evin: (Derw Evd, Mrza Axa, Mem Zn, Hec Mus, Seyran, Can Bila) gelek klam strann din ku niha di mzexaneya netew li rvan de tn parastin.

Ji lew ra j, ne ae dem ku muzkar rewenbrn herdu gelan ango Kurd Ermen, Komtas ji xwe re wek nirxek and pengek sazbendiy dibnin. i kes nikar dema behsa sazbendiya Kurd an j Ermen bik, by ku nav Komtas bibje derbas bib. Cih w ne ten di nava and sazbendiya Ermeniyan de, di heman dem de di nava ya Kurdan de j pir ba t dtin. Ew ne ten di war sazbendiy de, ew wek pirek ji hevrem di nava diln gelan de b, ew wek awaz peyvn wek merhemn hekman derd birnn gelan derman dikirin.

 

Zarok areza Oldar giran

Ev Komtas k ye, ev li ser koka dar li piya akademiya mzk ya bi nav xwe li bajar delal (rvan), nobedariya wan agirtan dik hem giyann nepak awazn ne rast re er dik? K ye ev mzkar ku rizgarvan rasteqn bermayn resen a mzka gel Ermen ye? Ev k ye y ku yekemn car mzka gel Kurd li ser notay nivsandiye di mezintirn zankoyn Ewrupa de wek lkoln pk kiriye? hn gelek pirsn din dikevin bala mirovan, bi taybet j, kesn ku zde agahiyn wan li ser Komtas tne ne.

Sogomon Sogomoniyan ango(Peder Komtas) di derdorn sala 1869- de ji dayk bye. Pit salek dayka w miriye di 11-e saliya xwe de bav xwe windakiriye. Ev swiy b kes, di sala 1882-an de tevl dibistana ol ya Rahban li Emezdn(bajarek li Ermenstan ye) bye. Deng w y pir xwe bala hem kes kiandiye. Di dibistana rahban de zarokn Ermen yn ji her memleket hatibn hebn. Komtas bik li hember dewlemend rengnbna mzk strann cihn cuda yn memleketn Ermeniyan matmay dimn. Komtas v yek dinirxn dest bi berhevkirin nivsandina van stran awazan dik.

Di sala 1892-an de Komtas ji dibistana rahban mezun dib pileya Ketiy digr. Pit re bedar gelek konferans civnan dib gelek semneran li ser mzk pk dik. Her wiha di end kongreyn navnetew yn mzk de cih digr. d nirxandin nivsarn w di gelek rojname, kovar weanan de derdikevin. Komtas bi van xebat bi konsern ku li Ewropa did, gelek navdar dib.

Pit van serkeftinan, Komtas dsa vedger bajar proz Ermeniyan ango Emezdn. Li v der bi hem hza xwe dikev nava xebata berhevkirin civandin paqijkirin nivsandina muzk, stran awazn gelr yn Ermeniyan. Ew bi v bes nabn dest bi geriyaneke dirj di nava hem bajar, gund niyn Ermeniyan de dik. Her cih di, li wir stran, klam, awazn gelr  ji dev dengbj gundiyan kom dik. Hem van  berheman bi hev re dipvn, paqij dik, sererast dik bi awayek zanist dinivsn. Wisa j, bi v xebata xwe xezneyeke b hempa pir giranbuha ya anda gelr mzka netew ya gel xwe ava dik ji windabn diparz.

 

Qurbana avnebariy

Komtas ne ten stran awaz ji nava gundiyan berhev dikirine. Di heman dem de, w gelek konsertn bi nav deng li seransera welatn Ewropa pk kirine. Heta sala 1906-an w li Rusiya, taliya, Viena, Siwsra, Elmaniya Pars de konser dane. Pit van serkeftinn bhempa, Komtas dsa vedger bajar xwe y proz. L v car bi ba nay pwazkirin. Kee rahbn ku j acizin, li derdora w konn fitne fesadiyan vedigernin w di nava xwe de napejrnin. Li ser v yek Komtas pir dilxembar dib near dimn ku ji wir derkev ber xwe bid stanbol . Li wir dixwaz saziyeke mzka Ermen vek, l derfet dsa li piya w dibin asteng. Li ser v yek ew li na saziy, komeke mzk ji 300 kes, bi nav (Kosan) ava dik. Li rex hem asteng, zor zehmetiyan Komtas dsa di xebat tkona xwe ya mzk de bi ser dikev.

Di sala 1913-an de, dsa dikev ser riya di nava gund, bajar mezreyn Ermeniyan de diger xezneya gelr berhev dik. By ku dest li resentiya van stran awazan bid, wan paqij dik dinivsn.

Komtas dost mzk b, w bi qas mzka gel xwe y Ermen, ji mzka Kurd j hez dikir; xebat berhemn w di v war de v yek diespnin.

 

Komplo

Di wan salan de, fastn Toran yn bi nav Etthat- Teraqq destlatdariya xwe di dewleta Osmaniyan de xurt kiribn. Plann wan n dr dirj hebn. Wan dixwest ku li ser nexeya dewleta Osmaniyan i gelek din nemn. Wan bryara xwe girtibn ku hem geln din tne, an j kober bikin. Jixwe bryara li hember Ermeniyan ji z da ve hatib girtin kliya pkann km mab. Di sibeha 24- Nsana sala 1915-an de, 250 kesayetn Ermen yn li p, ji rewenbr, siyasetmedar, mzkar, nivskar zanyarn Ermeniyan hatin girtin. Di nava wan de mzkar keey dilnizm Komtas j heb. Ev hem mezinn Ermeniyan di kampn wek dujeh de hatin komkirin, hem cureyn kence, zulm xerabiyan bi wan hatin kirin. Komtas dilnarn, bav mzk nedikar v hovtiy bipejrn, mej dil w li hember wan kiryarn der mirovatiy ranekir. Di encam de komtas eql xwe winda kir dn b.

Li ser destwerdana gelek aliyn navnetew nerazbnn mezin, Komtas serbest hat berdan. L d mejiy w b dr... ew gelek saln dirj li nexwexaneyek dnan a Pars de ma, li rex hem hewldann bijkan nehate derman kirin eql w pave venegerandin.

Pit rwtiyeke bi , azar zorahiyan re, di 22 meha dehan, sala 1935-an de, ew dil mezin rawestiya avn xwe li jn girtin. Pit salek term Komtas ji pars veguhiztin paytexta Ermenstan rvan. Niha j, gora w bye ziyareteke proz a hem Ermeniyan. Nav w j bye nana and, hner mzka netew ya Ermeniyan. Li se nav w gelek dibistan, akadem kom hatine sazkirin.

Komtas bi rast j, rizgarvan parzvan mzka gel xwe b dostek ba gel Kurd b. Nirx w bi qas li ba Ermeniyan li gel Kurdan j heye...

Ew di heman dem de, sembola dostan biratiya gel Kurd Ermen ye. Hem fast dijminn gelan mirin, l komtas hn di awaz strana her agirtek de dij, ew hn j, di hezkirina Kurd Ermeniyan de dij, ew di notaya mzka Kurd yn ku li pa xwe ht de dij. Ji ber van sedeman hem, me nexwest ku ev berhema me b nav Komtas derbas neb.

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org