KOMÎTAS

Polat CAN

Li ser çateriya cadeyên Tîrîan û Maştust, li baxçeyê akademiya Muzîkê li Êrîvanê, Mûzîkarê mezin û giran li ser koka dareke mezin, di siya çinaran de rûniştiye, bi hemû hîs û melakên xwe gohdarî awazên zîz ên ku ji akademiya mûzîkê tên dike. Ew bi baskên nazdariyê û germahiyê nobedariya akademiya ku bi navê wî ye dike û rê ji keç û xûrtên ciwan yên ku li ser pêlekanên cîhana muzîkê de radibin didê. Her ku yek ji wan ciwanan noteke wî (ya ku bi xwe daniye) şaş lê dixê, ew yekser jê re rast dikê. Ji ber ku ew rizgarvan, nûjengerê mûzîka yek ji gelên resen ên rojhilat û Qefqasya ye. Ew bav, oldar, lêkolîner û gerokê ku celadên Toranî jîna wî  û ya gelê wî zivîrandin dojehek bê serî û bê derî û ew dil û mejiyê tijî mirovperwerî û hûner û dostanî ji dest girtin.

Komîtas: Ew nobedarê ku çanda gelê Ermenî parast, ji windabûnê rizgar kir û wek xezîneyek binirx pêşkêşî gelê xwe kir.

Dostê Gelê Kurd

Komîtras ne tenê mûzîkar bû, ew di heman dem de dostek dilgerm û hevalek wefadar ê gelê Kurd bû. Ew gelek demên cuda - cuda di nava gelê Kurd de rabûye û rûniştiye û gelek têkiliyên wî yên pir baş bi Kurdan re hebûye, çand û kelepûra Kurdan baş dizanibûye. Ew jî wek wêjevan û rewşenbîrên mezin ên Ermenî(Aboviyan, Raffî, Orbelly...) Komîtas jî dostek mezin ê Kurdan bûye, zimanê Kurdan baş diaxiviye, li stran û klamên wan bi dilşadî û baldarî gohdar dikiriye, bi van klamên bêhempa re sermest dibûye û bi wan dengbêjan re di nava deryayên evîn, lehengî û mêrxasiyê de avjanî dikiriye. Komîtas di nava Kurdan de bi navê (Siloyê Kurd) dihat nas kirin. Komîtas wek yekemîn muzîkar ê ku sazbendiya Kurdan û awazên stranên wan li ser notayê nivîsandiye û bi vê xebata xwe dêsertasiya (tez) dîploma bilind a muzîkê girtiye. Ev xebata xwe bi (Melodies Kurdes) nav kiriye. Di vê xebatê de klamên Kurdî yên herî navdar komkirine, awazên wan li ser nota muzîkê nivîsandiye û şîrove kiriye. Ji van klamên ku li ser xebitiye  evin: (Derwîşê Evdî, Mîrza Axa, Mem û Zîn, Hecî Mus, Seyran, Can Bila) û gelek klam û stranên din ku niha di mûzexaneya netewî li Êrîvanê de tên parastin.

Ji lew ra jî, ne şaşe demê ku muzîkar û rewşenbîrên herdu gelan ango Kurd û Ermenî, Komîtas ji xwe re wek nirxek çandî û pêşengekî sazbendiyê dibînin. Çi kes nikarê dema behsa sazbendiya Kurdî an jî Ermenî bikê, bêy ku navê Komîtas bibêje derbas bibê. Cihê wî ne tenê di nava çand û sazbendiya Ermeniyan de, di heman dem de di nava ya Kurdan de jî pir baş tê dîtin. Ew ne tenê di warê sazbendiyê de, ew wek pirek ji hevreşîmê di nava dilên gelan de bû, ew wek awaz û peyvên wek merhemên hekîman derd û birînên gelan derman dikirin.

Zarokê Şareza û Oldarê giran

Ev Komîtas kî ye, evê li ser koka darê li pêşiya akademiya mûzîkê ya bi navê xwe li bajarê delal (Êrîvanê), nobedariya wan şagirtan dikê û hemû giyanên nepak û awazên ne rast re şer dikê? Kî ye ev mûzîkarê ku rizgarvanê rasteqîn ê bermayên resen a mûzîka gelê Ermenî ye? Ev kî ye yê ku yekemîn car mûzîka gelê Kurd li ser notayê nivîsandiye û di mezintirîn zankoyên Ewrupa de wek lêkolîn pêşkêş kiriye? Û hîn gelek pirsên din dikevin bala mirovan, bi taybetî jî, kesên ku zêde agahiyên wan li ser Komîtas tûne ne.

Sogomon Sogomoniyan ango(Peder Komîtas) di derdorên sala 1869-î de ji dayîk bûye. Piştî salekê dayîka wî miriye û di 11-e saliya xwe de bavê xwe windakiriye. Ev sêwiyê bê kes, di sala 1882-an de tevlî dibistana olî ya Rahîban li Eçmezdînê(bajarekî li Ermenîstanê ye) bûye. Dengê wî yê pir xweş bala hemû kesî kişandiye. Di dibistana rahîban de zarokên Ermenî yên ji her memleketê hatibûn hebûn. Komîtas ê biçûk li hemberî dewlemendî û rengînbûna mûzîk û stranên cihên cuda yên memleketên Ermeniyan matmayî dimînê. Komîtas vê yekê dinirxînê û dest bi berhevkirin û nivîsandina van stran û awazan dikê.

Di sala 1892-an de Komîtas ji dibistana rahîban mezun dibê û pileya Keşîştiyê digrê. Pişt re beşdarî gelek konferans û civînan dibê û gelek semîneran li ser mûzîkê pêşkêş dikê. Her wiha di çend kongreyên navnetewî yên mûzîkê de cih digrê. Êdî nirxandin û nivîsarên wî di gelek rojname, kovar û weşanan de derdikevin. Komîtas bi van xebat û bi konserên ku li Ewropa didê, gelekî navdar dibê.

Piştî van serkeftinan, Komîtas dîsa vedgerê bajarê pîroz ê Ermeniyan ango Eçmezdînê. Li vê derê bi hemû hêza xwe dikevê nava xebata berhevkirin û civandin û paqijkirin û nivîsandina muzîk, stran û awazên gelêrî yên Ermeniyan. Ew bi vê bes nabînê û dest bi geriyaneke dirêj di nava hemû bajar, gund û şîniyên Ermeniyan de dikê. Her cihê diçê, li wir stran, klam, awazên gelêrî  ji devê dengbêj û gundiyan kom dikê. Hemû van  berheman bi hev re dipîvînê, paqij dikê, sererast dikê û bi awayekî zanistî dinivsînê. Wisa jî, bi vê xebata xwe xezîneyeke bê hempa û pir giranbuha ya çanda gelêrî û mûzîka netewî ya gelê xwe ava dikê û ji windabûnê diparêzê.

Qurbana Çavnebariyê

Komîtas ne tenê stran û awaz ji nava gundiyan berhev dikirine. Di heman dem de, wî gelek konsertên bi nav û deng li seransera welatên Ewropa pêşkêş kirine. Heta sala 1906-an wî li Rusiya, îtaliya, Viena, Siwîsra, Elmaniya û Parîsê de konser dane. Piştî van serkeftinên bêhempa, Komîtas dîsa vedgerê bajarê xwe yê pîroz. Lê vê carê bi başî nayê pêşwazîkirin. Keşe û rahîbên ku jê acizin, li derdora wî konên fitne û fesadiyan vedigerînin û wî di nava xwe de napejrînin. Li ser vê yekê Komîtas pir dilxembar dibê û neçar dimînê ku ji wir derkevê û berê xwe bidê Îstanbol ê. Li wir dixwazê saziyeke mûzîka Ermenî vekê, lê derfet dîsa li pêşiya wî dibin asteng. Li ser vê yekê ew li şûna saziyê, komeke mûzîkê ji 300 kesî, bi navê (Kosan) ava dikê. Li rex hemû astengî, zorî û zehmetiyan Komîtas dîsa di xebat û têkoşîna xwe ya mûzîkê de bi ser dikevê.

Di sala 1913-an de, dîsa dikevê ser riya û di nava gund, bajar û mezreyên Ermeniyan de digerê û xezîneya gelêrî berhev dikê. Bêyî ku dest li resentiya van stran û awazan bidê, wan paqij dikê û dinivsînê.

Komîtas dostê mûzîkê bû, wî bi qasî mûzîka gelê xwe yê Ermenî, ji mûzîka Kurdî jî hez dikir; xebat û berhemên wî di vî warî de vê yekê diçespînin.

Komplo

Di wan salan de, faşîstên Toranî yên bi navê Ettîhat- Teraqqî destlatdariya xwe di dewleta Osmaniyan de xurt kiribûn. Planên wan ên dûr û dirêj hebûn. Wan dixwest ku li ser nexşeya dewleta Osmaniyan çi gelekî din nemînê. Wan bîryara xwe girtibûn ku hemû gelên din tûne, an jî koçber bikin. Jixwe bîryara li hember Ermeniyan ji zû da ve hatibû girtin û kêliya pêkanînê kêm mabû. Di sibeha 24-ê Nîsana sala 1915-an de, 250 kesayetên Ermenî yên li pêş, ji rewşenbîr, siyasetmedar, mûzîkar, nivîskar û zanyarên Ermeniyan hatin girtin. Di nava wan de mûzîkar û keşeyê dilnizm Komîtas jî hebû. Ev hemû mezinên Ermeniyan di kampên wek dujehê de hatin komkirin, hemû cureyên êşkence, zulm û xerabiyan bi wan hatin kirin. Komîtasê dilnarîn, bavê mûzîkê nedikarî vê hovîtiyê bipejrînê, mejî û dilê wî li hemberî wan kiryarên der mirovatiyê ranekir. Di encamê de komîtas eqlê xwe winda kir û dîn bû.

Li ser destwerdana gelek aliyên navnetewî û nerazîbûnên mezin, Komîtas serbest hat berdan. Lê êdî mejiyê wî çûbû dûr... ew gelek salên dirêj li nexweşxaneyek dînan a Parîsê de ma, li rex hemû hewldanên bijîşkan nehate derman kirin û eqlê wî paşve venegerandin.

Piştî rêwîtiyeke bi êş, azar û zorahiyan re, di 22 –meha dehan, sala 1935-an de, ew dilê mezin rawestiya û çavên xwe li jînê girtin. Piştî salekê termê Komîtas ji parîsê veguhiztin paytexta Ermenîstanê Êrîvan. Niha jî, gora wî bûye ziyareteke pîroz a hemû Ermeniyan. Navê wî jî bûye nîşana çand, hûner û mûzîka netewî ya Ermeniyan. Li se navê wî gelek dibistan, akademî û kom hatine sazkirin.

Komîtas bi rastî jî, rizgarvan û parêzvanê mûzîka gelê xwe bû û dostekî baş ê gelê Kurd bû. Nirxê wî bi qasî li ba Ermeniyan li gel Kurdan jî heye...

Ew di heman dem de, sembola dostanî û biratiya gelê Kurd û Ermenî ye. Hemû faşîst û dijminên gelan mirin, lê komîtas hîn di awaz û strana her şagirtekî de dijî, ew hîn jî, di hezkirina Kurd û Ermeniyan de dijî, ew di notaya mûzîka Kurdî yên ku li paş xwe hîştî de dijî. Ji ber van sedeman hemû, me nexwest ku ev berhema me bê navê Komîtas derbas nebê.

çapkirin