Êzdîyatî, Zerdeştî, Med, Kawa û Newroz

Receb Dildar

“Heta ku şêr bigihîjin dîrokzanên xwe,

wê kitêbên dîrokê pesnê nêçîrvanan bidin”

                                                                                                Gotineke pêşiyan ya Afrîkî

Ez dixwazim nivîsa xwe bi peyveke Mehrard R. Izady dest pê bikim. “ Ev rewşenbîrên Kurd, ji ber ku dînê “aryen”abû û  nivîskarên Alman ev dîn mezin dikirin  bi farezîyên xelet, Êzdîyatîyê wek şaxeke Zerdeştîyê didîtin.” Li ser vê mijarê Izady di gotareke xwe ya din de wisa didomîne: “Zerdeştîyê di nava nufûsa Kurda de girseyeke ku meriv dikaribe qal bike peyda nekir ” Ji ber ku ez jî di vê bawerîyê de bûm, min xwest di vê qadê de gengeşîyekê çêbibe û rewşenbîr xwe hinekî zelal bikin. Ez ji birêz Can Şeker re spas dikim ku beşdarî vê gengeşîyê bû.

Min di nivîsa xwe ya yekemîn a bi navê Êzdîyatî û Zerdeştîyê de bal kişandibû ser çend xalan, ew ev bûn:

-         Dînê Kurdan ê kevn Êzdîyatî ye.

-         Êzdîyatîyê bi Şêx Adî dest pê nekirîye, kokên wê di destpêka însanîyetîyê de ne.

-         Bawerîya Zerdeşt di nava Kurdan de belav nebûye.

-         Zerdeştî di nava Farisan de belav bûye û wek dînê wan hatîye naskirin.

-         Êzdîyatî û Zerdeştî du dînên ji hev cûda ne. Êzdîyatî ne berdewamîya Zerdeştîyê ye.

Birêz Can Şeker nivîsa min nirxandibû û bal kişandibû ser çend xalan:

-         Zerdeştî dînê Kurdan e û Avesta bi zimanê Medî hatîye nivîsandin.

-         Zerdeşt Êzdîyatîyê reform kirîye û dînê Zerdeştîyê saz kirîye.

-         Faris nebûne Zerdeştî.

-         Di nava herdu dînan de dan û stendin çêbûye.

-         Di Zerdeştîyê de zor û zixt tune ye.

-         Ji xwe Êzîdî dibêjin em Zerdeştî ne.

Ez dixwazim li ser gotara birêz Can Şeker gengeşîyê bidomînim û hinek pirsên nû bikim. Şeker di nivîsa xwe de wisa dibêje “ Ger ku Sasanî Kurd bin, ola wan Zerdeştî be û yek îddîa bike ku Kurd tu car nebûne Zerdeştî…”  Ez bawer dikim, min di nivîsa xwe de ne gotibû Sasanî Kurd in, lê min gotibû dînê wan ê fermî Zerdeştî bû. Ji ber vê yekê jî zerdeştîbûna Sasanîyan ne zerdeştîbûna Kurdan e. Divê pêşîyê meriv kurdbûna Sasanîyan bide îspatkirin.

Şeker wisa didomîne: “Dildar behsa Medan-babpîrên Kurdan- ku împaratorî ava kirine nake ku ola wan jî Zerdeştî bûye…împaratorê Medan Astîyag e ku…”   Ez ne di wê bawerîyê de me ku Med Zerdeştî bûne, Dînê Medan Êzdîyatî bûye, Zerdeştan li wan darbe çêkirine Astyages kuştune û dînê dewleta nû kirine Zerdeştî , di vî warî de Izady di berhema xwe ya bi navê “Kurd-Kitêbeke ber destan” de wisa dibêje: “Bi darbeyeke ku Astyages ne li bendê bû, desthilatdarîya împaratorîyê ket destê nevîyê wî yê nîv-faris ku ew avakarê împaratorîya Ahamenî Krûşê mezin bû. …Piştî ku Darîus hat serî, dewletê kir dewletekî Faris û dînê wê yê fermî jî kirin Zerdeştî”   Bi awayekî eşkere û pirr zelal xuya dike ku berî Darîus dînê dewletê ne Zerdeştî bûye, piştî ku Med têk diçin û dewlet dikeve destê Farisan Zerdeştî bi ser dikeve û dibe dînê dewletê.

Wek ku herkes dizane Roj li cem Êzîdîyan pîroz e û hîna jî bi Şêşems sond dixwin. Îcar di dîroka Medan de bûyerek girîng heye ku Êzdîyatîya Medan îspat dike. Gava  Med di serokatîya Keyakser de, di sala bz.585an diçin ser Lîdyayê û li Rojhelatê Anqereyê li ber çemê Kizilirmakê dest bi şerekî mezin dikin Roj tê girtinê, Medî stûyê xwe xwar dikin û dev ji şer berdidin. Bawer dikin ku Roj vî şerî qebûl nake û naxwaze xwîn birijê. Herdu alî aştî çêdikin. Kralê Lîdyayê keça xwe ya bi navê Aryenîz dide Astyagesê kurê Keyakser û bi wî awayî li hev dikin.

Bi her awayî eşkere û zelal e ku piştî ku dewleta Med xeradibe  dikeve destê Farisan û pîştî ku di ser hatina Îskenderê Mezin re 400 sal derbas dibe û dewleta Farisan bi navê Sasanîyan ji nû ve ava dibe dînê wan ê fermî Zerdeştî ye.  Ew rewş gotina birêz Can Şeker a “gelek lêkolînvan dibêjin Faris tu car nebûne Zerdeştî” pûç dike.

Ez hinek jî dixwazim li ser gotinên Şeker ên wek “ Bêyî Zerdeşt û Zerdeştîyê kurd nikarin bêjin Newroz mîrata bav û kalên me ye…..Bila tu Kurd nebêje em xelk an neteweyek in… ” Bi rastî tiştekî ecêb û seyr e ku hebûn û tunebûna Kurdan bi Zerdeştîyan û Avestayê re tê girêdan.  Gelo wek ku birêz Şeker dibêje Avesta bi zimanê Medî hatîye nivîsandin? Dahakê di Avestayê de tê qalkirin gelo kî ye? Têkîlîya Avesta û newrozê çi ye? Kawa kî ye?

Di van mijaran de jî divê hinek ezber bên xerakirin. Di Avestayê de çi hatibû nivîsandin em nizanin l ê wek ku Birêz Şeker dibêje ne bi zimanê Medî, tê gotin ku Avesta bi zimanê Pehlewê hatibû nivîsandin. Gava Îskenderê Mezin bz di 330an de paytextê Ahamenîya zeft kir û nushayên Avestayê dan şewitandin, Avestaya kevn ji holê rabû. Avestaya nû piştî 400 salî di dewra Sasanîyan de ji nû ve hat nivîsandin.

Îcar di Avestayê de, kesê herî xerab Azhî Dahak e, ew jî kralê Medan ên dawî Astagyes bi xwe ye. Gurdal Aksoy di berhema xwe ya bi navê “Newroz, çîrokek an dîrokek”

De digihîje vê encamê “ Bîyografîya kral Krûş ku Astyagesê kralê Medan ji ser text daxistibû û ji alîyê dîrokzanên Ermenan ve wek Azhî Dahak dihat nasîn, piştî mirina wî, di hişmendîya xelkê de bi mîtolojîyên kevn re bû yek û karakterê mîtîk ê bi navê Kawayê hesinker hat afirandin.” Dîsa Gurdal Aksoy di berhema xwe de wisa didome “Meriv dikare di dewra Sasanîyan de rastî şopên Kawayê Hesinker were ku di Avestayê de şopa wî ji binî de tune ye. Di nava demê de çîroka Kûraş karakterê Kawa afirandîye.” Tespîta Îzadî jî di vî warî de wek Aksoy e. Îzadî jî wisa dibêje “Azhî Dahak kralê Medan ê dawîn e û di dînê Zerdeştî de navê kesê herî xerab e.” Wisa eşkere dibe ku Avesta li ser têkçûna Medan (Astayages- Azhî Dahak) û Biserketina Farisan (Krûş) hatîye nivîsandin an jî li hember Yezdanîyan biserketina Zerdeştîyan.

Tiştên ku heta niha li ser Avesta, Kawa û Newrozê hatine gotin em ji çavkanîyên Farisan fêr bûne. Çavkanîya ku me herî zêde şopandîye jî Şahnameya Fîrdewsî ye. Tiştên ku em ji wan fêr bûn, me kir wek dîroka xwe û ji xelkê xwe re got. Mesela Newrozê gelek kevn e, têkîlîya wê û Zerdeştîye paşê ye. Di nava xelkên Rojhelata Navîn de ji berê de wek sersal hatîye pîrozkirin. Di nava demê de rolên sîyasî li newrozê hatine barkirin.

Birêz Şeker dibê “Zerdeştî oleke mirovahî ye. Zor û zixt tu car nehatîye dîtin di Zerdeştîyê de” Ne hewce ye ku em vê mijarê vekin, çimkî dîroka Sasanîyan tev de zilm û zor e. Ez ê ten ê mînakek bidim: Zerdeştîyeke Ortodoks heye ku navê wî Hasro Anûşîrevan e, him xelef him jî kurê Kral Kavad e, tê gotin ku komkujîyên nayên gotin li ser Mazdekan ceribandîye û bi ser ketîye.

Ez nivîsa xwe dixwazim bi du pirsên din biqedînim. Gelo wek ku birêz Şeker dibêje sembola ser ala Kurdan a Zerdeştan e an Roj e ku di her dewrê de li cem Êzîdîyan pîroz e?

Gelo kîjan zana û rîspîyên Êzîdîyan dibêjin em Zerdeştî ne bi rastî pirr meraq dikim?

çapkirin