zdyat Zerdet

 

Receb Dildar

 

                      x Ad Tawis Melek z yek in

             Hn maneya ji yek nekin

             Ew z mirazan hasil dikin(Ji qewla kanya maran)

 

 Li ser zanna dn zdyat Zerdety li bakur Welat tevlhevyek heye, meriv bi rast bibje ev tevlhev di nava xelk de tuneye, tevlhev di mejyn kesn ku bi syaset re tkildarin de heye. imk nasna Zerdety di demeke nz de ketye nava Kurdan, kesn syas wek ola Kurdan a kevn l xwed derketin bi w away propaganda kirin. L zdyaty xelk zane hna j dn gelek Kurdan zdyat ye.

Ji ber ku syasyn me propaganda Zerdety kirine, aniha fikirek di mejy xortn me yn n rabne de bi c bye dbjin qey dn Kurdan kevn Zerdetye Ezdyat j dewama w ye an herdu dn gelek nz hevdu ne. Div meriv bersva v pirs bide, bi rast j bav kaln me ber ku bi dar zor bn musulman bi kja dn bawer dikirin. Em tev de dizanin ku zdyat li ser axa Kurdstan baweryeke gelek xurt bye heta aniha j didome. Ya bawerya Zerdet?

Kurd bne Zerdet an na, an j end Kurd wek ku bi Mishefa Re sond dixwin li ser Avestay sond dixwin.

Bi bawerya min heriqas dn dewleta Sasanyan ferm Zerdet bye j l tu car kurd nebne Zerdet dn Zerdety qebl nekirine, dibe ku li hinek heremn bik bi dar zor bi wan dabin qeblkirin. L stsna rasty xera nake. Eger hinek er bbna Zerdet w aniha nevyn wan j hebna an w di drok de opeke wan hebna. eref Xan di erefnamey de nav rn zdyan yeko yeko dijmre l behsa yek ereke Zerdet j nake, imk di nava kurdan de Zerdet tune bne. Dsa lkolnvan drokzan mezin Mehrard R Izady (Kurd-Kitbeke ber destan) di kitba xwe de gava nav dnn Kurdan dijmre ji xwe qala nav dn Zerdet j nake. Zerdet her iqas dneke xelkn Ar be j zdetir di nava Farisan de belav bye heta Hindstan ye.

L zdyat li ser axa Kurdstan rastyek e, imk di nava Kurdan de bawerya her kevn zdyat ye heta zeman me j hatye. Kurd zd bne, ji bo v tit ne hewce ye ku kesek li avkanyan bigere, gava Kurdek li end bav xwe bikole y ara nebe j w di bav xwe y pnca de rast zdyaty were.

Bi ya min ayeke pirr mezin j ev e: Hinek dibjin pit musulman b desthilatdar, Zerdet musulman tevl hev b zdyat derket hol. Ev kes dixwazin zdyaty bigihjin Zerdety zdyaty bi x Ad bidin dest p kirin.

Ji bo em ji v nezan tevlhevy xelas bibin div em ber xwe bidin rewenbrn zdyan. Gelo zdyn ku li ser droka xwe nivsandine ser xwe bi v pirs re andine li ser v tit i dibjin div meriv hinek guh bide wan. Di v war de kesn wek Kemal Tolan, Pr Xidir Suleyman, Tosin Red, Esker Boyik, Mehrard R. Izady, Xell Cind, Bedel Feqr Hec  li ser dn zdyaty berhemn giranbuha afirandine.  L hinek kes bi pirran j kesn ku bi syaset ve tkildarin di na ku guh bidin van camrn hja, guh dane slogann ku ji wan re xwe hatine xwestine koka Ezdyaty bigihnin Zerdety, ev fam fameke p e div Kurd rojeke ber, ber xwe bidin rastya zdyaty.

Mehrard R. Izady di kitba xwe ya ku li jor me qal kirib de wisa dibje Arkeolog Soleck 50 km dr qubn Lale, li Kurdstana navn herma arkeolojk a andar-Zaw em ye bermayyn quban baskn teyrn mezin dibne ku ji vana emr basken  mezin n betan 10 800 sal e. Izady wisa didomne Ancax temslkirina Xwedayek bi teyrek bi bask taybetyek zdyan e. Bermahyn Antk Zaw-em kok dn zdyaty aret dike. Wek ku Izady j nan dike kok dn zdyaty gelek kevn e b Zerdety re nay qiyaskirin. Hewce nake ku em ewqas dr herin, gava meriv die Lale di ikeftek de denn zeyt dibne temen wan denan 3000 sal in ku droka Lale ji ya denan  gelek kevintir e.

Ji bo nav zdyaty j em go bidin Kemal Tolan hela di nivsa xwe ya bi nav Bawerya zdya ya bi Xweda de i dibje.  Gava evdek karibe ba li kriya mtolojiya zdiyatiy birne, ew dibne ku em zd ji despka mirovatiy heta vga, her ji hebna yek Xweda y b irk ji sur keremetn Tawis Melek(Ezdah = ez da day-Emn Ceberal y ruhan dide distn e)bawer dikin.

Gelek oldar civaknasn li chan j dizanin, milet Ezdah(zd) hinga ber sond(ad) duxwarin vga hj dibjin : ya xaliq Ezdah, bi Xweda y b irk, bi Xweda y ev roj, bi xaliq erd ezman kir, bi reb jor whd.

Kemal Tolan di nivsa xwe de koka zdyaty gelek vekir bi awayek zelal ekere dike. Peyvn Kemal Tolan ji hinekn ku dibjin nav zdyaty ji Avestay derketye re j bersvek e. Hewce nake ku meriv ji bo koka peyva zdyatiy zelal bike bi zimanek din ve peyvendy deyne li titn a bigere imk peyv bixwe peyvek hurr bi Kurd ye aniha j bi awayek gelek zelal t famkirin.

Kesn zdyaty ba nasnakin an nakolin zdyaty bi x Ad didin dest p kirin ji ber ku x Ad pit Zerdety ye, ber zdyaty didin Zerdety, ez bawer dikim koka xelety j ji vir dest p dike.

Koka herdu olan iqas ji hev dur in li jor me hinek dt. L dsa j dibe ku tkilyek hebe, imk di her ax de Lale cy tasawf bye. Kesn ku dixwestn kiras biguherin bigihjin Xweda din li lale diketin xewletxaneyan, dibe ku Zerdet j yek ji wan kesan be dawy be nava Farisan dnek ava kiribe.

Cdatyeke mezin nava herd dnan j ev e. Zerdet dnek dualst e, Xwedan Xr cda,y err cda ye. L di zdyaty de Xwedan Xr err yek e. Di v war de em li gotara Xell Cind ya bi nav Derheqa nav Tawsi Melek binrin xala daw deynin.  Gelek nivskart rojhilat u rojava( rojhilatnas) j, hosa nivsne ku dn zidiya, dnek duwalizme; anku baweriy bi d xudawenda di ne, yek: xudawend xr. d:xudawend er.

Eve yeke ji wan aiyt ew nivskar ketin, unke ew dr zidiya bne u arezaya edeb wan dn ne bne. zid di duayeke xo da di bjin:

            Tanc ji eweln heta bi axirn

            Xra bide, era wergern

            Heq hemdullah ya Rebil alemn"[3]

Dsa Xell Cind di nivseke xwe de cdatya herdu dnan wisa rz dike:

-     zd miryn xwe binax dikin, Zerdet datnin ser zinaran teyr tilr dixwin.

-     Qurban dayn di bingeha dn zdyaty de heye, l di Zerdetan de heywan serjkirin guneh e.

-     Heywann li cem zdyan proz in (mar, dpik, pisk), li cem Zerdetyan wek heywann ps xerab tn zann

-     Di dn zdyan de roj girtin roleke girng dilze, di Zerdety de bir mayn ne ba e, div her kes xwarina xwe bixwe.

-     Zerdet ttin xerab dibnin nakinin l zid ji ttin hez dikin li cem wan Xwedan ttin j heye.

l zde dike, eger zd Zerdet bna w di maln wan de kitba Avesta an Gata hebna. Di mal tu zdy de ev kitb tune ne, kitbn wan Mishefa Re Clve ne.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org