Asmlasyon

 

smail Beiki

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Li Tirkiyey, poltkaya bingehn a ku dewlet li hember kurdan dimene, asmlasyon e. Asmlekirina kurdan bo tirkty poltkayeka wisa ye ku, ji saln ku Firqeya tthad we Tereqq bb hukmet bi vir de hatiye fikirn hertim hewl dane xwe ku v poltkay tetbq bikin. Bi rojgara komar re ev poltka hn bi awayek sstematk hatiye tetbqkirin. Rapora bi mjy tebaxa 1935an a serekwezr wextek smet nny, dsa rapora bi mjy tebaxa 1936an a Yekemn Mufeti Umm Abidin zmen, bona areseriya pirsa kurd asmlasyoneka tund pnyaz dikin. Di saln pit re, ji lay Serekwezrty, ji lay Wezareta Navxwey ji lay karbidestn Yekemn Mufetiiya Umm ve j raporn bi v wey hatine amadekirin. Herwisa, tye zann pniyazn ku di van raporan de hatine kirin bona ku tetbq bibin her awa tedbr hatine girtin, bona ku asmlasyon pk b, hewldann mezin hatine nandan.

Beeka mezin ji kurdan bo Anadolya Navn Anadolya Rojavay hatine surgnkirin, ku zdetir akincyn van deveran tirk bn. Tirkn macir ku ji Balkanan ji Qafkasan hatibn j di navenda devern ku kurd t de zdetir akinc bn de dihatin cbic kirin. Ev yek bona asmilekirin wek mekanzmayek dihate tgihtin. Kurdn ku bo Anadolya Navn Anadolya Rojavay hatine surgnkirin j, divt li derek kom nebin, bo her gundek yek an du kes bne belavkirin. Ev kiryareka bingehn b.

Bguman wazeka gelek girng a asmlasyon li xwendegeh e, cih pkhatina asmlasyon xwendegeh in. Ziman tirk, kultura tirk, dersn droka tirk, dersn dn, dersn leker, ramann ku li dora Atatrk tne pxistin, tev di war pkanna asmlasyon de roleka mezin dilzin. Her ser sibeh ber dersan, li baxey v sonda ku wek Ez tirk im, rast im, jhat me Bila hebna min fday tirkayetiy be t fadekirin, v sonda netewey, bi tevay xwendegeh, bi komel didin xwendin. Ev layek girng y asmlasyona li xwendegeh ye. Xwendegehn Pansiyon yn Herm (Yatl lkretim Blge Okullar: YBO. Pansiyonlu lkretim Okullar: PO) bona ku zarokn kurdan bo tirktiy asmile bibin, hatine fikirn, hatine kirin. Herwisa, ev sazgehn perwerdey di dema asmilekirin de hatine pxistin. Beeka mezin a van xwendegehan di hermn kurdan de ne. Li Anadolya Navn j, hn zdetir li hermn ku kurd t de akinc ne hene.    

T dtn ku li van end saln dawn li hember ken kurdan bernameyek hatiye pxistin. Ev kampanyayn Hayd keno werin xwendegeh, Bavo min bine xwendegeh ji lay apemeniy ve bi heraret tne destekkirin. Ziman zikmak p ji lay jinan ve bo zarokan t frkirin. Dizanin ku zarok di aroveya peywendiya zarok dayik de kurd fr dibe. Ji ber v yek j ew gelek girng dibnin ku p keikan asmle bikin, wan gelek ba fr tirk bikin. Ev kampanyayn mna Hayd keno werin xwendegeh, Bavo min bine xwendegeh, ligel apemeniy ji lay karsazan ve j gelek bi heraret tne destekkirin. Dewlet, hukmet art j bi heraret van kampanyayn wisa tewq dikin.

Di van saln dawn de kiryareka din ku t dtin j ev e ku, ji bajarn kurdan yn mna Clemrg, Wan, Mrdn, Srt, Bidls, M Agiry bi sernav zarokn her jhat yn sinif ciwann kurdan berhev dikin hefteyek-deh rojan wan li Stenbol dikin mvan, wan digernin. Wan li sazyn mna Saraya Topkapiy, herwisa, li tessn endustiry li fabrqeyan digernin. Di v navber de, fabrqayn ku ekan amrn er dikin j bo wan tne nandan.

Asmlasyon, di wateya civak de, komeka etnk biibihnin neteweya serdest, di nav ziman kultura neteweya serdest de helandina komn etnk ye. bona v yek j frkirina ziman neteweya serdest bo koma etnk, ango bi koma etnk jibrvekirina ziman w y zikmak gelek girng e. Hing pit re, bi dem re helandina koma elt di nav ziman kultura neteweya serdest de dibe amanceka bingehn. i dema ku ziman bte qedexekirin hing rew hn girantir xwe nan dide. unke meriv dema ku ziman xwe y zikmak nizanibe, nexwazibe bizane, ji layek ve j t v watey ku ew guh dide qedexekirinan, ji qedexekirinan re taet dike. Lbel i meryeteka civak ya van qedexeyan nn e. Ev gelek vekir ye. Ez pwsty p dibnim ku di v gotar de bala xwe bidim ser layek din y v proses.

i dema ku mesele were ser peywendyn kurdan tirkan gelek girng e ku hindek pirs bne pirsn, proses bte analzkirin. P jibrkirina ziman zikmak, bo wan frkirina ziman neteweya serdest gelo w rewa ku dixwazin pk b, ligel xwe tne? Bi v away digihn w amanca ku dane pya xwe? Di v babet de ez bala xwe bidim ser wan komeleyn kurdan ku di dawya saln 1960 de hatibn dann ez hewl bidim xwe da hindek avdryn xwe bibjim. Ez dixwazim li ser du mnakn sereke rawestim. Ya p, Ocaxn oreger Kultur yn Rojhelat (DDKO), ya din Partiya Karkern Kurdistan (PKK) ye.

Ocaxn oreger Kultur yn Rojhelat (DDKO), li dawya saln 1960 ava bn. T zann ku DDKO b bingeha komeleyn mna Komal-Rizgar, Riya Azady (zgrlk Yolu), Komeleyn oreger Kultur yn Rojhelat (DDKD) ku di navna saln 1970y de hatin dann. Di nav kesn ku DDKO dann bi r ve birin de hevaln kurd yn ku bi kurd nizanbn j hebn. Wan dizanb ku ew kurd in l asmle bne. Ev heval bona ziman kultura kurd di nav hewldaneka gurr de bn. Di dema rejma 12 adar de, dema ku li hember Dadgeha Leker ya dareya Orf ya Diyarbekir parzname hate dayn, hing kedeka mezin a van hevalan j tde heb. Li hember ddanameya dozger ku digot Kurd nn in, kurd nn e, yn ku ji wan re kurd t gotin, ew j milek tirkan e ku ji Asyaya Navn hatine. Koka ziman ku j re kurd t gotin, tirk ye. bi sernav bersiv bo ddanamey parznameyek hatib nivsn. Ev kurdn ku asmle bbn l hay ji xwe bbn ku kurd in, di amadekirina v parznamey de, herwisa, li hember dadgeh xwendina w de hewldaneka mezin nan dabn. Jixwe, di w dem de li dadgeh bi kurd axaftin, bi kurd parzname amadekirin hwd. mumkin neb.

Ev pvajo div awa were helsengandin? Di pvajoya bikarannan mekanzmayn asmlasyon de beeka mezin a malbatan asmle bne. Lbel beek ji endamn van malbatan, bi taybet bea ku bi fikrn epgry hevnas bne, dizanin ku ew kurd in lbel asmle bne Bona ku nirxn xwe yn esl, ango nirxn kurdty bi dest bixnin ketine nav hewldaneka gurr Dewlet j qma xwe p tne ku bi wan kurd bide jibrvekirin tirk fr wan bike. Ev heval bi kurd nizanin, gelek ba bi tirk diaxifin, dinivsin. Xwendina li lsey, li unverstey wan di v war de kirye areza. Hing, asmlekirina malbatan kesan her dem herwek ku dewlet difikire, ligel xwe encameka ba nayne. unke, kurd jibrvekirin, bi tevay fr tirk byn, kurdty bi tevay ji nav ranake. Lbel asmlasyon, bi tevay ji nav birina hvyn kurdayetiy bo xwe dike amanc. Di v rew de hesreteka bo kurdayetiy, wek mnak, hesreteka bo ziman kurd, bo edebiyata kurd, bo kultura kurd, yan j daxwazeka wisa d ney nandan. Berevaj, d li ser nirxn tirkty bte axaftin nivsn. Di mnaka me ya niha de j, meriv bi dem re di v rew de ji xwe haydar dibin ku ew kurd in l asmle bne bona bidestxistina van nirxan dikanin bikevin nav hewldanan. Helbet ne rast e ku her kes ku asmle bye hay ji v rew dibe bona bidestxistina v yek dikeve nav hewldanan. L di tkona civak de fikr alakiya end kesan j dikane encameka girng derxne meydan.

Beek ji van hevalan pit ku ji v pvajoy, ango ji pvajoya asmlebn haydar dibin, dikevin nav hewldanan da ku vgerin ser esl xwe, l dixebitin da ziman kurd, ziman xwe y zikmak fr bibin. Ev hem, di rastya xwe de bi me nan didin ku asmlasyon temam bye. Hing i dema ku ziman kultura neteweya serdest bi fr wan kirin, ziman wan zikmak bi wan jibrvekirin, di aroveya ziman kultura serdest de wan perwerde kirin, qm nake ku meriv rabe bibje me ew asmle kirin. Beeka merivan, di merahleyeka jyana xwe de dikanin vegerin ser esl xwe, dikanin bona nirxn xwe yn esl bikevin nav tkon. Kes ku hay j hebe ku hatiye asmlekirin, hay j hebe ku niha t asmlekirin, d w poltkaya asmlasyon ya neteweya serdest fm dike, tdigih. Ev yek j, j re r vedike ku vegere ser esl xwe.

PKK rxistinek e, li dawiya saln 1970an hatiye dann. Li sala 1984an dest bi er ekdariy kir. Di roja niha de beeka mezin a endamn PKK bi tirk diaxifin, bi tirk dinivsin. Li daxuyan gotarn ku di televzyon de, wek mnak di Roj-Tv de, di rojname kovaran de diwenin behsa pirsa kurd, behsa Kurdistan ziman kurd, behsa areseriya pirsa kurd dikin. Hertim bal diknin ser van meseleyan. Dema ku Roj-Tv t temaekirin, herwisa, dema ku meriv rojnameyn mna Yeni Demokrasi, zgr Gndem, Azadiya Welat bixwne ev yek bi awayek vekir dixuye. Bguman ger ev daxuyan, ev akerakirin bi ziman kurd bne kirin d hn hjatir be. L ev gotar daxuyaniyn ku derbarey pirsa kurd de, derbarey Kurdistan ziman kurd de tne belavkirin, ku wisa bi ziman tirk tne kirin, hing rewa derbarey asmlasyon de radixin ber avan. Herend ku daxuyan bi ziman tirk tne dayn, gotar bi ziman tirk tne nivsn j, ev yek hebna pirs radixe meydan, hvyn derbarey areserkirina pirs de didin nan. Bi v away hebna pirs zind dihle. Asmlasyon dixwaze ku di kes de hvyn derbarey ziman kurd bi tevay bimrin, dixwaze kes kurd bi tevay di nav ziman kultura kurd de bihele. Ev daxuyan ev gotar j, hebna pirs hertim li meydan dihlin. Dema ku hertim behsa pirsa kurd, behsa Kurdistan ziman kurd bte kirin, hing dibe sedem ku derbarey areserkirina pirs de j hvyek bibe. Ev yek, di rastya xwe de bi me dide nan ku asmlasyon temam nebye, poltkayn asmlasyon, tetbqatn asmlasyon flas kirine. Ev hem titek din j nan didin ku, nifn nuh yn kurdan derbarey kurdty de d hn gelek zanatir, hn tijtir hn gelek jrtir bin.                      

flaskirina poltkayn asmlasyon, temam nebna pvajoya asmlasyon nay w watey ku ji lay dewlet ve tu xreka van kiryaran nebye. Kirinn ku di aroveya poltkaya asmlasyon de dibin, bguman bo gel kurd xirabkariyeka gelek mezin ligel xwe anye. Div kurd ji v pvajoy haydar bin ku, ziman wan hatiye qedexekirin, ziman serdestan bo kes kurd civak hatiye sepandin. Hing d kesn kurd, demokratn wan hay j bibin ku wan awa guh daye van qedexekirinan ziman xwe ji br ve kirine.

 

____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: Kovara Esmer, Hejmar: 37, Sibat 2008

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org