Azadya Xwefadekirin Dadgeh

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Di nav civakek de, wek dezgeyek, rnitandina azadya xwefadekirin, ert bingehn demokras, zanist huner ye. Meriv dikane v raman wisa pde bibe:

Meriv dikane mafn merivan bi awayek git wek mafn negatf mafn poztf bike du grbn cih. Di kategorya mafn negatf de, maf kesane yn siyas cih digrin. Di lsteya mafn poztf de j, mafn sosyal kultur cih digrin. Li van saln dawn kategoryeka syem a wek mafn pitgiry j li van kategoryan hatiye zdekirin. Azadya raman yan j azadya xwefadekirin, di bingeha van kategoryn mafan de cih digre. Herwisa, di bingeha mafn kesane yan j siyas de, di bingeha mafn ekonomk, sosyal, kultur pitgiry de j cih digre. Azadya raman yan j azadya xwefadekirin, kevreka asas ye ku di bingeha rejmeka demokratk de cih digre. Pvana ku awanya sstemeka siyas dyar dike, hmana bingehn ku naveroka sstemeka siyas pk tne, hebn nebna azadya raman yan j azadya xwefadekirin ye, herwisa, wek sazyek rnitandina v yek ye. Bona ku ji sstemeka siyas re, ev sstemeka demokratk e bte gotin, div di w sstem de azadya xwefadekirin, by ku i bertekek l p hebe, hatibe cbickrin. Di nav civak de divt azadya xwefadekirin wek dezgeyek hatibe rnitandin. Bona ku di nav civak de ramann ku bi awayek git hatine qebulkirin bne hejandin, pwst bi azadya xwefadekirin heye. Bona fikrn ku li dervey ramann ku di nav civak de bi awayek git hatine qebulkirin j bikanibin xwe fade bikin, pwst bi azadya xwefadekirin heye.

Azadya xwefadekirin nandreka bingehn a aristanyeta hemdem e. Dewletn ku li hember xelk xwe ne xwedy eybek bin, dewletn ku dikanin bi rabirdya xwe re, bi droka xwe re rbir bibin, p li azadya xwefadekirin nagrin, pwstyek bi v yek nabnin. Wisa dixuye ku, dewleta ku nikane hesab xwe bi droka xwe re bibne, dewleta ku nikane v hesabdtin bne rojeva xwe, hing pwst bi plgirtina azadya xwefadekirin dibne.

Siyaset, di nav dewlet de, alakyeka wisa ye ku derbarey qtdara siyas de t kirin. Sstema siyas, derbarey qtdar otortey de tora peywendyn merivan e. Siyaset, di nav civakek de derbarey peywendya di navbera rvebir yn ku tne rvebirin de, ango, bi pirsa rejma siyas re tkildar e. Di rejmn demokratk de kes civak bona ku kargeryek li ser qtdara siyas bikin, bona ku daxwaz hvyn xwe bo qtdara siyas rabigihnin, tewir bi tewir rxistinan dadimezrnin. Daxwazn xwe yn civak siyas, herwisa, hvyn xwe bi riya van rxistinan fade dikin. Kes civak ten dikanin di warek ku azadya raman xwefadekirin tde hebe de fikr daxwaz hvyn xwe fade bikin.

awa ku azadya raman rexneya azad ert bingehn sstemeka syas ya demokratk, ert bingehn rejmeka siyas ya demokratk in, ger ew nebin nabe, herwisa, ert bingehn jiyana ramyary, y zanist huner ye j. Li gor qenaeta min, azadya xwefadekirin, azadya zanist azadya huner ne tgehn ji hev cih ne. Tgehn azadya zanist azadya huner j bi tgeha azadya xwefadekirin ve girday ne. Ger di nav civak an j sstemeka syas de p li azadya xwefadekirin hatibe girtin hing ne mumkin e ku azadya zanist azadya huner hebe yan j bibe. Ger di sstemeka siyas de bte gotin ku derbarey azadya raman de hindek bertek hene l di war zanist huner de i snorek nn e, d ev yek ne pnyazeka rast be. Ev pnyaz her dem dikane bi dyardeyan bte pkirin. Em hindek rdann aktuel n li van saln dawn bnin bra xwe. Derbarey hindek profesorn unversteyan de tehqqat bn, doz hatin vekirin. Prof. Dr. Baskin Oran, Prof. Dr. brahm Kaboglu, Prof. Dr. Atlla Yayla, ji vana end kes in. Hukm mehkmkirina wan hat dayn. Ev hukmn mehkmkirin, ev doz tehqqatn han bi awayek vekir didin nan ku azadya zanist nn e.

Xala 26. a Qanna Bingehn a sala 1982, azadya fadekirin belavkirina raman tanzm dike. Xala 27. j azadya zanist huner tanzm dike. Bi weyek cih tanzmkirina van azadyan ntbayeka wisa dike ku p li azadya raman t girtin l p li azadya zanist huner nay girtin. Ev ntba helbet xwe dispre xwexapandinek. Di sstemeka syas de ku azadya raman wek dezegeyek nehatibe rnitandin, meriv nikane behsa w bike ku d zanist huner di nav azady de pde biin, meriv nikane behsa azadya zanist huner bike. Herwisa, di xaln 130. 131. yn Qanna Bingehn a sala 1982 de, ku dezgeyn Xwendina Bilind tanzm dikin, qedexeyn raman bi awayek vekir tde hatine rzkirin.

Di Qanna Bingehn a sala 1961 de j rew her ev b. Di Qanna Bingehn a sala 1961 de azadya raman di xala 20. de, ya zanist huner di xala 21. de hukmn derbarey apemen wean de j bi xala 22. hatibn tanzmkirin. Di Qanna Bingehn a sala 1961 de, unverste j, di xala 120. de hatibn tanzmkirin.

Behsa xodmuxtarya unverstey dikin. Xodmuxtar, t wateya xwe darekirin, t wateya ji xwe byna xwedy erk ji xwe hz stendin. Herwisa ev yek t v watey ku unverste bi xwe, xwe dare dike, drektfn qtdara siyas li ser unverstey nayne sepandin. Di nav civaka ku azadya raman azadya xwefadekirin nn be, wek dezegeyek nehatibe rnitandin, hing, ne mumkin e ku i wateyeka tgeha xodmuxtarya unverstey hebe yan j zanist di nav azady de pde here. Di reweka wisa de ne mumkin e ku unverste bi xwe bikanibe xwe dare bike. Pirsa bingehn a unversteyan pirsa azadya raman azadya xwefadekirin ye. Pirsn din, gi yn teknk ne. D rektor dekan awa bne hilbijartin, d selahyeta wan i be, di karyera akademk de pile awa bne dyarkirin, d peywendya xwendekaran rvebiriy awa be, ev gi pirsn teknk ne. Azadya raman j, bona sstema syas, bona rejma siyas ya tirk, bona jyana siyas ya tirk pirsa bingehn e.

Dezgeya bingehn ku naveroka xwe daye sstema syas ya tirk, deolojya ferm ye. deolojya ferm, ne deolojyek ji deolojyan e. Ev deolojyeka wisa ye ku, bi mueydeyn dar ceza yn dewlet berevanya w t kirin, t parastin. deolojyeka fermande ye. Bona ku ev deloj bte parastin, bona ku bervanya w bte kirin, qedexeyn raman derdixin p. Di roja royn de j, di ser de li Qanna Bingehn, hn di gelek qannn din de qedexeyn raman hatine tanzmkirin. Di Qanna Cezay ya Tirk de, di Qanna Tkona li Hember Teror de, di Qanna apemeny de, di Qanna Civn Xwepandann Girsey de, di Qanna Komeleyan de, di Qanna Partyn Siyas de, di qannn hilbijartinan de, di Qanna Wezfe Selahyetn Polsy de, di Qanna Dezgeyn Xwendina Bilind de, di qannn derbarey perwerdeya netewey de Di nav civaka ku deolojya ferm sstema siyas tanzm dike stqameta w tayn dike de meriv nikane behsa demokrasy bike. Awir ferm jiyana ramyar zanist j dyar dike. Bi v away, ramann ku nayne rexnekirin, nayne munaqeekirin ji rastya wan i gumanek nabe, ango tab derdikevin meydan. Di sstemeka siyas ya demokratk de cih ji van awir deolojyn ku ferman didin re nn e.

Li Tirkye, hindek dezgeyn ku pwstyeka rejmek demokratk in, diuxulin. Bi peryodn ku ji ber de hatine dyarkirin hilbijartinn git dibin. Hilbijartinn rveberiyn xwecih (aredar) j tne kirin. Qanna Bingehn heye, parlemento heye, behsa cihtiya hzan (kuvvetler ayrl) t kirin. Herwisa, partyn siyas hene, sendka diuxulin. apemen heye. Televzyon, rojname hwd. hene. L ev hem tr nakin ku sstema siyas ya tirk demokratk be. unke azadya xwefadekirin nn e, km e, azadya xwefadekirin wek dezgeyek rnenitiye. Di jiyana siyas ya tirk de deolojya ferm dezgeyeka gelek girng e. Dezgeya ku jiyana siyas tanzm dike r li ber dixne, dezgeya deolojya ferm ye. Ger sstemeka siyas azadya xwefadekirin wek dezgeyek nedabe rnitandin ne mumkin e ku demokratk be.

 

weya zanist azadya xwefadekirin

 

Baroya Anqer di navbera rojn 8-11 rbendan 2008 de li jr sernavn Zann Huqq (Biliim ve Hukuk), Li Ber Ronahiya Edalet Huqq Ekonom Huqq sazbneka huqq (hukuk kurultay) ya navnetewey li dar xist. Di roja 10 rbendan 2008 de civna bi sernav Li Ber Ronahiya Edalet Huqq hatib lidarxistin. Di v civn de hatib gotin ku azadya raman ne azadyeka wisa ye ku di nav azadyan de, di rza pn de be. Digotin ku, Carnan dikane di rza pn de be l carnan j dikane ji v nirxa xwe padetir be. Ev tgihtina han aret tgihtineka tendurist nake. Bi v away: weya her girng a ku meriv derbarey sirut, drok civak de, derbarey merivan de agahiyn rastn mayende bi dest bixne, weya zanist ye. Zanist j, ten dikane di ertn ku azadya xwefadekirin bsnor be de were hilberandin. Ger azadyeka bsnor a xwefadekirin nebe, xebata zanist nabe. Heqareta li yn din, cudayet, helbet di nav kategorya azadya bsnor de cih nagrin.

Ji lay din, pwstya k bi zanist hebe d ew zanist hilberne. Wek mnak, di roja royn de li Rojhelata Navn ji 40 mlyonu zdetir nufsa kurd heye. Helbet ev yek t meraqkirin ku b hela gel kurd ligel welat cografyaya xwe awa hatiye jihevkirin, parekirin parvekirin. Digel ku li chan gelek dewletn ku nufsa wan ji mlyonek kmtir e j hene, car, kurd digel ku xwedy ewend nufseka zde ne j, ne xwedy tu statuyek ne, ne kolon ne j, li tu dezgeyeka navnetewey, wek mnak, li Yektya Neteweyan, li Yektya Ewropay, li Konseya Ewropay, li Rxistina Pden ya slam, li Yektya Ereban, li Kombna Komarn Turk, nav wan j nn e, ten nav wan di aroveya teror terora navnetewey de t bilvkirin, bguman ev mijareka wisa ye ku hjay meraqkirin vekoln ye. Ev j ten dikane bi weya zanist bibe. Azadya xwefadekirin ertek bingehn weya zanist ye.

 

Tawann raman dadgeh

 

Em behsa azadya xwefadekirin dadgeh j bikin. Li vir pirsa sereke ev e: Em di nav civakek ku deolojya ferm tde serwer e de dijn. Di nav civakeka wisa de tit ku prosesa dadgeh dyar dike j, deolojya ferm ye. Dozger dadger bi deolojya ferm ve girday ne. Kes ku bi rya nivsn yan axaftin fikrn xwe derbiriye j dibe ku deolojya ferm rexne kiribe. Wek mnak, em heyameka wisa bnin bra xwe ku, ziman kurd, rastya gel kurd t nkarkirin. Dozger dadger bi v dtin ve girday ne. Hn j, dibjin ev nkar li dervey zanist ye hn v dtin rexne dikin. Ango hn ligel dozger dadger ne di heman fikr de ne. Fikr we di bereks hev de ye. Ev e, ji v bereksy tehqqat derdikeve, doz t vekirin, mehkmyet dibe. Ger bi yek re fikr we hev negre, d munaqee derkeve. Dibe ku hn ji ber fikr helwsta xwe bne ermezarkirin. Lbel ger fikr helwsta we, ligel dozgerek hev negrin, ji v yek mehkmyet derdikeve. Ev yek, bi taybet derbarey pirsa kurd de wisa ye. Ev yek, helbet ne reweka adil e. Di prosesa mehkemekirinn  Tawann raman de reweka adil, reweka adilane dernakeve. Di v proses de huqq edalet wek tgehn di berevajya hev de tne tgihtin. Edalet, tgeheka wisa ye ku peywendya xwe bi wijdan zanna meriv civakan re heye. car, huqq, li parlementoyan, bona ku berevanya awirek bte kirin, pitgir ji pirranya parlementoy hatiye girtin hatiye pkann. Dibe ku hukmek mna Ger bte ddakirin ku li Tirky ji bil gel tirk geln din j hene, ji bil ziman tirk zimann din j hene, ev yek sc e bibe huqqek. Hukmek wisa dikane ji lay pirranya parlementoy bibe qann. L ne mumkin e ku proseseka wisa edalet pk bne.

Di saln 1990 de li Dadgeha Ewlekarya Dewlet ya Anqer gelek dozgern Komar hebn. Hindek kesn ji van dozgeran nivskarn lkolner weangeran digirtin bin av fadey wan digrtin. Di pey her fadey re dozgeran ev nivskar weanger bi mebesta tewqfkirin hewaley dadger dikirin. Ev dozgern han awa ku malnin dibn, tavil bedar bo Partya Bizava Neteweperest (MHP) dikirin. Ji prosesa darizandineka wisa edalet derdikeve?

Ev yek t dtin opandin ku dadgeh poltze bye li gor deolojya ferm helwst reftary nan dide. Min li jor behsa Prof. Baskin Oran Prof. brahm Kaboglu kirib. Ev profesorn han, li Lijneya wermendy Mafn Merivan ku bi Serekwezrty ve girday ye, diuxuln. Di aroveya v uxul de wan raporek amade kirib. Sernav rapora wan Maf Hindikahyan Mafn Kultur b. Di rapor de derbarey tgeha welatbn de j pnyazeka wan heb. Dihat pnyazkirin ku, li na peyva tirk bila tgeha Tirkye bte uxulandin. Ji ber v pnyaz derbarey van her du profesoran de bi ddaya ku hebna Tirky ya unter t xirabkirin, li gor xaln 216. 301. n Qanna Cezay ya Tirk (TCK) p tehqqat hat destpkirin, pa j, di Dadgeha Eslye ya Cezay de doz hate vekirin. Derbarey van profesoran de, bi v away, bna tehqqat vebna doz bi weyek vekir bi me dide nan ku dadgeh poltze bye.

Ev dadgehkirin bi berat hate encamdan. Li ser traza dozger a bo biryara berat, dosya Dadgeha Bilind (Yargtay). Dadgeha Bilind biryara berat xira kir. Di biryara xirakirina berat de dihate gotin ku rapora ku behsa w t kirin, xwedy wesfeka wisa ye ku tgihtina dewlet ya unter xira dike. Biryara xirakirin dide nan ku Dadgeha Bilind wek tetbqkareka deolojya ferm, wek organeka dar tevdigere. Em dizanin ku ev dosya di Lijneya Cezay ya Dadgeha Bilind de bi berat hatiye encamdan. L derheq van profesorn ku di Lijneya wirmendya Mafn Merivan a ku girday Serekwezrty ye dixebitin de, vekirina doz, ya rast bi mebesta wezfeya xwe ku raporeka wisa amade kirine, ji ber v kiryara wan destpkirina tehqqat, vekirina doz, ji lay Dadgeha Bilind de xirakirina biryara berat, bi awayek vekir dide nan ku b hela Dadgeha Bilind di kjan radey de poltze bye.

Ez di w qenaet de me ku demokratzebna Tirky gelek zehmet e. Hindek sererastkirinn ku li ser daxwaza Ewropya tne kirin, demokratzebn bi xwe re naynin. Ji ber ku li hember demokratzebn di navbera art-unverste organn dadgehan de hevkaryeka gelek pt, gelek xurt heye. apemen gelek bi miltan pitgirya v hevkary dike. Ev hevkarya han li hember demokratzebn muqawemeteka xurt pk tne. Bguman li unverstey yan li nav apemeny hindek dersdar rojnameger hene ku hinde rskan digrin ber av dixebitin. L unverste bi piran wek dezgeyek li hember azadya raman azadya xwefadekirin ye. apemen j wisa ye

 

Di v navber de pwst p heye ku em behsa Dadgeha Mafn Merivan a Ewropay j bikin. Di v babet de meriv dikane bi kurt viya bibje: Zanyar kurd Msa Anter bona ku kurd b, bona ku bi Pirsa Kurd re eleqedar dib, bona ku bo kurdan mafn demokratk teleb dikir hate kutin. Serek liq bajar Diyarbekir y Partya Keda Gel (HEP) pa serek liq bajar Diyarbekir y Komeleya Mafn Merivan Wedat Aydin bona ku kurd b, bona ku bo kurdan mafn demokratk teleb dikir hate kutin. Parlementer Mrdn Mehemed Sncar, Avkat Medet Serhed, cardin, di v arovey de hatin kutin. Bona ku kurd bn, bona ku mafn netewey yn kurdan teleb dikirin hatin kutin. Karsaz Behcet Cantirk Sawa Buldan, bona ku kurd bn hatin kutin. Her bi v away dersdar, mela, karsaz, esnaf, gund karker bi hezaran kes, bi awayek kiryar ne dyar l cnayetn ku kiryarn wan baeba tne zann hatin kutin. Ferhat Tepe, Huseyn Deniz bona ku bo kurdan rojnamegeriy dikirin, bona ku kurd bn hatin kutin.

Mal gund hatin ewitandin wrankirin. Gundn ku hatin ewitandin wrankirin tev gundn kurdan bn.  Bi hezaran gund hatin ewitandin xirakirin. Bi mlyonan kurd ji cih war wan dan rakirin. Daristan hatin ewitandin, avkanyn bingehn n debar hatin wrankirin. Dewleta ku li rojavay Tirky daran datne, daristanan pk tne l li hermn kurdan bi awayek sstematk hertim daristanan diewitne.  Derbarey van operasyonn bhejmar de hindek doz j hatin vekirin. Hindek ji van dozan gihan heta bi Dageha Mafn Merivan a Ewropay j. T zann ku beeka girng a van dozan bi mehkmkirina Tirky re hatin encamdan. L Dadgeha Mafn Merivan a Ewropay di tu biryareka xwe de li gor xala 14. a peymana xwe biryara mehkmyet neda. DMME bi taybet hewl da xwe da ku v xal neuxulne. Belam ev byern ku bi kurt me li jor behsa wan kir, ten li hermn kurdan dibn. Operasyon li hember kurdan dibin. Ne mumkin e ku li hermn tirkan, li hember tirkan operasyonn wisa bibin.

Xala 14. a Peymana Mafn Merivan a Ewropay li dij muameleya cuda ya li hember ziman, dn cinsyet ye. Dibje, ger yek ji njad eqalyeteka cih be, ev yek nay w watey ku di war sdwergirtina ji maf azadyn ku li peyman ne de bibe asteng. Ger Dadgeha Mafn Merivan a Ewropay v xal biuxulandana d hebna kurdan a netewey qebul bikirana. Neuxulandina xala 14. dide nan ku ew li gor awir ferm y Tirky tevdigere.     

Di roja 21 sermawez 2004 de li Qoser a Mrdn Oxir Kaymaz 12 sal ligel bav xwe Ehmed Kaymaz, ji lay polsan li ber dery xwe hate kutin. Bona ku ew kurd b hate kutin. Ne mumkin e ku li hember tirkan operasyoneka wisa bte kirin. Di roja 12 lon 2006 de li ber Parka Kouyoluya Diyarbekir di encama teqna bombeyek de 8 j zarok 12 kes hatin kutin. T zann ku Tugaya Tolhildan ya Tirk v kiryar girte ser xwe. Herwisa, ev j t zann ku Tugaya Tolhildan ya Tirk yek ji rxstinn dewlet ya nepen e bi ser rxistina Ergenekon ve ye. Di roja 25 sermawez 2007 de li zmr xortek kurd bi nav Baran Tursun di otomobla xwe de li r bi guley pols hate kutin. Digel van hem byern bi v away gelek balk e ku DMME xala 14. neuxulne. Ji v end meriv nikane bibje ku DMME xwedy hzeka ceza (yaptrm) ye edalet pk tne. Li saln 1990 di dema serekwezrtya xwe de profesor Tansu ller wisa digot: Tazmnatn ku DMME hukm wan daye, em bidin l ji kirinn xwe j pade nemnin.

Em rojn prozkirina Newroza 2008, prozkirinn Newroz yn li bajarn mna Wan, Gever, Srt Clemrg bnin bra xwe. Zarokn 15 sal ku bedar bo prozkirinan kiribn, mil wan hatib iknandin. Li hember zarokan ev operasyonn wisa ji lay polsan bi weyek sstematk hertim hatine kirin.

Koma Deng Zarokn Amed, bedar bo Festvala Muzka Chan kir ku di rojn 3-7 kewr 2007 de li San Fransiskoya DYA bb. V kom di roja 3 kewr de li San Farnsiskoy, di roja 5 kewr de li San Diegoy, di roja 7 kewr de li Los Angeles konsert da. Ji n, Hindistan, raq, Afrka, talya Spanyay komn muzk bedar bo v festval kiribn. Koma Deng Zarokn Amed j wek numayendey kurdan bedar bo festval kiriye. Koma Deng Zarokn Amed li festval bi 9 zimann mna ermen, suryan, ngilz, alman, bran, rs, kurd (kurmanc, soran, zazak), ereb tirk stirye. Koma Deng zarokn Amed di konsertn xwe de li jr alaya kurd srda netewey ya kurd Ey Reqb j xwendiye. Koma Deng Zarokn Amed awa ku ji DYA vegeriya hat Tirkiye, Dozgeriya Komar ya Diyarbekir tavil derbarey v koma zarokan de doz vekir. Celb andin pey van zarokn ku temen wan di navbera 12-17 salan de ye, da ku werin li Dozgeriya Komar ya Diyarbekir fade bidin. Zarok n li Dozgeriya Komar fade dan. Pa derbarey 3 zarokn ku temen wan li dora 16 salan e, li Dadgeha Tawann Giran a Amed, li gor xala 7/2 ya Qanna Tkona Li Dij Teror doz hate vekirin. Ne mumkin e ku meriv li hermn tirkan rast byereka wisa bibe ku li hember zarokn ku bedar bo festvaleka muzk ya nevnetewey kirine doz bte vekirin, fiardineka wisa bte kirin. Ne mumkin e ku zarokn tirkan li hember operasyoneka wisa rbir bimnin. Digel van rastyn elemakera j, dsa, balk e ku Dadgeha Mafn Merivan a Ewropay qet xala 14. nayne bra xwe h v xal nauxulne. Ev yek j, t wateya pitgirya terora dewlet. Gelek vekir ye ku, ev helwsta han edalet pk nayne.

 

______________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: http://www.peyamaazadi.org/

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org