Barzan Taleban

 

 

smail Beiki

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

Li Kurdistana Bar, di tkona kurdan de xaleke gelek girng ev e ku, ew bi teroreke dewlet ya gelek sext stematk re r bi r man. Ev dmen heme hatin dtin ku, gund dihatin ewitandin wrankirin, komeln gel bi gazn jehr bi ekn byolojk dihatin qirkirin, girseyn mezin n gel bi dar zor ji n warn xwe dihatin koberkirin. Dsa ev j her proseseke syas civak b ku, mal milk girseyn ku bi dar zor dihatine koberkirin talan dib, dest datann ser xan mal her titn wan n giran ku li d wan diman. Her wiha, bi dar zor ji mal derxistin, wrankirin ewitandina xanyan, texrbkirina avkanyn jngeh, bo numne, bi beton xitimandina bran jehrkirina av j dmenn bi v away ne

Ev prosesn bi v away ku hertim dibin, di nav dernya jin zarokan de, bi awayek git di hem ferdn malbat de travmay dikin. Dema ku bi dar zor di bin qundaxn tifingan de ji ber tirs meriv terka xan mala xwe, cih war xwe bikin, bi birbn nexwe mukileyn giran re r bi r dimnin. Zivistanan ji ber serma seqem, havnan ji ber germ, ji ber toz tobar jyan ji bo komeln civat gelek dijwar dibe. Jin, zarok, kal pr di nav zehmetyn gelek mezin, di nav mexdryetn giran de dimnin. Gelek ekera ye ku, ev titn wisa malbatan civat ji taqet de dixnin, civat malbat tnin radeya stdann. Rvebirya raq, bo numne, rvebirya Sedam ji bo ku encameke wisa bibe, ev kirinn bi v away pkdiann. Ev yek j gelek ekera ye ku, dihate hesabkirin ku kurd di encama kirinn bi v away de d berteref bibin, teslm bibin bne pelixandin.

Digel ewend operasyonn ku heme bi ser wan de hatine, digel ewend komelkuj jenosdan, gelo kurd awan li ser piyan mane? Gelo kurd awan h j dikarin daxwazn xwe yn poltk sosyal biparzin, wana p ve bibin? Ev j ji aly taybetmendyn sosyolojk refleksn netewey ve pirseke cidd ye ku divt li ser bte rawestn.

Derbar van mijaran de li kitba Hiner Saleem a bi nav Tifinga Bav Min qisetkirinn balk hene (Saleem, Hiner, Babamn Tfei, Avesta Yay. ev. Heval Bucak, stanbul 2005).

Dema ku Sedam Husn di sala 1968 de bi derbey tye ser hukim, Hiner Saleem heftsal ye. Li dibistanek ku perwerdeya w bi ziman kurd ye, dest bi xwendin dike. Belam operasyonn tkbirin pelixandin tunekirin her zdetir dibin. Li bajar ku malbata Hiner Saleem tde nitecih e, ango li Aqrey j ev operasyon dibin. Komelkuj ser xwe girtye die. Di van operasyonan de heft kes ji v malbat jiyana xwe ji dest didin. Li ber av zarokan jinan bav mr tne kutin. Li Aqrey malbatn din, taxn din j her bi v rew re r bi r ne. Di encama zdebna zilm zor de kurd mecbr dimnin, terka bajar xwe dikin. Jin zarok kal pr, di dest wan de boxikeke pik a ku end klo hr mr tde ye, dikevin ser r dirban ku, qet firsend nadin da ew bikaribin pez dewarn xwe, qaf qirn xwe ligel xwe bibin.

Ew zarok heft-het sal, ango Hiner Saleem hewl dide xwe da qala kutina xizm kes karn xwe bike, qala zilm zor, qala terkkirina cih war mala xwe, her wiha agir pxistina bi xany wan, qala d xwik bira mam xwe, qala bav xwe y ku hem wek teknsyenek kar dike hem j pmerge ye, dike. Malbat ligel tevay aqreyyan d li devera ku bhtir di bin kontrola pmergeyan de ye, ango li Biley dimne. Jiyaneke gelek dijwar zal e. Birbn heye. Ev jiyana sext du salan diajo. Di dawya v dem de di navbera Part Demokrat Kurdistan dareya raq, ango rvebirya Sedam Husn, yan rvebirya Baas de pevn piek km dibe. Mela Mistefa Barzan Sedam Husn di 11 adara 1971 de peymana otonomy mza kirine. Li ser v peyman malbat cardin ji Biley vedigere Aqrey, diin mala xwe. Belam mal hatye ewitandin. Bax baxe hatine wrankirin. Her der bye xan xirabe. Zar z dest pdikin bo xwe xan ldikin. Bav pmerege bitaybet dixwaze ku bila dwarn xn str bin.

Hiner Saleem j d ketye nav sstema perwerdeya ereb. Sstemeke perwerdey ku dixwaze w hizra ku Neteweya Mezin a Ereb dirust dike arastey civat bike. Ji xwendekaran dixwazin ku ew j li gor v sstema perwerdey di nav reftar tevger de bin. Di navna saln 1970an de daw li v prosesa aty (!) j t. Zilm zor fiar cardin dest pdikin. Malbat jin zarok bgav dimnin ku dubare mala xwe, cih war xwe terk bikin. V car kober bi dervern dr ve ye, ber bi ran ve diin. Jyana li wira h zortir sexttir e. Di dawya saln 1970y de neya ku dibje Li raq efu derketye xwe digihne ta bi penaberan j. htmala derew byna v ney di nav kurdan de j tye texmnkirin l digel viya j cardin hindek malbat ji ran vegeryan gund nave bajar maln xwe. Malabata Hiner Saleem j vegerya. Dema ku vegeryan bajar xwe, hatin mala xwe l bala xwe dan ku malbateke ereb a Baas wa dest danye ser mala wan. Mala wan hatye dagrkirin, qaf qirn wan hatine talankirin. Ji bo ku v malbata ereb a Baas ji mala xwe derxnin, ji bo ku xwed li xany xwe, li keda xwe derkevin gelek li ber xwe didin. Di encama v tkon de cardin bne xwedy mala xwe ku bi hezar ked zehmet lkiribn komek pare l xerc kiribn.

Ev serborya han bi ser hem kurdan de, hema bibjin ku bi ser tevay malbatn kurd de hatye; kurd hem di demn cih de ligel van titan r bi r mane. Operasyon tada zilm zor her ku ye girantir dijwartir bne. Di dawya saln 1980y de d ev fiar giha bilindtirn radey. Di 16 adara 1988 de di aroveya hereketa Enfal de li Helebey komelkuj pkhat. Jenosda ku di aroveya hereketa Enfal de dib, heta bi dawya sala 1988 berdewam b, ku ev j bi an me dide ku b hela fiar zilm zor, di encama wan de tirs wrankar hilwen gihaye kjan radey. Her wiha, gelek dyar e ku b hela v yek di merivan de, di malbat zarok jinan de tkna dern travmay awan ligel xwe anye. Digel ewend tehdtan j divt meriv gelek li ser prosesa v dyardey j bisekine ku b hela kurd awan li pya mane, wan awan pencn xwe qew avtine sing jyan?

Di jyana kurdan de alyek dnamk heye. Di jiyana kurdan de taybetmendyeke sereke xwe dide der ku, kurd gelek bi jyan ve girday ne, li hember zilm zora dewlet, li hember her tewir zehmetyn xwezay xwe li ber xwe didin. Di nav kurdan de ev yek j reftaryeke civak edet ye ku, ew gelek bi jyan xwezay ve girday ne. her wek hem geln ku li hember zehmetyan li ber xwe didin, di halet mexdryet de j ser natewnin, ev xasyet di jiyana kurdan de j cihek sereke digre. Heta ku ev reftarya han di kurdan de h zdetir e.

Mnakeke balk ji v proses ku tye zann, hatina dinyay ya Mesd Barzan ye. Saln 1945 1946, demek wisan e ku Kurdistan ser bin hev dib. Di w dem de j rn dijwar bi ser kurdan de dihatin kirin. Mesd Barzan di demeke wisa de hatye dinyay. Li ran ji dya xwe re bye. Mela Mistefa Barzan dikarb pit 13 salan kur xwe, Mesd Barzan j bav xwe bibne, ango pit ku di sala 1958 de ji Yektya Sovyetan vegeryai h hevd dibnin. Her wiha, birayn w Nhad Dilad Sed j pit saln 1960 cardin di rewn wiha de hatine dinyay. cardin tye zann ku biray w y mezin drs Barzan j di saln 1940 de di nav fezaya er de hatiye dinyay. Ev prosesa han ne ten rewa Barzanyan e. Her wiha, ya hem pemergeyn ku ligel Barzan ber xwe dabn Yektya Sovyetan, di gian de ev rew hemin wisa ye. Serboryeke bi v reng ya brahm Ehmed j heye. Ev mnakn v yek ne ku, b hela ew end bi jyan ve girday ne, li hember zehmet astengyn jyan iqas berxwedr in.

Di w kitba w ya ku li v gotar min qala w kiriye de, Hiner Saleem j qala wan dawetn ku di rojn xela birbn de bne, qala zarokn ku hatine dinyay dike. Kek w y pemerge di koberyeke wisa de zewicye, her wiha, xwika w j di demeke wisa de dane mr. Hiner Saleem qala zarokn ku ji diya xwe re dibn, qala welidandinn li ol iyayan, by prik lac dermanan dike. Di ertn ewend miheyry de, di nav birbn de, ligel serma seqem germ, b xan stareyek, b lac dermanan dsan j tye dtin ku zarokn eleng tne xwedkirin her mezin dibin.

Pit sala 1991 i b?

Bi awayek git tye zann ku pit sala 1991 i bye. Pkhatina Hza aku, ji hzn esman re qedexekirina herma kurdan, plgirtina mudaxeleya Sedam Husn a bo van herman di jyana kurdan de stqrar pkan. Kurd di v dem de derbas jyana akincty bn, ji nuh ve gund bajarn xwe ava kirin. Ligel mudaxeleya DYA ya bo raq di adara 2003 de p li kurdan batir veb. Hilwena rvebirya Sedam Husn, dawlanna rvebirya Baas, ji hol rabna tehdda ekn komelkujy, iknandina bandora Part Baas dezgayn wek el-Muxaberat, ev bn dyardeyn proseseke wisa ku qezencn poltk civak yn kurdan ligel xwe garant kirin. Bi ereban qebulkirina hizra raqeke federal, li gor viya nivsandin amadekirina qanna bingehn a raq, her wiha, di rya vana de dayna tkoneke sext, di encam de herma otonom ya kurdan; destpkirina muteekil byna Dewleta Federal a Kurd. d qezencn kurdan n poltk, civak ekonomk tam hatin pxistin. Azady dest bi gebn kir. Di v pvajoy de kurd dewlemend bn, ta radeyek xwe gihandin fireh refah, ketin nav aramyeke civak dern. Berya her tit d kurd bn akinc. Ji civaka kurdan gelek malbat d bne xwedy xan seyare sarinc makneya ciltin firin her wek vana. Ev j gelek vekir ye ku ev destketyn han gi di pvajoya azady de, ji viya j girngtir kurdan di encama hevgirtin yekty de bi dest xwe ve anne. Her wiha, tye dtin ku li Herma Azad a Kurd geedann gelek grng n civak, syas, ekonomk kultur dibin. Tye famkirin ku ev rew maynde ye.

Pwendya v proses ligel DYA j divt rast were helsengandin. Kes grbn ku neyarty bi kurdan re dikin, hzn poltk n dijber kurdan dibjin ku, ev hem bi dest DYA hatine kirin. Didin zann ku ev tit di encama poltkaya ku ji aly DYA ve di sdbexya kurdan de tye meandin de pkhatine. Belam rew qet j ne wisa ye. Li gor qenaeta min rast ev e: Ev hem tit, ji ber ku kurdan ji can dil xwestine, ji ber ku kurd bi can dil ji bo vana xebitne pkhatine, ji v end DYA j v rew qebul kirye. Helbet rola DYA di dawlanna rejma Sedam Husn de, di tunekirina ekn komelkujy de, di belavkirina art de, di belavkirina Part Baas el-Muxaberat de her wiha, di iknandina bandora wan de gelek mezin e, rola DYA dyarker sereke ye. Dyar e ku kurdan j sd wergirtye. Bo numne, ji bo destpkirina prosesa raqeke fedaral, awan ku kurd ligel ereban ketin nav munaqeeyn dr dirj sext, her wisa j ligel DYA ketin nav munaqeeyn dr dirj n sext. Di encama v pvajoya tkona kurdan a sext de DYA mecbur ma ku li raq federaly qebul bike.

Ev destketyn kurdan ji aly dewletn der dor ve di nav metirs endey de tne opandin. Ev der dor ji bo ku p li van destketyan bigrin, ji bo ku nehlin ev destket mayende bibin, ji bo ku ev destket lawaz bibin birizin, i ji dest wan t qet texsr nakin. Dibjin PKK, dibjin Kerkk kurdan tehdt dikin. Gelo ev tehdt dikarin h pdetir herin bigihn radeya serketin? Ev qisetkirina li jor bi awayek vekir bersiva v pirs dide.

Kurdan di w dema ku bi zor terka mal milk xwe kiribn di dest wan de ten end klo xwarina di boxikan ksikan de heb, ku ketibn ser r dirban j, dsa awan ku firsend bi dest xwe ve ann, vegeryan ser cih war xwe y wranby. Xanyn xwe yn ewitand cardin ava kirin, cardin tkoyan da zev milk xwe ji dest dagrkeran bigrin; kurd her tim xwed li welat xwe derketin. Di roja royn de d gelek destketyn kurdan hene. Mal milk wan heye. Bi kurtah, d kurd j xwedy gelek tit ne. Berya her tit azadya wan heye, ew bi xwe hakim xwe ne. Ev j gelek ekera ye, ji bo ku kurd van destketyan ji dest xwe bernedin, ji bo ku van destketyn xwe biparzin d di nav tkoneke sext de bin. Her wiha, d pik mezin tev di v ry de li ber xwe bidin. Di v pvajoy de dplomas j helbet gelek girng e.

Di v proses de tit ku kurdan zdetir hzdar bike, gekirina fehma netewayety ye; gekirina tgihatina mll, tgihatina civak yekt bihevrebn ye. Di v arovey de ji bo ku poltkayeke xurt bibibe, tit girng ev e ku, divt hatina darayya netew di nav civak de bi awayek dadmendane bi tendurust bi muwazeneyeke adil were parvekirin. Her wiha, divt qet nebe bedalet di war parvekirina hatina daray ya mill de di kmtirn radey de be; divt p li diz brayya ekonomk bte girtin, divt tebeqeya jrn a civak neyte hmalkirin, poltkayn sosyal n ku xwedty li jar belengazn civak derdikeve her bne pxistin; divt meandina poltkayeke bi v away ji karn bingehn n Hukmeta Herma Kurd be. Di v navber de, ev j gelek girng e ku, divt mafn tirkman asr-suryan-kildan zidyan j her bne parastin.

 

Monoment bo Mistefa Barzan ?...

 

Di v navber de heke em bala xwe bidin ser mijareke din j d gelek ba be. Di hejmarn 5-11 avrl 2007 n rojnameya Milliyet de hevpeyvnek hate weandin. Ev hevpeyvna ku ji aly Serpil Ylmaz Kenan Durukan ve hatiye amadekirin sernav w Tirk Bakr raq Ava Dikin b. Di w hevpeyvn de dihate gotin ku, li Herma Otonom a Kurdan razemenya daray ya sereke ji aly rketn (company) tirk ve hatye kirin, mohra tirk li ser geedann girng n ekonomk heye.

Di roja dawn a hevpeyvn de beek bi sernav Monoment bo Mistefa Barzan heb. Ez dixwazim derbar v xeber de br bonn xwe, hizrn xwe beyan bikim ku li gor qenaeta min gorra (mezel) Mela Mistefa Barzan divt wek xwe y royn her bimne.

Di doza tkona kurdayety de, ev gorr (mezel) sembola pwendya Barzan ya ligel pemerge gel kurd e. Divt ev avahya mutewaz xwezay neyte xirakirin. Dibe ku ji bo kesn ji dr tne cih bhnvedan, ji bo zarokan cih lstik, lkirina avahyn wek axane (metem) tessn her wek vana bte hizirn l divt ev j gelek li dr na gorra w bin. Divt meriv ji dr ve peyat bimein biin ser gorr. Ev d h dmenek xwe nebe ku kesek an j zyaretvanek bi seyareya xwe were ta ber dery gorr. Mela Mistefa Barzan bi xwe di dil nsanan de monoment e. Ger tye hizirn ku ji bo Barzan monoment bte kirin, ew d w monoment ku di dil kurdan de ye hzdartir neke, berevaj, d lawaztir bike.

 

______________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan:http://www.peyamaazadi.com/modules.php?name=PvlNews&file=article&sid=2179

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org