Barzanî – Talebanî

Îsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Li Kurdistana Başûr, di têkoşîna kurdan de xaleke gelek girîng ev e ku, ew bi teroreke dewletê ya gelek sext û sîtematîk re rû bi rû man. Ev dîmen hemîşe hatin dîtin ku, gund dihatin şewitandin û wêrankirin, komelên gel bi gazên jehrê û bi çekên bîyolojîk dihatin qirkirin, girseyên mezin ên gel bi darê zorê ji şûn û warên xwe dihatin koçberkirin. Dîsa ev jî her proseseke sîyasî û civakî bû ku, mal û milkê girseyên ku bi darê zorê dihatine koçberkirinê talan dibû, dest datanîn ser xanî û mal û her tiştên wan ên giran ku li dû wan diman. Her wiha, bi darê zorê ji mal derxistin, wêrankirin û şewitandina xanîyan, texrîbkirina çavkanîyên jîngehê, bo numûne, bi betonê xitimandina bîran û jehrîkirina avê jî dîmenên bi vî awayî ne…

Ev prosesên bi vî awayî ku hertim çêdibin, di nav derûnîya jin û zarokan de, û bi awayekî giştî di hemî ferdên malbatê de travmayê çêdikin. Dema ku bi darê zorê di bin qundaxên tifingan de ji ber tirsê meriv terka xanî û mala xwe, cih û warê xwe bikin, bi birçîbûn û nexweşî û muşkileyên giran re rû bi rû dimînin. Zivistanan ji ber serma û seqemê, havînan ji ber germê, ji ber toz û tobarê jîyan ji bo komelên civatê gelek dijwar dibe. Jin, zarok, kal û pîr di nav zehmetîyên gelek mezin, di nav mexdûrîyetên giran de dimînin. Gelek eşkera ye ku, ev tiştên wisa malbatan û civatê ji taqet de dixînin, civat û malbatê tînin radeya stûdanînê. Rêvebirîya Îraqê, bo numûne, rêvebirîya Sedamî ji bo ku encameke wisa çêbibe, ev kirinên bi vî awayî pêkdianîn. Ev yek jî gelek eşkera ye ku, dihate hesabkirin ku kurd di encama kirinên bi vî awayî de dê berteref bibin, teslîm bibin û bêne pelixandin.

Digel ewçend operasyonên ku hemîşe bi ser wan de hatine, digel ewçend komelkujî û jenosîdan, gelo kurd çawan li ser piyan mane? Gelo kurd çawan hê jî dikarin daxwazên xwe yên polîtîk û sosyalî biparêzin, wana pêş ve bibin? Ev jî ji alîyê taybetmendîyên sosyolojîk û refleksên neteweyî ve pirseke ciddî ye ku divêt li ser bête rawestîn.

Derbarê van mijaran de li kitêba Hiner Saleem a bi navê Tifinga Bavê Min qisetkirinên balkêş hene (Saleem, Hiner, Babamın Tüfeği, Avesta Yay. Çev. Heval Bucak, Îstanbul 2005).

Dema ku Sedam Husên di sala 1968 de bi derbeyê têye ser hukim, Hiner Saleem heftsalî ye. Li dibistanekê ku perwerdeya wê bi zimanê kurdî ye, dest bi xwendinê dike. Belam operasyonên têkbirin û pelixandin û tunekirinê her zêdetir dibin. Li bajarê ku malbata Hiner Saleem têde niştecih e, ango li Aqreyê jî ev operasyon çêdibin. Komelkujî serê xwe girtîye û diçe. Di van operasyonan de heft kes ji vê malbatê jiyana xwe ji dest didin. Li ber çavê zarokan û jinan bav û mêr têne kuştin. Li Aqreyê malbatên din, taxên din jî her bi vê rewşê re rû bi rû ne. Di encama zêdebûna zilm û zorê de kurd mecbûr dimînin, terka bajarê xwe dikin. Jin û zarok û kal û pîr, di destê wan de boxçikeke piçûk a ku çend kîlo hûr û mûr têde ye, dikevin ser rê û dirban ku, qet firsendê nadin da ew bikaribin pez û dewarên xwe, qaf û qirên xwe ligel xwe bibin.

Ew zarokê heft-heşt salî, ango Hiner Saleem hewl dide xwe da qala kuştina xizm û kes û karên xwe bike, qala zilm û zorê, qala terkkirina cih û war û mala xwe, her wiha agir pêxistina bi xanîyê wan, qala dê û xwişk û bira û mamê xwe, qala bavê xwe yê ku hem wek teknîsyenekî kar dike û hem jî pêşmerge ye, dike. Malbat ligel tevayî aqreyîyan êdî li devera ku bêhtir di bin kontrola pêşmergeyan de ye, ango li Bileyê dimîne. Jiyaneke gelek dijwar zal e. Birçîbûn heye. Ev jiyana sext du salan diajo. Di dawîya vê demê de di navbera Partî Demokratî Kurdistan û îdareya Îraqê, ango rêvebirîya Sedam Husênî, yanî rêvebirîya Baas de pevçûn piçek kêm dibe. Mela Mistefa Barzanî û Sedam Husên di 11ê adara 1971 de peymana otonomîyê îmza kirine. Li ser vê peymanê malbat cardin ji Bileyê vedigere Aqreyê, diçin mala xwe. Belam mal hatîye şewitandin. Bax û baxçe hatine wêrankirin. Her der bûye xan û xirabe. Zar û zêç dest pêdikin bo xwe xanî lêdikin. Bavê pêşmerege bitaybet dixwaze ku bila dîwarên xênî stûr bin.

Hiner Saleem jî êdî ketîye nav sîstema perwerdeya erebî. Sîstemeke perwerdeyê ku dixwaze wê hizra ku “Neteweya Mezin a Ereb” dirust dike arasteyî civatê bike. Ji xwendekaran dixwazin ku ew jî li gorî vê sîstema perwerdeyê di nav reftarî û tevgerê de bin. Di navîna salên 1970an de dawî li vê prosesa aştîyê (!) jî tê. Zilm û zor û fişar cardin dest pêdikin. Malbat û jin û zarok bêgav dimînin ku dubare mala xwe, cih û warê xwe terk bikin. Vê carê koçberî bi derverên dûr ve ye, ber bi Îranê ve diçin. Jîyana li wira hê zortir û sexttir e. Di dawîya salên 1970yî de nûçeya ku dibêje “Li Îraqê efu derketîye” xwe digihêne ta bi penaberan jî. Îhtîmala derew bûyîna vê nûçeyê di nav kurdan de jî têye texmînkirin lê digel viya jî cardin hindek malbat ji Îranê vegerîyan gund û navçe û bajar û malên xwe. Malabata Hiner Saleem jî vegerîya. Dema ku vegerîyan bajarê xwe, hatin mala xwe lê bala xwe dan ku malbateke ereb a Baasî wa dest danîye ser mala wan. Mala wan hatîye dagîrkirin, qaf û qirên wan hatine talankirin. Ji bo ku vê malbata ereb a Baasî ji mala xwe derxînin, ji bo ku xwedî li xanîyê xwe, li keda xwe derkevin gelek li ber xwe didin. Di encama vê têkoşînê de cardin bûne xwedîyê mala xwe ku bi hezar ked û zehmet lêkiribûn û komek pare lê xerc kiribûn.

Ev serborîya hanê bi serê hemî kurdan de, hema bibêjin ku bi serê tevayî malbatên kurd de hatîye; kurd hemî di demên cihê de ligel van tiştan rû bi rû mane. Operasyon û tada û zilm û zor her ku çûye girantir û dijwartir bûne. Di dawîya salên 1980yî de êdî ev fişar giha bilindtirîn radeyê. Di 16ê adara 1988 de di çarçoveya hereketa Enfalê de li Helebçeyê komelkujî pêkhat. Jenosîda ku di çarçoveya hereketa Enfalê de çêdibû, heta bi dawîya sala 1988 berdewam bû, ku ev jî bi şanî me dide ku bê hela fişar û zilm û zor, û di encama wan de tirs û wêrankarî û hilweşîn gihaye kîjan radeyê. Her wiha, gelek dîyar e ku bê hela vê yekê di merivan de, di malbat û zarok û jinan de têkçûna derûnî û travmayê çawan ligel xwe anîye. Digel ewçend tehdîtan jî divêt meriv gelek li ser prosesa vê dîyardeyê jî bisekine ku bê hela kurd çawan li pîya mane, wan çawan pencên xwe qewî avêtine singê jîyanê?

Di jîyana kurdan de alîyekî dînamîk heye. Di jiyana kurdan de taybetmendîyeke sereke xwe dide der ku, kurd gelek bi jîyanê ve girêdayî ne, li hemberî zilm û zora dewletê, li hemberî her tewir zehmetîyên xwezayê xweş li ber xwe didin. Di nav kurdan de ev yek jî reftarîyeke civakî û edetî ye ku, ew gelek bi jîyan û xwezayê ve girêdayî ne. Û her wekî hemî gelên ku li hemberî zehmetîyan li ber xwe didin, di haletê mexdûrîyetê de jî serî natewînin, ev xasîyet di jiyana kurdan de jî cihekî sereke digre. Heta ku ev reftarîya hanê di kurdan de hê zêdetir e.

Mînakeke balkêş ji vê prosesê ku têye zanîn, hatina dinyayê ya Mesûd Barzanî ye. Salên 1945 – 1946, demek wisan e ku Kurdistan ser û binî hev dibû. Di wê demê de jî êrîşên dijwar bi ser kurdan de dihatin kirin. Mesûd Barzanî di demeke wisa de hatîye dinyayê. Li Îranê ji dîya xwe re bûye. Mela Mistefa Barzanî dikarîbû piştî 13 salan kurê xwe, Mesûd Barzanî jî bavê xwe bibîne, ango piştî ku di sala 1958 de ji Yekîtîya Sovyetan vegerîyai hê hevûdî dibînin. Her wiha, birayên wî Nîhad û Dilşad û Seîd… jî piştî salên 1960 cardin di rewşên wiha de hatine dinyayê. Û cardin têye zanîn ku birayê wî yê mezin Îdrîs Barzanî jî di salên 1940î de di nav fezaya şer de hatiye dinyayê. Ev prosesa hanê ne tenê rewşa Barzanîyan e. Her wiha, ya hemî peşmergeyên ku ligel Barzanî berê xwe dabûn Yekîtîya Sovyetan, di gişan de ev rewş hemin wisa ye. Serborîyeke bi vî rengî ya Îbrahîm Ehmed jî heye. Ev mînakên vê yekê ne ku, bê hela ew çendî bi jîyanê ve girêdayî ne, li hemberî zehmetî û astengîyên jîyanê çiqasî berxwedêr in.

Di wê kitêba wî ya ku li vê gotarê min qala wê kiriye de, Hiner Saleem jî qala wan dawetên ku di rojên xela û birçîbûnê de çêbûne, qala zarokên ku hatine dinyayê dike. Kekê wî yê peşmerge di koçberîyeke wisa de zewicîye, her wiha, xwişka wî jî di demeke wisa de dane mêr. Hiner Saleem qala zarokên ku ji diya xwe re dibûn, qala welidandinên li çol û çiyayan, bêyî pîrik û îlac û dermanan dike. Di şertên ewçend miheyrîyê de, di nav birçîbûnê de, ligel serma û seqemê û germê, bê xanî û stareyekê, bê îlac û dermanan… dîsan jî têye dîtin ku zarokên çeleng têne xwedîkirin û her mezin dibin.

Piştî sala 1991 çi bû?

Bi awayekî giştî têye zanîn ku piştî sala 1991 çi bûye. Pêkhatina Hêza Çakuç, ji hêzên esmanî re qedexekirina herêma kurdan, pêşîlêgirtina mudaxeleya Sedam Husên a bo van herêman di jîyana kurdan de îstîqrarê pêkanî. Kurd di vê demê de derbasî jîyana akincîtîyê bûn, ji nuh ve gund û bajarên xwe ava kirin. Ligel mudaxeleya DYA ya bo Îraqê di adara 2003 de pêşî li kurdan baştir vebû. Hilweşîna rêvebirîya Sedam Husênî, dawîlêanîna rêvebirîya Baas, ji holê rabûna tehdîda çekên komelkujîyê, şikênandina bandora Partî Baas û dezgayên wek el-Muxaberatê, ev bûn dîyardeyên proseseke wisa ku qezencên polîtîk û civakî yên kurdan ligel xwe garantî kirin. Bi ereban qebulkirina hizra Îraqeke federal, li gorî viya nivîsandin û amadekirina qanûna bingehîn a Îraqê, her wiha, di rêya vana de dayîna têkoşîneke sext, û di encamê de herêma otonom ya kurdan; destpêkirina muteşekil bûyîna Dewleta Federal a Kurd. Êdî qezencên kurdan ên polîtîk, civakî û ekonomîkî tam hatin pêşxistin. Azadîyê dest bi geşbûnê kir. Di vê pvajoyê de kurd dewlemend bûn, ta radeyekê xwe gihandin firehî û refahê, ketin nav aramîyeke civakî û derûnî. Berîya her tiştî êdî kurd bûn akincî. Ji civaka kurdan gelek malbat êdî bûne xwedîyê xanî û seyare û sarinc û makîneya cilşûştinê û firin û her wekî vana. Ev jî gelek vekirî ye ku ev destketîyên hanê giş di pêvajoya azadîyê de, ji viya jî girîngtir kurdan di encama hevgirtin û yekîtîyê de bi dest xwe ve anîne. Her wiha, têye dîtin ku li Herêma Azad a Kurd geşedanên gelek grîng ên civakî, sîyasî, ekonomîkî û kulturî çêdibin. Têye famkirin ku ev rewş mayînde ye.

Pêwendîya vê prosesê ligel DYA jî divêt rast were helsengandin. Kes û grûbên ku neyartîyê bi kurdan re dikin, hêzên polîtîk ên dijberî kurdan dibêjin ku, ev hemî bi destê DYA hatine kirin. Didin zanînê ku ev tişt di encama polîtîkaya ku ji alîyê DYA ve di sûdbexşîya kurdan de têye meşandin de pêkhatine. Belam rewş qet jî ne wisa ye. Li gorî qenaeta min rastî ev e: Ev hemî tişt, ji ber ku kurdan ji can û dil xwestine, ji ber ku kurd bi can û dil ji bo vana xebitîne pêkhatine, ji vê çendê DYA jî vê rewşê qebul kirîye. Helbet rola DYA di dawîlêanîna rejîma Sedam Husên de, di tunekirina çekên komelkujîyê de, di belavkirina artêşê de, di belavkirina Partî Baas û el-Muxaberatê de û her wiha, di şikênandina bandora wan de gelek mezin e, rola DYA dîyarker û sereke ye. Dîyar e ku kurdan jê sûd wergirtîye. Bo numûne, ji bo destpêkirina prosesa Îraqeke fedaral, çawan ku kurd ligel ereban ketin nav munaqeşeyên dûr û dirêj û sext, her wisa jî ligel DYA ketin nav munaqeşeyên dûr û dirêj ên sext. Di encama vê pêvajoya têkoşîna kurdan a sext de DYA mecbur ma ku li Îraqê federalîyê qebul bike.

Ev destketîyên kurdan ji alîyê dewletên der û dorê ve di nav metirsî û endîşeyê de têne şopandin. Ev der û dor ji bo ku pêşî li van destketîyan bigrin, ji bo ku nehêlin ev destketî mayende bibin, ji bo ku ev destketî lawaz bibin û birizin, çi ji destê wan tê qet texsîr nakin. Dibêjin “PKK”, dibêjin “Kerkûk” û kurdan tehdît dikin. Gelo ev tehdît dikarin hê pêşdetir herin û bigihên radeya serketinê? Ev qisetkirina li jorê bi awayekî vekirî bersiva vê pirsê dide.

Kurdan di wê dema ku bi zorê terka mal û milkê xwe kiribûn û di destê wan de tenê çend kîlo xwarina di boxçikan û kîsikan de hebû, ku ketibûn ser rê û dirban jî, dîsa çawan ku firsendê bi dest xwe ve anîn, vegerîyan ser cih û warê xwe yê wêranbûyî. Xanîyên xwe yên şewitandî cardin ava kirin, cardin têkoşîyan da zevî û milkê xwe ji destê dagîrkeran bigrin; kurd her tim xwedî li welatê xwe derketin. Di roja îroyîn de êdî gelek destketîyên kurdan hene. Mal û milkê wan heye. Bi kurtahî, êdî kurd jî xwedîyê gelek tiştî ne. Berîya her tiştî azadîya wan heye, ew bi xwe hakimê xwe ne. Ev jî gelek eşkera ye, ji bo ku kurd van destketîyan ji destê xwe bernedin, ji bo ku van destketîyên xwe biparêzin dê di nav têkoşîneke sext de bin. Her wiha, dê piçûk û mezin tev di vê rêyê de li ber xwe bidin. Di vê pêvajoyê de dîplomasî jî helbet gelek girîng e.

Di vê prosesê de tiştê ku kurdan zêdetir hêzdar bike, geşkirina fehma netewayetîyê ye; geşkirina têgihaştina mîllî, têgihaştina civakî û yekîtî û bihevrebûnê ye. Di vê çarçoveyê de ji bo ku polîtîkayeke xurt çêbibibe, tiştê girîng ev e ku, divêt hatina darayîya netewî di nav civakê de bi awayekî dadmendane û bi tendurustî û bi muwazeneyeke adil were parvekirin. Her wiha, divêt qet nebe bêedaletî di warê parvekirina hatina darayî ya millî de di kêmtirîn radeyê de be; divêt pêşî li dizî û bêrayîya ekonomîk bête girtin, divêt tebeqeya jêrîn a civakê neyête îhmalkirin, polîtîkayên sosyal ên ku xwedîtîyê li jar û belengazên civakê derdikeve her bêne pêşxistin; divêt meşandina polîtîkayeke bi vî awayî ji karên bingehîn ên Hukûmeta Herêma Kurd be. Di vê navberê de, ev jî gelek girîng e ku, divêt mafên tirkman û asûrî-suryanî-kildanî û êzidîyan jî her bêne parastin.

“Monoment bo Mistefa Barzanî” ?...

Di vê navberê de heke em bala xwe bidin ser mijareke din jî dê gelek baş be. Di hejmarên 5-11 avrêl 2007 ên rojnameya Milliyetê de hevpeyvînek hate weşandin. Ev hevpeyvîna ku ji alîyê Serpil Yılmaz û Kenan Durukan ve hatiye amadekirin sernavê wê “Tirk Bakûrê Îraqê Ava Dikin” bû. Di wê hevpeyvînê de dihate gotin ku, li Herêma Otonom a Kurdan razemenîya darayî ya sereke ji alîyê şîrketên (company) tirk ve hatîye kirin, mohra tirk li ser geşedanên girîng ên ekonomîkî heye.

Di roja dawîn a hevpeyvînê de beşek bi sernavê “Monoment bo Mistefa Barzanî” hebû. Ez dixwazim derbarê vê xeberê de bîr û boçûnên xwe, hizrên xwe beyan bikim ku li gorî qenaeta min gorra (mezel) Mela Mistefa Barzanî divêt wekî xwe yê îroyîn her bimîne.

Di doza têkoşîna kurdayetîyê de, ev gorr (mezel) sembola pêwendîya Barzanî ya ligel peşmerge û gelê kurd e. Divêt ev avahîya mutewazî û xwezayî neyête xirakirin. Dibe ku ji bo kesên ji dûr têne cihê bêhnvedanê, ji bo zarokan cihê lîstikê, lêkirina avahîyên wek aşxane (met’em) û tesîsên her wekî vana bête hizirîn lê divêt ev jî gelek li dûrî şûna gorra wî bin. Divêt meriv ji dûr ve peyatî bimeşin biçin ser gorrê. Ev dê hîç dîmenekî xweş nebe ku kesek an jî zîyaretvanek bi seyareya xwe were ta ber derîyê gorrê. Mela Mistefa Barzanî bi xwe di dilê însanan de monoment e. Ger têye hizirîn ku ji bo Barzanî monoment bête çêkirin, ew dê wî monomentê ku di dilê kurdan de ye hêzdartir neke, berevajî, dê lawaztir bike.

______________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî:http://www.peyamaazadi.com/modules.php?name=PvlNews&file=article&sid=2179

çapkirin