d Kurd Droka Kurdan Dinivsin

 

smail Beiki

Ev gotar ji kovara Esmer, Hej. 28, Nsan 2007 hatiye wergirtin ji aly 
Roan Lezgn ve ji tirk bo kurdya kurmanc hatiye wergerandin.

 

Yek ji encamn girng n er ekdary ev e ku, di nv kurdan de hyarbneke manew daye destpkirin. Rastya w, ew proseya ku ji saln 1960 de zl dab li dema er pit w h bhtir ge b, belav b kok berda erd. Di roja royn de li nv kurdan di warn ziman, edebyat, drok, lkolnn li ser hebna civat, muzk, wne, ano, snema di warn nivsk de xebat gurr bne. Esas ev xebatn bi v away civata kurd radikin ser pyan, ji aly madd manew ve hz didin civat. Di proseya van xebatan de civat bi ser xwe ve tye, moral w bilind dibe, ji xwe bawer dibe.

Li van saln daw kesn wek Malmsanij, Cemil Gndoan, Mehmet Bayrak,  Cemd Bender, Osman Aydn, Ruen Aslan, Munzur em, Ali Haydar Ko, Yaar Kaya, Rohat Alakom, smail Glda, Naci Kutlay, Tark Ziya Ekinci, Kemal Burkay, Mehdi Zana, Tor, Faik Bulut Orhan Miroglu xebatn gelek hja kirin, gelek berhem derxistin hol. Bi dest Mehmet Emin Bozarslan ji nuh ve weandina kovara Jn rojnameya Kurdistan, her wiha, ji nuh ve weandina Mem Zn erefnamey ku ji wan xebatan re pengy kirin, ev j gelek girng in. Di destpka sala 2007 de versyoneke cih ya erefnamey ligel wergera w ji aly Weanxaneya Yaba (Yaba Yaynlar) ve hatiye weandin. Di nava weann Yaba de Rzepirtkn Mezopotamyay gelek balk in. Her wiha, ji nuh ve weandina Maddeya Kurdistan ya di nv Qamus el-Heyata emsedn Sam de ku di dawya sedsala 19. de li ap ketib j gelek balk e. helsengandina H. Mem a li ser Mem Zna Ehmed Xan j her wisan Pirtgn Mehmet Bayrak n Kurdoloj I, II Krtler ve Ulusal-Demokratik Mcadeleleri wek avkanyn bingehn gelek hja ne. Bguman di seranser v pvajoy de Musa Anter j navek gelek hja ye. Ev xebatn han di nv kurdan de ji aly pketina hizrn drok civak ve roleke gelek mezin dilzin. Ev saman sermyaneke wisan e ku d civata kurd bi p ve bibe.

Di v pvajoy de rola weann weanxaneyn wek Doz, Pr, Avesta, Deng, Komal, z-Ge, Aram, Nbihar, Yaba, Belge, Beybn, Tevn, kovarn wek Yurt Kitap-YaynSerbest, Dema N, Deng, War, Br, Vate, Troj, zgr Halk, Nbihar, Mizgn, rojnameyn wek Gndem, Azadiya Welat j gelek mezin e. Brnebn Ndem ku li Ewropay weana xwe dikirin, wan j gelek p li gebn vekirine. Brnebn derbar kurdn Anedola Navn de wean dike. Ndema ku di navbera saln 1990-2000 de weana xwe bi ziman kurd dewam dikir kovareke kultur, edeb huner b. Pit hejmara 40. ku v kovar daw li weandina xwe an, ev yek li ser hesab kultura kurdan windayyeke mezin b. Bguman div em bi teqdr xebatn Ensttuya Kurd ya Pars, Ensttuya Kurd ya Bruksel Ensttuya Kurd ya Stenbol j yad bikin. Ferhengn ku zol, Zana Farqn Tor amade kirine, her yek di war manew de p li gebn vekirin. Xebatn li ser zimn n Hseyin Musa San Abdurrahman Uaman j hja ne.

Div em malpern enternet yn kurdan j bihesibnin. Ev malpern enternet di war hevdin naskirina kesayetyan de, di war sazkirina pwend danstendin de roleke mezin dilzin, kesayetan derbar xebatn hev de agahdar dikin. Ez li ser nav xwe bibjim ku, ez her tim malpern wek  www.gelawej.org, www.nasname.com, www.kurdinfo.com,  www.peyamaazadi.com, www.rizgari.com, www.dengekurdistan.com, www.kurddem.org www.pwdnerin.com diopnim. Weann ku li welatn Ewropay, li DYA dibin, ew j warek din e, ku divt meriv bi berfireh li ser raweste.

Di v proseya hyarbn de edebyata kurd ge dibe. Di war roman rok helbest de berhemn girng hatine hilberandin. Romann bi ziman kurd, ku ji aly Mehmet Uzun ve hatine nivsn, balk in. Hasan Bildirici Metin Akta di war roman rok de berhemn ba hilberandine. Ylmaz Odaba, Muhsin Kzlkaya ev kes j di qada nivsn de mirovn balk in.

Divt ez di v gotar de qala xebatn Osman Aydn n bi nav Krdistann Demografisi ve Krdistanda Nfus Hareketleri (sve, 204, Apec Frlag)  1925 Krt Ulus Hareketi (Doz Yaynclk, stanbul Nisan 2006), her wiha xebata Ruen Aslan a bi nav eyh Said Ayaklanmasnda Varto Airetleri ve Mehmet erif Olay (Doz Yaynclk, stanbul, Nisan 2006) xebata M. Malmsanij a bi nav Trkiyede ve Suriyede Krte Kitap Yaynclnn Dn ve Bugn  (Vate Yaynclk, stanbul 2006) j bikim.

Ev j babeteke gelek girng e ku, b hela serjimareya (nufs) kurdan a li nv snorn Tirky end e. Osman Aydn, derbar tesbtkirina v hejmar de metodeke balk diuxulne. Ji bo v tesbtkirina v yek ldikole ku b hela li cografyaya kurd jimareya civak li k der di kjan radey de hn zdetir hatye ser hev. Ji bo v yek j pirseke wek Kurdistan k der e? dike. Bi vegotineke maqul hewl dide xwe da bersiva v pirs bibne. Ldikole ku b hela li nv welt ji sedemn cur bi cur iqas kes war xwe terk kirye ye devern din. Ji bo ku meriv bikarbe li ser bajar bajarokn kurdan analzan bike, xebatn bi v away pwst in. Tesbtkirina v yek j divt gelek girng be ku, b hela bajarn ku kurd bi git t de hene bajarn ku kurd qismen t de hene, kjan in, yekuna wan i ye? Bi v away tye hesabkirin ku, li gor sala 2000, ji serjimareya kurdan 10 mlyon 700 kes li herm, 6 mlyon 700 kes li devern cur bi cur n Tirkiy mlyonek kes j li dervey Tirky ne ku li ser hev serjimareya kurdan dike 18 mlyon 400. Osman Aydn li ser encamn statsk yn Devlet statistik Enstits analzan dike digihe v encam.

Her wiha, ev j tye zann ku li Tirky bi zanebn serjimareya kurdan her xumam tye hitin. Her tim wisan di ser re serjimareya kurd li dora 20 mlyon kes fade dibe. apemeniya tirk, lkolnern tirk bi tund li dij daxuyanyn bi v away derdikevin. Belam qet qala w nakin ku dewlet bi zanebn serjimareya kurdan xumam dihle ku tu rexneyeke wan li ser v helwest nne. Bo numne, qet li ser nasekinin ku b hela ima serjimareya kurdan bi awayek tendurust nayte tesbtkirin. Di wan serjimareyn ku heta bi sala 1965 hatine kirin de derbar ziman zikmak de pirsin dihatine pirsn l pit ku di nv kurdan de hestn netew hyar bn bi n de d ev pirs j ji anketan hatin hilann. Sedem xumam hitina serjimareya kurdan ev e ku, di nv kurdan de p li gebna hestn netew yn kurd bye girtin. Naxwazin reqema ku serjimareya kurd nan dide di nv hi mirovan de cih bigre. her wiha, mebestke din j ev e ku, bikaribin serjimareya kurdan gelek kmtir nan bidin.

Osman Aydn bi tgihatineke din bala xwe dide ser Tevgera Kurd a Netew ya li sala 1925. Ev j babetek gelek balk e ku ew nabje Tevgera x Sed l dibje Tevgera Netew ya Kurd. Ev lkolneke wisan e ku di navbera tirk ereb eceman de rewa kurdan, hv mafn kurdan ji xwe re kiriye babeta xebat.

Di sstema syas ya tirk de pkhatina deolojya ferm ya derbar kurdan ziman kurd de Mehmet erif Frat merivek girng e. Di v war de pirtga bi nav Dou lleri ve Varto Tarihi, di Tevgera Kurd a Netew ya sala 1925 de, wezyeta ern Gimgim (Varto) kutina Mehmet erif Frat, ji aly deolojya ferm ve dyardeyn zor girng in. Ruen Aslan di pirtga xwe ya bi nav eyh Said Ayaklanmasnda Varto Airetleri ve Mehmet erif Frat Olay de bi awirek rexney bala xwe dide ser van dyardeyan.

Li saln 1960, li sal 1970y, yan li w dema ku hestn netew hd bi hd di nv kurdan de hyar dibn, hindek nivskarn tirk dda dikirin ku zimanek wek ziman kurd tune, ger hebe j, ten s-ar peyvn xwe hene. Ji bo ku v ddaya xwe li ser bingehek bidine rnitandin j, pirsn wek hn dikarin romanek ku bi v ziman hatiye nivsn yan j lkolnek ku bi v ziman hatiye kirin bi me nan bidin? derdixistin p. Belam qet behsa v yek nedikirin ku, ta ji saln sereta yn Cumhuriyet bi vir de ye ku ziman kurd hatiye qedexekirin, p l hatiye girtin. Helwesteke wisan nan didan ku, her wek ku qet titek bi v away nn be. Gelek bi baldar hewl didan xwe, bi tna tevdigeriyan da bila ev qedexekirin neyte bra kes. Van nivskaran endamn apemeniy her tim kurdan tehqr dikirin, tinazn xwe bi ziman kurd dikirin l qet qala qedexekirina li ser kurd nedikirin. Ev tye wateya qedexekirina neteweyek. unke heke ziman hebe netewe heye, heke ziman tune be, qet wateya w j nne ku em rabin qala neteweyek bikin. M. Malmsanij di xebata xwe ya bi nav Trkiye ve Suriyede Krte Kitap Yaymclnn Dn ve Bugn de qala pvena v prosey dike. Bi awirek rexney bala xwe dide ser qedexekirina ziman kurd.

Di roja royn de ev lkolnn bi v reng her berdewam in. Wateyeke gelek girng a v pvajoy heye. Di pgotina berhema Marks a bi nav Ekonomi Politiin Eletirisine Katk de teoryeke wek pirsgirkn ku civat nikaribe ji bin derkeve, nayne rojev heye. Ger pirsgirkek hatiye rojev, ger tye vekoln, ger tye munaqeekirin hing ev tye wateya ku d civat dikare ji bin w pirsgirk derkeve. Xebatn lkolnern kurdan n di warn wek drok, ziman, edebyat huner de tye v watey ku, Pirsa Kurd d bi v reng yan j bi w reng, d bigih areseryek.

Ev j gelek vekir ye ku d ev hemy lkolnan bi dest kurdan bne kirin. Her wiha, ev j tye zann ku, zanngehn tirkan d nikaribin di lkolnn li ser kurdan de tu xebatek bikin. Her end Bilgi niversitesi ya stanbul li meha adara 2006 eywana xwe ji bo konferansek bi nav Trkiyenin Krt Meselesi ku ji aly Grba Empat ya Komeleya Hemwelatya Helsnk ve hatib organzekirin vekiribe j l di v war de helwesta zanngehan her dyar e. Rya tevlibna civata akademk, di nav civata akademk de bilindbn, ligel sedaqeta bi deolojya ferm ve girday ye. Sedaqeta ligel deolojya ferm, tekane rya tevlibna civata akademk e, her wiha, di zanngehan de tekane rya bilindbn ye. Di v war de munaqeekirin, yan j nandana helwesteke muxalf qet nne. Ger ev sedaqeta han temam be, d ne pwst e ku w kes lkolneke zanist kiribe yan nekiribe. Em saln 1960, saln 1970y bnin bra xwe, ku di wan salan de ji endamn zanngehan n ku hewl didan xwe da teoryn ku ziman kurd nkar dikin, esl kurdan wek tirk nan didin, kurd wek versyonek pirmtv ji ziman tirk nan didin derdixin p, gian payeyn doktor profesory bi dest xistin. Kesn ku qala kurdan ziman kurd dikirin j her tim bi tawann mezin hatin darizandin cezayn giran li wan hate birn. Ev helwest di roja me de j her serdest e. Di v heyam de ne rast e ku meriv li benda zanngehan bisekine da ew li ser kurdan lkolnn tendurust bikin.

Di roja royn de by ku bal bikin bi ser dyardeya kurd ve, ji aliy hinek kes an j sazyan ve, bi hindek awayn cih Yksek retim Kurumu (YK) tye rexnekirin. Belam helwesta derbar lkolnn li ser kurdan beriya YK j her bi v away b. Li zanngehan, bi taybet di warn zanist yn wek drok, sosyoloj, zanistyn syas, antropoloj,  ekonom huqq de tgihatina zanist berya YK j tune b. Di van waran de i dema ku ku berhemek ji aly profesorek ve dihate xwendin, bi mebesta ku gelo t de sc heye yan na ji bo sbata v yek j, bi armanca ku raporta desteya pisporan amade bike, dihate xwendin. Ev j, gelek vekir dide sbatkirin ku di zanngehan de tu zhnyeteke zanisty nne. deolojya ferm di wan rojan de j her serdest b stqameta xebat tayn dikir. Jixwe, ger zanngeh hebya, d YK tune bya.

Hizrek wisan heye ku dibje Ji bo neteweyek mezintirn felaket ew e ku droka w ji aly kesn ji dervey w ve, ji aly dimenn w ve bye nivsn. Kurdan li saln 1990, li sal 2000, v yek di nv dil xwe de hs kir ji bo ku ji bin v bar derkevin dest bi xebatn mezin kirine. Ev j gelek vekir ye ku d ev awa xebat h gurrtir bin.

_____________

Ev gotar ji kovara Esmer, Hej. 28, Nsan 2007 hatiye wergirtin ji aly Roan Lezgn ve ji tirk bo kurdya kurmanc hatiye wergerandin.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org