Hilbernya Zanist Bi Siparian nabe

 

smail Beiki
Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

 

Em di nava civakek de ne. Di civak de her roj byerin r didin. Dibe ku hindek ji van byeran bala meriv bikin, di hi meriv de cih bigrin. Bguman her byer bala her kes nakne. Bi git, meriv di ser re bala xwe didin byeran derbas dibin diin. L hindek ji byer dyardeyan bala hindek kesan dikin. Ger byerek an dyardeyek bala yek kiandibe ser xwe ve, d ew tit her tim hi w kes mijl dike. Her bala w li ser e ku di axiftinn xwe de, di xwendinn xwe de bersivek ji pirsa di ser xwe de bibne.

Di v rew de ew meriv her dixwaze ku ser bin byer yan j dyardey, qulik paceyn w fr bibe. Bala xwe dide ser ku gelo pwendyek di navbera w byer byern din de heye yan na. Ldikole ka hela pwendya v byer bi kjan byeran re heye. Lgern lkoln di encama v hewes de dest pdibin. alakya zanist/ilm (bilim) di encama meraqek tgihatineke bi v reng de dest pdibe. Hilbernya zanist ten di encama proseseke bi v away de dikare bibe.

car em bi awayek din bihizirin. Em ferz bikin ku fermandeyn we yan j hindek saz dezge sipara lkolnek didine we. Ji we dixwazin ku hn derbar byerek de lkolnek bikin raportek binivsin. Her wiha, ji we tye xwestin ku ev raport div di maweyeke dyarkir de amade bibe bigih ber dest wan. Mesrefa daray ya w lkoln j tye dyarkirin. We v byer meraq nekirye. Li meydan tu pirsek ku hi we mijl kiribe nne. Lbel ji we tye xwestin ku hn lkoln lgerek bikin. Bi v away, hn j radibin ji ber bicihanna pwstyn xwe yn mad manew xebateke wisa, her wiha, amadekirina raportek digrin ser xwe. di maweya ku dane we, bi w darayya terxankir, hn lkolnek dikin raporta ku we amade kirye hn pk wan dikin. Di nav tora pwendyn bi v reng de, di proseseke bi v away de zanist nayte hilberandin. unke ew kes ku lkolandin amadekirina raport l hatye spartin, jixwe, bi hizr nyeta kesn ku v kar j xwestine dizane, lewre, raporta xwe j li gor hizr nyeta wan amade dike. Ev kar wiha j, di dawy de ten bi kr dupatkirina hizr nyeta w sazy yan w kes tye. Ew kes yan j ew saz, ji bo ku hizir nyeta xwe bidine qebulkirin, di nav alakyn xwe de v xebat bikar tnin. Armanceke pragmatk di v proses de heye.

Lkolnn Derbar Njada Kurdan de

Ez dixwazim qala pirtga bi nav Krtlk 1787-1923 (Bilgi Yaynevi, Nisan 2007) ya Bilal imir ku konslosek malnin e, bikim. Di v pirtg de, ya rast di dawya v pirtg de belgeyek heye. Di v gotar de ez dixwazim derbar v belgey de hizrn xwe bidime xuyakirin. Wezareta Karbarn Derve li roja 23 kewr 1971 bi nameyek ji Konsolxaneya London hindek titan dixwaze. Dixwaze ku ew lkolnek bikin da ku njada kurdan bi njada tranyan ve bte girdan. Her wiha, ji bo encamdana v kar j dixwaze ku ew sd ji xebatn antropologek bi nav Rawlinson bigrin. W dem Bilal imir ku li konsolxaneya London wek serkonsol dixebite, bersiv dide v nameya Wezareta Karbarn Derve. Serkonsol Bilal imir di bersiva xwe ya li roja 21 berfanbar 1971 van titan dibje:

Di talmatn navbor de bzat ji min hatye xwestin ku ez lbikolim da H. C. Rawlinson di Ensyclopedia Britanica de hizr xwe y ku dibje kurd ji njada tran ne, spartye kjan avkanyan. Ez bawer im ku, di berhemn Rawlinson de ew dell belgeyn ddaya kurd ji njada tran ne xurtir dikin, d bne dtin. (r. 517)

Konsolos malnin Bilal imir di lkolna ku li ser daxwaza wezaret hatiye kirin de li end cyn din v hizirn fade dike dibje:

htmaleke gelek mezin, ew belgeyn ku kurdan ji njada tran nan didin Rawlinson bi xwe peyda kiribin. (r. 524) Di pirtgn Rawlinson bi xwe de, htmaleke mezin, belge delln ddaya kurd ji njada tran ne, d bne dtin (r. 531)

Dadgehkirinn Rojhilat Yn Li Dyarbekir

Gelo ji bo i Wezareta Karbarn Derve ji Konsolxaneya London encamdana xebeteke wisa dixwaze? Mjya talmata Wezareta Karbarn derve ku bo Konsolxaneya London nivsye girng e: 23 kewr 1971. Di w dem de li Dadgeha Leker ya dareya Orf ya Dyabekir-Srt gelek doz derbar kurdan de hatibn vekirin. Ji vana, yn sereke doza DDKO doza Partya Demokrat a Kurdistana Tirky ne. Ligel vana, dozn derbar kes yan j komikn pik de j hebn. ddanameya dozn mezin li dawya sala 1971an amade bibn bo girtyan hatibn ragihandin. Di wan ddanameyan de dihate gotin ku qewmek, miletek bi nav kurd nne, kurd bi esl xwe tirk in, bi oguzan re ji Asyaya Navn hatine, ew j leke tirkan in, zimanek bi nav ziman kurd nne, ev ziman han koka xwe ji tirk tye. Ev hizirna ku hebna kurdan nkar dike hema bibjin ku di wan hem ddanameyn ku w dem dihatine amadekirin de heb. Dewlet peywir daye hindek konsolxaneyn xwe yn li hindek welatn derve da ku ji v reftarya xwe ya nkarkirin re bingehek ava bike, hewldana xwe mer nan bide j re delln zanisty peyda bike. Ketye nav hewldanan da ku li derek bo v hizirna xwe ya nkar re destikan peyda bike. Ev gelek balk e ku mjya nivsna nameya wezareta karbarn derve 23 kewr 1971 e, mjya temambna lkolna serkonsol Bilal imir j 18 berfanbar 1971 e, bersiva wezaret j 21 berfanbar 1971 e. Nexwe, di navbera v lkoln Dadgehkirinn Rojhilat de pwendyeke qew heye. Hizirnn nkar mhay bi xebatn bi v reng re, bi xebatn siparikir re tne destekkirin.

Ev pwend ne ew pwend ne ku zanisty p ve bibin. Ji van xebatan zanist dernay. Di v mijara ku em li ser disekinin de hilberna zanisty awan dibe? Kjan pwend, kjan xebat dikarin hilbernya zanist bikin? Em dawya saln 1960an, saln 1970yan bnin bra xwe. Gelek kurd, nivskar rojnameger bi mebesta ku kurdayety dikin hatin girtin. Bi sedan kes li Girtgeha dareya Orf ya Dyarbekir girt bn. Van merivan i kirib, i gotibn? Hn dikarin tevli qenaet hizirna van merivan nebin. Belam ev girng e, ku meriv bala xwe bi de ser, ka hela ew i dibjin, i dikin. Zanist ten dikare di ert zurfn wiha de, di nav pwendyn bi v reng de bte hilberandin. Di v war de, te div dewlet an j ew kesn ku lkolnn siparikir dikin, tu derdek wan wiha nne. Berovaj, guhnedana li van kesan, qet muxatab negirtina wan hn girngtir e. Di v xal de bpaxavyek, kompleksek ku xwe ji her tit mezintir dibne heye. Ya girng ew e ku wan bipelxin. Heke ew dibjin kurd in em hing ew tawanbar in, divt ew ceyaza xwe j bikin. Ji v reftarya han zanist dernay. Ev ne ew zemn e ku zanist tde zl bide. Ev reftar ten dikare deolojya ferm ji nuh ve serdest bike. Ji v end, ev yek ne hewldaneke zanist ye, na, ev hewldaneke deolojk ye. Di hewldaneke wisa de j ten hindek agahyn pragmatk ku d derhal bne xerckirin bidest dikevin.

Bilal imir di v pirtga bi nav Krtlk 1787-1923 de ji ser heta bin qala kurdan ermenan dike. Belam dema ku behsa kurdan dike ne wek ku ew xwedy mafek bin yan huqqa wan hebe, yan j wek kirdeyn syas behsa wan nake. Her wek ku ten ew xulamn viya yan wiya bin, eqiyaty bikin, wek ern ku ji bil eqyaty nizanibin tu karek bikin, qiset dike. Tit ku kurd dikin ten ev e, ku ji bo armancn dewletn emperyalst bibine pyon. Bo numne, te div li Sevre yan j Lozan be, kurd wek milet, wek gelek ku li ser axa xwe nitecih hatin parekirin parvekirin. Gelo ev ima wisa ye? Qet napirse, nabje ku ev ima bi v away bye. Qet li ser nasekine ku poltkayeke nkar mhay li ser kurdan hatye meandin. Di pirtg de kurd her tim bi tgehn wek eqiya, xayn sergerde hatine vegotin. Ten di wan pevnn navbera kurd ermenan de, yn li dawya sedsala 19an, bi tgehn ern hatine qisetkirin. Di pirtg de her tim behsa ermenan, behsa gundn ermenan tye kirin. Bo numne, behsa gundn ermenan yn li navbera Agir Erd, yn li navbera Bidls M dike. Dema ku meriv bi tgehn zanisty xwe nzk mijar bike, hing divt pirsn wisa bipirse: Gelo ev ermen p i bn? ima zor li van ermenn han kirin ku ew malk milk xwe terk bikin? Ew mal milk ermenan ku li d wan ma, gelo p i b? Helbet ev pirsn han, pirsn sereke ne ku mijar zelal bikin. Belam ne mumkn e ku di xebateke siparikir de pirsn wisa bne pirsn bikevn d bersivn maqul bo van pirsan. unke ew meqam mewqyn ku dixwazin di v war de lkolnek bte kirin, ew naxwzin mijarn wisa sereke yn ku kakil naveroka pirs derdixin meydan ekera bibin. Ew her tim hewl didine xwe da ev rew di tarty de bimne.

_____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: Kovara Esmer, hej. 33, lon 2007 www.peyamaazadi.org  

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org