Hilberînîya Zanistê Bi Siparişan Çênabe

İsmail Beşikçi
Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Em di nava civakekê de ne. Di civakê de her roj bûyerin rû didin. Dibe ku hindek ji van bûyeran bala meriv bikêşin, di hişê meriv de cih bigrin. Bêguman her bûyer bala her kesî nakşîne. Bi giştî, meriv di ser re bala xwe didin bûyeran û derbas dibin diçin. Lê hindek ji bûyer û dîyardeyan bala hindek kesan dikêşin. Ger bûyerek an dîyardeyek bala yekî kişandibe ser xwe ve, êdî ew tişt her tim hişê wî kesî mijûl dike. Her bala wî li ser e ku di axiftinên xwe de, di xwendinên xwe de bersivekê ji pirsa di serê xwe de bibîne.

Di vê rewşê de ew meriv her dixwaze ku ser û binê bûyerê yan jî dîyardeyê, qulik û paceyên wê fêr bibe. Bala xwe dide ser ku gelo pêwendîyek di navbera wê bûyerê û bûyerên din de heye yan na. Lêdikole ka hela pêwendîya vê bûyerê bi kîjan bûyeran re heye. Lêgerîn û lêkolîn di encama vê hewesê de dest pêdibin. Çalakîya zanistî/ilmî (bilim) di encama meraqek û têgihaştineke bi vî rengî de dest pêdibe. Hilberînîya zanistê tenê di encama pêroseseke bi vî awayî de dikare çêbibe.

Îcar em bi awayekî din bihizirin. Em ferz bikin ku fermandeyên we yan jî hindek sazî û dezge siparîşa lêkolînekê didine we. Ji we dixwazin ku hûn derbarê bûyerekê de lêkolînekê bikin û raportekê binivîsin. Her wiha, ji we têye xwestin ku ev raport divê di maweyeke dîyarkirî de amade bibe û bigihê ber destê wan. Mesrefa darayî ya wê lêkolînê jî têye dîyarkirin. We vê bûyerê meraq nekirîye. Li meydanê tu pirsekê ku hişê we mijûl kiribe nîne. Lêbelê ji we têye xwestin ku hûn lêkolîn û lêgerîekê bikin. Bi vî awayî, hûn jî radibin ji ber bicihanîna pêwîstîyên xwe yên madî û manewî xebateke wisa, her wiha, amadekirina raportekê digrin ser xwe. Û di maweya ku dane we, bi wê darayîya terxankirî, hûn lêkolînekê dikin û raporta ku we amade kirîye hûn pêşkêşî wan dikin. Di nav tora pêwendîyên bi vî rengî de, di proseseke bi vî awayî de zanist nayête hilberandin. Çunke ew kesê ku lêkolandin û amadekirina raportê lê hatîye spartin, jixwe, bi hizr û nîyeta kesên ku vî karî jê xwestine dizane, lewre, raporta xwe jî li gorî hizr û nîyeta wan amade dike. Ev karê wiha jî, di dawîyê de tenê bi kêrî dupatkirina hizr û nîyeta wê sazîyê yan wî kesî têye. Ew kes yan jî ew sazî, ji bo ku hizir û nîyeta xwe bidine qebulkirin, di nav çalakîyên xwe de vê xebatê bikar tînin. Armanceke pragmatîk di vê prosesê de heye.

Lêkolînên Derbarê Nîjada Kurdan de

Ez dixwazim qala pirtûga bi navê Kürtçülük 1787-1923 (Bilgi Yayınevi, Nisan 2007) ya Bilal Şimşirê ku konslosekî malnişîn e, bikim. Di vê pirtûgê de, ya rast di dawîya vê pirtûgê de belgeyek heye. Di vê gotarê de ez dixwazim derbarê vê belgeyê de hizrên xwe bidime xuyakirin. Wezareta Karûbarên Derve li roja 23 kewçêr 1971 bi nameyekê ji Konsolxaneya Londonê hindek tiştan dixwaze. Dixwaze ku ew lêkolînekê bikin da ku nîjada kurdan bi nîjada tûranîyan ve bête girêdan. Her wiha, ji bo encamdana vî karî jî dixwaze ku ew sûd ji xebatên antropologek bi navê Rawlinsonî bigrin. Wê demê Bilal Şimşirê ku li konsolxaneya Londonê wek serkonsol dixebite, bersivê dide vê nameya Wezareta Karûbarên Derve. Serkonsol Bilal Şimşir di bersiva xwe ya li roja 21 berfanbar 1971 van tiştan dibêje:

“Di talîmatên navborî de bîzat ji min hatîye xwestin ku ez lêbikolim da H. C. Rawlinsonî di Ensyclopedia Britanica de hizrê xwe yê ku dibêje kurd ji nîjada tûranî ne, spartîye kîjan çavkanîyan. Ez bawer im ku, di berhemên Rawlinsonî de ew delîl û belgeyên îddîaya kurd ji nîjada tûranî ne xurtir dikin, dê bêne dîtin.” (r. 517)

Konsolosê malnişîn Bilal Şimşir di lêkolîna ku li ser daxwaza wezaretê hatiye kirin de li çend cîyên din vê hizirînê îfade dike dibêje:

“Îhtîmaleke gelek mezin, ew belgeyên ku kurdan ji nîjada tûranî nîşan didin Rawlinsonî bi xwe peyda kiribin.” (r. 524) “Di pirtûgên Rawlinsonî bi xwe de, îhtîmaleke mezin, belge û delîlên îddîaya kurd ji nîjada tûranî ne, dê bêne dîtin” (r. 531)

Dadgehkirinên Rojhilatê Yên Li Dîyarbekir

Gelo ji bo çi Wezareta Karûbarên Derve ji Konsolxaneya Londonê encamdana xebeteke wisa dixwaze? Mêjûya talîmata Wezareta Karûbarên derve ku bo Konsolxaneya Londonê nivîsîye girîng e: 23 kewçêr 1971. Di wê demê de li Dadgeha Leşkerî ya Îdareya Orfî ya Dîyabekir-Sêrtê gelek doz derbarê kurdan de hatibûn vekirin. Ji vana, yên sereke doza DDKO û doza Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê ne. Ligel vana, dozên derbarê kes yan jî komikên piçûk de jî hebûn. Îddîanameya dozên mezin li dawîya sala 1971an amade bibûn û bo girtîyan hatibûn ragihandin. Di wan îddîanameyan de dihate gotin ku qewmek, miletek bi navê kurd nîne, kurd bi eslê xwe tirk in, bi oguzan re ji Asyaya Navîn hatine, ew jî êleke tirkan in, zimanek bi navê zimanê kurdî nîne, ev zimanê hanê koka xwe ji tirkî têye. Ev hizirîna ku hebûna kurdan înkar dike hema bibêjin ku di wan hemî îddîanameyên ku wê demê dihatine amadekirin de hebû. Dewletê peywir daye hindek konsolxaneyên xwe yên li hindek welatên derve da ku ji vê reftarîya xwe ya înkarkirinê re bingehekê ava bike, hewldana xwe meşrû nîşan bide û jê re delîlên “zanistîyê” peyda bike. Ketîye nav hewldanan da ku li derekê bo vê hizirîna xwe ya înkarê re destikan peyda bike. Ev gelek balkêş e ku mêjûya nivîsîna nameya wezareta karûbarên derve 23 kewçêr 1971 e, mêjûya temambûna lêkolîna serkonsol Bilal Şimşir jî 18 berfanbar 1971 e, û bersiva wezaretê jî 21 berfanbar 1971 e. Nexwe, di navbera vê lêkolînê û Dadgehkirinên Rojhilatê de pêwendîyeke qewî heye. Hizirînên înkar û îmhayê bi xebatên bi vî rengî re, bi xebatên siparişkirî re têne destekkirin.

Ev pêwendî ne ew pêwendî ne ku zanistîyê pêş ve bibin. Ji van xebatan zanist dernayê. Di vê mijara ku em li ser disekinin de hilberîna zanistîyê çawan çêdibe? Kîjan pêwendî, kîjan xebat dikarin hilberînîya zanistê bikin? Em dawîya salên 1960an, salên 1970yan bînin bîra xwe. Gelek kurd, nivîskar û rojnameger bi mebesta ku “kurdayetîyê” dikin hatin girtin. Bi sedan kes li Girtîgeha Îdareya Orfî ya Dîyarbekir girtî bûn. Van merivan çi kiribû, çi gotibûn? Hûn dikarin tevli qenaet û hizirîna van merivan nebin. Belam ev girîng e, ku meriv bala xwe bi de ser, ka hela ew çi dibêjin, çi dikin. Zanist tenê dikare di şert û zurûfên wiha de, di nav pêwendîyên bi vî rengî de bête hilberandin. Di vî warî de, te divê dewlet an jî ew kesên ku lêkolînên siparişkirî dikin, tu derdekî wan ê wiha nîne. Berovajî, guhnedana li van kesan, qet muxatab negirtina wan hîn girîngtir e. Di vê xalê de bêpaxavîyek, kompleksek ku xwe ji her tiştî mezintir dibîne heye. Ya girîng ew e ku wan bipelêxin. Heke ew dibêjin “kurd in em” hingê ew tawanbar in, divêt ew ceyaza xwe jî bikêşin. Ji vê reftarîya hanê zanist dernayê. Ev ne ew zemîn e ku zanist têde zîl bide. Ev reftarî tenê dikare îdeolojîya fermî ji nuh ve serdest bike. Ji vê çendê, ev yek ne hewldaneke zanistî ye, na, ev hewldaneke îdeolojîkî ye. Di hewldaneke wisa de jî tenê hindek agahîyên pragmatîk ku dê derhal bêne xerckirin bidest dikevin.

Bilal Şimşir di vê pirtûga bi navê Kürtçülük 1787-1923 de ji serî heta binî qala kurdan û ermenan dike. Belam dema ku behsa kurdan dike ne wekî ku ew xwedîyê mafekê bin yan huqûqa wan hebe, yan jî wek kirdeyên sîyasî behsa wan nake. Her wekî ku tenê ew xulamên viya yan wiya bin, eşqiyatîyê bikin, wek eşîrên ku ji bilî eşqîyatîyê nizanibin tu karekî bikin, qiset dike. Tiştê ku kurd dikin tenê ev e, ku ji bo armancên dewletên emperyalîst bibine pîyon. Bo numûne, te divê li Sevre yan jî Lozanê be, kurd wek milet, wek gelekî ku li ser axa xwe niştecih hatin parçekirin û parvekirin. Gelo ev çima wisa ye? Qet napirse, nabêje ku ev çima bi vî awayî çêbûye. Qet li ser nasekine ku polîtîkayeke înkar û îmhayê li ser kurdan hatîye meşandin. Di pirtûgê de kurd her tim bi têgehên wekî “eşqiya”, “xayîn” “sergerde” hatine vegotin. Tenê di wan pevçûnên navbera kurd û ermenan de, yên li dawîya sedsala 19an, bi têgehên erênî hatine qisetkirin. Di pirtûgê de her tim behsa ermenan, behsa gundên ermenan têye kirin. Bo numûne, behsa gundên ermenan yên li navbera Agirî û Erdîşê, yên li navbera Bidlîs û Mûşê dike. Dema ku meriv bi têgehên zanistîyê xwe nêzîkî mijarê bike, hingê divêt pirsên wisa bipirse: Gelo ev ermen pê çi bûn? Çima zorê li van ermenên hanê kirin ku ew malk û milkê xwe terk bikin? Ew mal û milkê ermenan ku li dû wan ma, gelo pê çi bû? Helbet ev pirsên hanê, pirsên sereke ne ku mijarê zelal bikin. Belam ne mumkûn e ku di xebateke siparişkirî de pirsên wisa bêne pirsîn û bikevên dû bersivên maqul bo van pirsan. Çunke ew meqam û mewqîyên ku dixwazin di vî warî de lêkolînek bête kirin, ew naxwzin mijarên wisa sereke yên ku kakilê naveroka pirsê derdixin meydanê eşkera bibin. Ew her tim hewl didine xwe da ev rewş di tarîtîyê de bimîne.

_____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: Kovara Esmer, hej. 33, Îlon 2007 û www.peyamaazadi.org  

çapkirin