Li Ser Hizrên Süleyman Demirelî

Îsamil Beşikçi
Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Nehemîn serokê komarê Süleyman Demirelî di roja 26 tebax 2006 de li rojnameya Radikal gotarek ku sernavê wê “‘Dewleta Têkçûyî’ Çi ye?” belav kir. Rojnameya Radikal dide zanîn ku, ev gotar versîyonek ji wê axiftina Süleyman Begî ye, ku wî li Yekemîn Konferansa Cîhanê ya Navnetewî, li beşa danişîna Dewletên Têkçûyî di roja 26 tebax 2006 de li Bilgi Üniversitesi pêşkêş kiribû.

Süleyman Beg bi gotineke Petroyê Mezin dest bi gotara/axiftina xwe dike, ku dibêje “Petroyê Dîn dema ku serdana Parîsê dike, li wir peykerê Metran (Qadînal) Rişilyo hembêz dike û dibêje ‘ger tu xweş bûya, min ê Rusyayê bikirana du parçe. Parçeyek jê bidana te, da ku te bi şanî me bidaya bê hela em ê bi çi awayî parçeyê mayîn îdare bikin.’” Bo min gelek ecêb hate ku nehemîn serokê komarê Süleyman Demirel bi vê gotinê dest bi gotara xwe kirîye. Süleyman Beg di vê gotara/axiftina xwe de hewl dide xwe da bersiva vê pirsê bide ku, bê hela rêvebirîyeke baş çawan çêdibe? Bi vê mebestê li ser têgehên ‘dewleta têkçûyî’, ‘dewleta hêzdar’ û ‘dewleta lawaz’ analîzan dike. Di çarçoveya van têkilîyan de pêwendîya hêzên çekdar (artêş) ligel rêvebirîyê vedikole, mudaxeleyên leşkerî destnîşan dike.

Li vira, pêwîst e ku ez hindek axiftin û daxuyanîyên Süleyman Begî yên din jî destnîşan bikim, ku hevpeyvîneke berfireh ya ku Murat Yetkinî ligel Süleyman Deirelî kirîye û di rojên 11, 12, 13, îlon 2006 de li rojnameya Radikal weşîyaye. Süleyman Beg di vê hevpeyvîna ku bi sernavê “Demirel Qala 12 Îlonê Dike” ku sê roj li ser hev weşîyabû de dibêje “me nikarî îdare bikin, hêza me qîm nekir, me nikarî li ser xeberdanê bikin, me serî lê pelaxt”.

Ev bûyereke balkêş e ku nehemîn serokê komarê, yê ku li pey ‘dewleta serketî’ û ‘dewleta hêzdar’ e, helwest û hizreke Petroyê Dîn destnîşan dike. Vê destnîşankirina Süleyman Demirelî kir ku di nava hişê min de hizreke wisan şîyar bibe: Ji despêka salên 1950 ve Süleyman Demirel di nav sîyaseta tirk de ye; wek burokratekî, wek serokê partîyê, wek serokê wezîran, wek lîderê muxalefetê, wek serokekî wezîran ku ji alîyê cuntaya leşkerî ve ji meqamê xwe hatîye daxistin û hatîye girtin, wek sîyasetmedarekî ku qedexeyî li ser hatîye danîn, wek serokê komarê, wek kesekî ku bûyerên civakî û sîyasî dişopîne, bi van pozîsyonên xwe re di qada sîyasî ya tirk de ew aktorekî gelek girîng e. Süleyman Demirel di 55 sal jîyana xwe ya sîyasî de gelo qet tiştekî bi vî rengî hizirîye ku: Em dev ji tirkkirina kurdan berdin, em dev ji pelixandina kurdan berdin, em kurdan wek kurd qebul bikin, em kurdan wek kurd beşdarî îdarekirinê bikin. Pevçûnên sert ên sîyasî û civakî tenê dikarin bi vê rîyê binermijin.

Petroyê Mezin ji bo ku Rusyayê baştir rê ve bibe, ji bo ku xwe bigihîne kûrahîya hizrên îdarekirinê, ji bo ku baş fêrî mehareta rêvebirinê bibe, dixwaze nîvê Rusyayê bide Metran Rişilyo. Û qala vê yekê dike ku, dê bala xwe bide ser wî da baş bizanibe nîvê mayîn çawan bi rê ve bibe. Süleyman Demirelê ku ketîye pey rêvebirineke baş, ev hizirên ha bala wî dikêşin. Em behsa vê yekê nakin ku nîvê vî welêt bidine kurdan. Em behsa vîya dikin ku êdî bila dev ji tirkkirina kurdan bête berdan, bila kurd wekî kurd bêne naskirin, bila pêvajoya pelixandina kurdan bête rawestandin, bila kurd wekî kurd beşdarî rêvebirîyê bibin. Û jixwe, ew devera ku kurd li ser dijîn, axa kurdan e, ew ax aîdî kurdan e. Jixwe, tiştê ku mafê wan e, dê bo wan bête dayîn.

Min ew bawerî hîç nîne ku nehemîn serokê komarê li ser van tiştan dihizire, hest bi van tiştan dike. Rastîyeke bi vî rengî ji nêzîk ve têye zanîn ku, ew xwedîyê polîtîkayeke wisan e, divê kurd bêne tirkkirin, piştî ku kurd bibine tirk hê di karûbarên rêvebirinê de cih bo wan bête dayîn…

Em havîna sala 1970 bînin bîra xwe, ku wê demê Süleyman Demirel serokê wezîran bû. Wê demê ji bo hêzên taybet ‘komando’ dihate gotin. Komandoyan bi ser gundan ve digirt, hemûyê gundîyan ji malên wan derdixist derve, li meydana gund dicivandin ser hev û ferman dikirin, digotin “Li vî gundî ewqas fîrarî hene, em baş pê dizanin ku hûn fîrarîyan diveşêrin, divê aniha hûn wan radestî me bikin!” Her wiha, ferman dikirin, digotin “Li vî gundî ewqas çek hene, em baş pê dizanin, divê aniha hûn van çekan radestî me bikin!” Piştî ku “fîrarî” û “çek” radest nedibûn, hingê îşkenceyê dest pê dikir. Di rastîya xwe de “fîrarî” û “çek” mane (behane) bûn, mesele îşkencekirineke komelî bû; jin, zarok, kal û pîr, her kes di bin îşkeceyê re dihate derbaskirin. Ji van îşkenceyan tewirek jê ev bû ku, zilamên sere, ango ew zilamên ku xwedî jin û zarok û nevîyan bûn, bitaybet ji komê dihatine cihêkirin. Rût-uryan dihatine tazîkirin. Û li ber çavê vê komelê ben bi serê hacetê wan ê mêranîyê ve dihate girêdan, serê ben didan destê jinan û di bin derbên qundaxên tifingan de li nava gund dihatin gerandin. Li gundên Bismil û Farqînê, li gundên navenda Dîyarbekir, li gundên Şemrexê, ên Dêrika Çîyayê Mazî, ên Midyadê, ên Stewrê, ên Dihê, li gundên Kela Milazgirê û Qereyazîyê, li gundên Wêranşar û Hîlwanê ev îşkenceyên bi vî tewirî, ev heqaretên bi vî rengî gelek hatin kirin. DDKO (Ocaxên Kulturî û Şoreşgerî yên Rojhilatê) di wê raporta vekolînî ku di roja 15 gulan 1970 de bo serokê komarê Cevdet Sunay şandibûn de ev kiryar bi kîtekît têne qisetkirin. (Ji bo agahîyên berfireh binihêrin li: Devrimci Doğu Kültür Ocakları Dava Dosyası, Cild 1, Anqere 1975, r.595-603).

Gelek vekirî ye ku, bê hela ev kiryar çendî rûmet û heysîyeta meriv dişkênin. Bêşik û şubhe, ev kiryar teror e, terora dewletê ye… Ji bo çi îşkence û heqaretên bi vî rengî hatin kirin? DDKO di salên 1969-1970 de hatin danîn. Bi danîna DDKOyan re di nav kurdan de, li gundên kurdan, li bajarên kurdan hizreke neteweyî aj dide. Ew gundîyên ku ta wê demê nediwêrîyan bêne navenda Dîyarbekir, êdî bi hêsanî têne nava bajêr. Dema ku diçin buro û navendên DDKOyan, wek mêvanan têne ezibandin. Di karûbarên wan ên li nava bajêr de ciwan yarmetîya wan dikin. Belam berîya wê, ta li navîna salên 1960î jî, çi dema ku gundîyên kurd dihatine nava bajarê Dîyarbekir, zarokên bajêr digot “Kurd hatine!” û dest pê dikirin kevir diavêtin wan. Ji ber kincên wan, ji ber axiftina wan, ji ber xeşîmîya wan, zarokên bajêr heqaret li gundîyan dikir. Esnaf jî li hemberî gundîyan xwedî reftarîyeke bi vî rengî bûn. Çi gundîyên ku bihatana navenda bajarê Dîyarbekir, wan hest dikir ku divê ew bi tirkî biaxifin. Kesên ku bi kurdî diaxifîn, ji ber “kurdbûnê” qeşmerîya xwe bi wan dikirin, dihatine piçûkxistin. Ji vê çendê gelekê gundîyan nediwêrîyan herin navenda bajarê Dîyarbekir. Lêbelê damezirîna TIP (Partîya Karkerên Tirkîye), dest bi xebat û çalakîyan kirina komelên xwendekaran, xebatên Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîye, Mîtîngên Kurdane (Doğu Mitingleri), bitaybet jî damezirîna DDKOyan, her wiha, li bajar û gundên kurdan bi awayekî aktîf xebata DDKOyan, kir ku ev pêvajo berovajî bibe. Bo numûne, çi dema ku gundîyan li navendên DDKO bi kurdî biaxiftana, ji ber vîya hê zêdetir qedr û qîymet didît. A ev e, armanca wan îşkencekirin û heqaretan ev bû, ku pêşî li vê geşedanê bigrin, serî li vê pêşveçûnê bipelêxin.

Gelo ji bo çi ev îşkence û heqaretên bi vî awayî dihatine karanîn? Kurd, civakeke wisan e ku bi mêranîya xwe pesnê xwe dide. Çi dema ku meriv ji gundîyekî kurd bipirse bê hela çend zarokên xwe hene, dê bibêje, “7, 8, 10, 11…” û dibe ku bibêje “ez nizanim zarok û nevîyên min çend in”. Pirrbûna zarokan mêranîyê nîşan dide. Ev e, ew civata ku bi vî awayî pesnê mêranîya xwe dide, dê li hemberî vîya, ev awa îşkence û heqaretên piçûkxistinê bêne karanîn. Îcar, ew civata ku heqaret û îşkenceyên piçûkxistinê yên bi vî rengî li ser hatine karanîn, tu dev ji xwestina mafên neteweyî û daxwaza mafên azadîyê berde dê nikaribe doza vê yekê bike, ku rîya gund nîne, ava me nîne, belê, dê nikaribe van tiştên basît jî bixwaze. Ev kiryara hanê jî, ji binî ve pelaxtin e. Çima em pêwîstî bi nivîsandina van tiştan dibînin? Pêwendîya van daxuyanîyan ligel hizrên Süleyman Demirelî ev e: Min li jor qal kiribû ku Murat Yetkinî ligel Süleyman Demirelî hevpeyvînekê kirîye û sê roj li pey hev li rojnameya Radikal weşîyaye. Di beşa yekemîn a wê hevpeyvîna ku bi sernavê “Demirel Qala 12 Îlonê Dike” de, ku di hejmara 11 Îlon 2006 a rojnameyê de weşîyaye, ew dibêje “Ez di nav pêncî û pênc salên dawîn ên sîyaseta tirk de bûme. Deh salên pêşîyê wek memûrekî, çil salan jî wek sîyasetmedarekî, wek serokê partîyê, wek lîderê muxalefetê, wek serokê wezîran, wek serokê komarê… Hema bibêjin çi tiştê ku dikare bête serê sîyaseta dewletekê, ew tişt bi serê Tirkîyê de jî hatîye… Ev pênc salên  mayîn jî, ez ne di nava sîyasetê de me û ne jî li derveyî wê, ez ji odeya xwe lê temaşe dikim.”

“Astengîyên me yên di rêvebirina dewletê de ji ku têne? Qusûrên dewleta me çi bûn? Me li ser xeberdan nekir, me tim serî lê pelaxt, me kir bin herrîyê. Tirkîye zêde tişt ji tecrubeyên salên 1970yî fêr nebû. Gelek tişt nehatin guftugokirin, kevir danîn ser, berê meseleyê bi alîyên din ve hate badan.”

Süleyman Demirel li ser pirseke Murat Yekinî dubare li ser mijara “li ser xeberdan û serî lê pelaxtinê” radiweste û dibêje, “Tirkîye nikare meseleyên xwe munaqeşe bike, sebra me ne li gorî munaqeşekirinan e, em hewl nadin xwe da meseleyê fam bikin, em gelek ji ber xwe ve didarizînin, em gelek zû ji xebereke çewt bawer dikin. Hêza me ya tehemulkirinê nîne. Me nikarî karê rêvebirîyê bikin. Me nikarî Tirkîyeyê îdare bikin. Hêza me qîm nekir. Ev sîstem îro jî qîm nake. Ev sîstem ne sîstemeke kartêker e…”

Ew tiştê ku Süleyman Demirel dibêje “me li ser xeberdanê nekir, me serî lê pelaxt”, di serî de ‘Pirsgirêka Kurd’ e. Her dem meseleya ku li ser nehatîye xeberdan, meseleya ku her tim kevir danîne ser, serî lê pelaxtine, ew mesele ‘Pirsgirêka Kurd’ e. Ew operasyonên ku ji bo “pelaxtinê” pêk hatine, hem hebûna xwezayî ya Tirkîyê û hem jî hêza wê ya aborîyê bîlasebeb heder kirine, potasîyela mirovan zîha kirine. Vê yekê, di encamê de jarî û feqîrîya gelê tirk, perîşanîya welêt ligel xwe derxistîye holê. Em vê pêvajoya 15 salan a pevçûnê bînin bîra xwe, ev şerrê ku ta radeyekê hê jî dewam dike; gund hatine şewitandin û wêrankirin, daristan hatine şewitandin, çavkanîyên debarê hatine xirabkirin, alav û aletên hilberînê hatine xirabkirin, xwedîkirina pez û dewaran ta radeyeke gelek bilind hatîye paşdexistin, mirov û mal û malbat hatine jar û parîşankirin. Gelo ev tişt nîşaneyên dewleteke hêzdar û rêvebirineke baş in? Di roja îroyîn de ew kurdên ku ji gundên xwe hatine derxistin, li bajarên wekî Bursa û Îzmît û Îzmîr û Balikesîr û Îstanbul û Sakaryayê di nav rewşeke sefîl û perîşan de ne. Li wê axa ku wan li dû xwe hiştîye de av jî heye ax jî heye. Lê ew nikarin wê av û axê bişuxulînin. Nikarin vegerin gundên xwe, qedexe ye. Heke ew bikarîbin av û axa xwe bişuxulînin, bêyî ku muhtacê kesî bibin, ew dikarin jîyana xwe berdewam bikin. Ew jîyana wan a li van bajarên ku min navê wan piçek berê got, sefîl û perîşan e. Kar tune, xwarin û pêxwarin tune. Xanî tune, mekteb tune, ji xizmeta tendurirstîyê îstîfadekirin tune… Zarokên van malbatan tev ji alîyê şebekeyên dizan û xirabîyan ve têne organîzekirin. Rêvebirineke baş, dewleteke hêzdar ev e? Meriv dikare bibêje ku Süleyman Demirel, yê ku ketîye pey rêvebirineke baş û dewleteke hêzdar, hay ji van tiştan nîn be? Belam divê meriv baş bala xwe bide ser û li ser raweste ku bê hela çima li ser vana nehizirîne, proje nekirine, tetbîq nekirine?

Süleyman Demirel di beşa pêşîyê ya hevpeyvîna ku Murat Yetkînî pê re kirîye de qala sê xetereyên mezin dike. Ev her sêyan wek feqîrî û teror û têkçûna ekolojîyê rêz dike. Nexwe, divê em li dijî şerrî bin, ku hem feqîrîyê ligel xwe tîne û hem jî ekolojîya cîhanê xirab dike. Rîya bingehîn a çareserkirinê jî di munaqeşekirin û li ser xeberdana meseleyên sîyasî û civakî de ye. Divê em wan operasyonên “pelaxtinê” bidin alî. Çunke bivê-nevê ev operasyonên pelaxtinê dê rewşeke li dijî demokrasyê ligel xwe bînin. Ji alîyê din ve, çi dema ku em qala “terorê” bikin, heke berîya wê em qala “terora dewletê” nekin, dê ev yek bibe kêmasîyeke mezin.

Em wisan bihizirin: Bo numûne, em ferz bikin ku li Yewnanîstanê, li Trakyaya Rojavayê her roj bi zarokên tirkan “Ez yewnan im, ez rast im, ez jêhatî me… Hebûna min bila ji yewnanîyetêye re gorî be” sond bidine xwendin. Em ferz bikin ku bi darê zorê rojê çend caran bi xwendekaran didin xwendin. Yan jî, em ferz bikin ku dewleta Bulgarîstanê her roj ligel tirkên ku li Bulgarîstanê ne di nav reftarîyeke bi vî rengî de be. Gelo li hemberî rewşeke wisan helwesta serokê partîyê Süleyman Demirelî, helwesta serokê wezîran a Süleyman Demirelî, yan jî serokê komarê Süleyman Demrelî dê çi bûya? Em ji nêzîk ve dizanin ku dê helweteke çawan li hemberî vê kiryarê çêbibûya. Bêguman divê li hemberî kiryareke wisan reaksîyon bête nîşandan ku ji bo çi hebûna zarokên tirkan dê bo yewnanîyetê bibe gorî? Her wiha, ji nêzîk ve têye zanîn ku li hemberî operasyonên bulgarkirina tirkan, guhertina navên tirkî yên di navbera salên 1985-89 de li Bulgarîstanê çawan reaksîyon hatibû nîşandan. Ev wisan e. Belam zarokên kurdan her roj sonda  “Ez tirk im, ez rast im, ez jêhatî me… Hebûna min bila ji tirkayetîyê re gorî be” dixwînin. Ev sond, li hemû deverên ku kurd niştecih in, bûye wek parçeyekî nîşana hukumranîya sîstema tirk. Nehemîn serokê komarê, yan jî rêvebirîya tirk, tiştê ku naxwazin kes bi wan bike, çima ew radibin bi kesên din dikin? Polîtîkayeke bi vî rengî çima bi awayekî sîstematîk li hemberî kurdan têye meşandin? Ev jî ji wan meseleyan e, ku qet li ser nayê xeberdan, lêbelê, her tim serî lê têye pelaxtin. Ev tişt îşaretên dewleteke baş in? Dewleteke hêzdar, gelo her tim bi hêza organên xwe yên mîlîter dê hêzdarîya xwe pêkbîne?

Süleyman Demirel dema ku dibêje “dewleta hêzdar”, “dewleta lawaz” û “dewleta serketî”, li ser pêwendîyên rêvebirî û hêzên çekdar radiweste, mudaxeleyên leşkerî tîne rojevê, referansên wî Francis Fukuyama û Samuel E. Finer in. Herçendî di gotara xwe de, di axiftina xwe de qal neke jî, lê gelek vekirî ye ku referansên wî yên din jî ji Samuel Huntingtonî ne. Ev kesên ha, sîyaseta tirk a ku xwe dispêre înkarkirin û serî lê pelaxtina kurdan, gelo serketî dîbînin?

Di wê hevpeyvîna ku Murat Yetkinî kirîye de Süleyman Demirel gazincên xwe ji sîstema hilbijartinan dike. Vê yekê wek sedemeke girîng a qeyranên sîyasî dibîne ku, çima destûr ne di destê serokê wezîran de ye, da ew çi wext bixwaze serî li hilbijartineke nuh bide. Her wiha rexneyeke wisan jî dike ku rêjeya rayên (deng; oy) ku AKP di hilbijartinan de girtine û rêjeya parlamentên ku derxistine, ne li gorî qîyasê ne, dibêje “AKP di hilbijartinên sala 2002 de ji sedî 36 (% 36) ray wergirtine, belam parlamentên ku jê derxistine ji sedî 66 in. Ji sedî 64 ên mayîn jî bi rêjeya ji sedî 36 têne temsîlkirin.” Süleyman Demirel dû re dibêje, “bila gel xwedîtîyê li rayên xwe bike”. Ev jî tiştekî ecêb e, ku Süleyman Demirel dibêje “bila gel xwedîtîyê li rayên xwe bike”. Ev daxwaz rewşa DEHAPê tîne rojevê. Di hilbijartinên sala 2002 de DEHAPê ji sedî 6 ray wergirtin lê ev rayên wê qet nehatin hesibandin, ev ray di tewşê de çûn. Gelo Süleyman Demirel derbarê van rayan de çi dihizire? Gelo ev ne balkêş e, ku Süleyman Demirel dibêje, “bila gel xwedîtîyê li rayên xwe bike” lê van kiryarên ha qet nayîne rojevê.

Li dawîya tebaxa 2006 serokê wezîran Recep Tayip Erdoğan çûbû Dîyarbekir. Serokê wezîran berîya vê çûyînê li Anqerê ligel roşinbîrên tirk civîyabû û hindek daxuyanî dabûn ku, pirsa kurd heye. Dê li Dîyarbekir jî derbarê vê meseleyê de hindek daxuyanî bidana lê di bernameya wî de zîyaretkirina şarevanê Dîyarbekir yê ji DEHAPê Osman Baydemirî tune bû. Çapemenîyê ragihand ku, li Dîyarbekir kesên ku çûne pêrgînîyê, kesên ku çûna guhdarîya axiftina serokê wezîran, tenê bi qasî 600-700 kesî bûne. 7-8 parlamentên AKP ên Dîyarbekirê hene. Yek-dudu jî parlamentên CHP ên Dîyarbekir hene. Gelo Deniz Baykal here wê herêmê, dê çend kes herin guhdarîya wî? Gelo ma ev jî ne balkêş e ku tenê 600-700 kes têne pêşîya serokê wezîran, tenê 600-700 kes guhdarîya wî dikin? Heke li wir alîgirên AKP hebûna dê nehatana guhdarîkirina wî? Ew parlament tev heqê DEHAPê bûn. Bo numûne, li şahîyên Newrozê yên ku di 21ê adarê de çêdibin, bi qasî 500 hezar kes dicivin ser hev. Kî şahîyên Newrozê organîze dike? Ev dîyarde jî wek numûneyeke balkêş û girîng a li nava meydanê ye, ku seqetîya sîstema hilbijartinan gelek vekirî radixîne ber çav, lê ev jî di nav wan meseleyan de ye ku qet li ser nayê xeberdan, nayê munaqeşekirin. Ji rûyê vê têgihaştina li derveyî demokratîyetê, ji ber van zagon û kiryarên li derveyî demokrasîyê, li wê herêmê, tiştê ku heqê DEHAPê ye ketîye destê van her du partîyan. Û tew di ser de jî, kurdên ku dixwazin xwedîtîyê li rayên xwe bikin, serî li wan têye pelaxtin, zilm li wan têye kirin. Li ser pirsgirêkan xeberdan, munaqeşekirin tune, serî pelaxtin, kevir li ser danîn her berdewam e. Derbarê van meseleyan de helwesta nehemîn serokê komarê divîyabû çi bûya?

Nehemîn serokê komarê dema ku qala tevgera leşkeran a di roja 28 sibat 1997 de dike dibêje, “Serekerkanî gotibû, em ji îrtîcayê aciz in.” Sazkirina ekolên olperestîyê, danîna sazgehên olperestîyê, sazkirina weqfên oldarîyê û hwd. gelo bi rîya biryareke MGK (Konseya Ewlekarîya Netewî) nebû da pêşî li tevgera kurd bête stendin? Ma gelo kes maye ku nizanîbe Hîzbullah (rêxistneke pinhan R.L.) di garnîzonên leşkerîya tirk de hatiye perwerdekirin?

Li rojnameya Sîyah-Beyaz di hejmarên roja 18 tebax 1995 û 8 reşemî 1996 de daxuyanîyên Fikri Sağlarê ku di destpêka salên 1990î wezîrê Kulturî bû, ku ji alîyê Hasan Uysal ve hatine weşandin, ev rewşa hanê bi awayekî vekirî hatîye daxuyandin (Ji bo agahîyên zêdetir binihêrin li: Beşikçi, Îsmail, Hayali Kürdistan’ın Dirilişi,  Weşanên Aram, Sibat 1998 r. 67-71).

Di roja 3 kewçêr 2005 de biryara destpêkirina muzakereyên tevlêbûna Tirkîye ya bo Yekîtîya Ewropayê hatîye qebulkirin. Belam ev destpêkirin ne destpêkeke baş e. Di roja 2 kewçêr 2002 de, li Dîyarbekir bi mebesta ku “Em dixwazin tevli Yekîtîya Ewropayê bibin” dê mîtîngekê bihatana çêkirin. Ev mîtîng bi biryara walîyê Dîyarbekir hate betalkirin. Belam di heman rojê de MHP li Anqerê, TKP jî li Îstanbulê bi navê “Em naxwazin tevli Yekîtîya Ewropayê bibin” mîtîng çêkirin. Ev jî gelek sûdbexş e ku em bala xwe bidine ser. Hukûmata îroyîn, hukûmata AKP xwedîyê polîtîkayeke wisan e, ku dixwaze tevli Yekîtîya Ewropayê bibe. Hukûmat ji dil alîgirê tevlêbûna Tirkîye ya bo Yekîtîya Ewropayê ye. Divê rîyê de gelek guherîn li ser qanûna bingehîn çêkir û gelek jî qanûnên nuh deranîn. Belam di dema ku ev hukûmat li ser kar e, di roja 2 kewçêr 2005 de dê li Dîyarbekir mîtîngekê bihatana çêkirin ku têde drûşmên wek “Em dixwazin tevli Yekîtîya Ewropayê bibin” bilind bibûna, dê pankartên bi vî rengî bihatana hildan, lê ev mîtîng têye qedexekirin û li hemberî wê, li bajarên Anqere û Îstanbulê mîtîngên ku “Em naxwazin tevli Yekîtîya Ewropayê bibin” bêyî hîç qedexe û astengîyekê çêdibin. Helbet ev tişt jî bi meseleya kurd ve girêdayî ye, ku qet li ser nayê xeberdan û her tim serê wê têye girtin. Û ev tişt, bi kakilê sîstema sîyasî ya tirk ve eleqedar e: “Heke bo kurdan sûdbexş be, wê demê em tevlêbûna Yekîtîya Ewropayê naxwazin.” A ev têgihaştin serdest e. Ev kiryar têye vê wateyê ku “Heke kurd gelek dixwazin tevlî Yekîtîya Ewropayê bibin, hingê em ê jî nexwazin da Tirkîye tevli bibe.” Ev îradeya tayînkirîyan e. Meyla îqtîdara hilbijartîyan tevlêbûna Yekîtîya Ewropayê ye. Heke mîtîngeke bi vî rengî çêbibe, dê destê îqtîdara hilbijartîyan bihêztir bike. Lêbelê di sîstema sîyasî ya tirk de tu qîymetek ji bo îqtîdara hilbijartîyan li hemberî îqtîdara tayînkirîyan nîne. Prof. Dr. Mehmet Altan di 4 Kewçêr 2006 de li rojnameya Ülkede Özgür Gündem daxuyanîyekê dide û dibêje, “Heke ew mîtîng li Dîyarbekir çêbibûya, deh qat zêdetir ji wê girseya li Anqere û Îstanbulê ku li dijî tevlbûna Yekîtîya Ewropayê berhev bibûn, dê berhev bibûya. Dê vîya jî sînerjîyeke gelek mezin derxistana meydanê.” Divêt em li vir nîşan bikin ku, sînerjî hêzeke wisan e, ku zêdetir ji hêza tevayî aktorên sîyasî ye. Lêbelê, digel vîya jî, dîsan pêşî li mîtîngeke wisan têye girtin. Ew dengê kurdan, ê ku dibêje “Em terefdarê Yekîtîya Ewropayê ne” jî têye birrîn.

Divê em nîşan bikin ku muzakereyên ligel Yekîtîya Ewropayê di roja 3 kewçêr 2005 de dest pê kirine, lê ev destpêkeke ne baş e. Çi dema ku em li nûçeyên ROJ Tv. û Ülkede Özgür Gündem ên wan rojan, ango berîya 3 kewçêr û piştî wê binihêrin, em dê bibînin ku êrîşên hêzên leşkerî yên Tirkîyê li ser gelê kurd berdewam in, zarok û şivanan dikujin. Her wiha, dê gelek vekirî were dîtin, ew zilm û tadaya ku li ser gelê kurd çêdibe gurrtir bûye. Heke Yekîtîya Ewropayê çavê xwe ji van kiryaran re bigre jî, lê aktîvîstên parastina mafên mirovan ên li Tirkîyê, her wiha, dê kurd vana kiryaran derxin pêş çav. Ev çavgirtina Yekîtîya Ewropayê ya ji bo xatirê başkirina pêwendîyên xwe ligel Tirkîyê jî, têye wê wateyê ku, YE nirx û pîvanên xwe dirizîne, wan dide rizandin.

Du rexneyên ku li ser hevpeyvîna Süleyman Demirelî ya ku li rojnameya Radikal weşîyaye hatine kirin balê dikêşin bi ser xwe de. Ji van rexneyan yek ji alîyê Prof. Dr. Taha Parla ve hatîye kirin. Di vê rexneya ku li rojnameya Radikal-Îki hatîye weşandin, sernavê wê “Demirel, Fukuyama û Huntington” e. Di vê rexneyê de Taha Parla li Tirkîyê tunebûna sazîyên demokratîk destnîşan dike, û dibêje “Ji ber ku, Süleyman Demirelê ku ev serê çil salan e qada sîyasî ya tirk dagîr kirîye, ew bi aqilê Fukuyama û Huntingtonî rêvebirîyê dike.” Her wiha îşaret lê dike ku Süleyman Demirelî ligel cuntayên leşkerî hevkarî kirîye, piştgirî daye mudaxeleyên leşkeran ên li ser sîyasetê. Rexneya din jî aîdî Prof. Dr. Mahmut Mutman e. Ev rexne jî sernavê wê “Odipê Tirk” e. Û di Radikal-Îki, yê roja 25 îlon 2006 de weşîyaye. Di vê gotarê de jî Süleyman Demirel têye rexnekirin ku ji rûyê wî de demokrasî nehatîye bicihkirin.

Ev nivîskar balê dikşînin ser vê yekê ku, demokrasî qet bicih nebûye, lê qala wê dîyardeya bingehîn ku pêşî lê girtîye nakin, wê dîyardeyê ji nedîtî ve tînin. Ew dîyarde ‘Meseleya Kurdan’ e, ku Süleyman Demirel dibêje “me li ser xeber neda, me serê wê pelaxt”. Nivîskar jî li ser xeber nadin, qet têkelî vê meseleyê nabin. Ji axiftin û nivîsandina Süleyman Demirelî wateyeke wisan derdikeve, her wekî ku bibêje “heke me li ser vê meseleyê xeber bidana, me serî lê nepelixandana, dê baş bûya”. Lê Taha Parla û Mahmut Mutman qet pêwîstî pê nedîtine ku qala pirsgirêka kurd bikin yan jî li ser vê meseleyê munaqeşe bikin. Lêbelê divê bête zanîn ku di bicih nebûna demokrasîyê de sedemê bingehîn pirsgirêka kurd e, li ser munaqeşe nekirin, yan jî serî lê pelixandina pirsgirêka kurd e.

Çi dema ku ev pirsgirêk derdikeve rojevê jî, Süleyman Demirel dibêje “Kurd birayên me ne. Jixwe, her kes li nav zevîyê xwe, di axura xwe de bi zimanê xwe diaxife. Ka di vî warî de qedexekirinek heye? Ew kesên ku li Anqere, li Îstanbul, li Dîyarbekir kar dikin, dizewicin, dibin xwedîyê mal û milk, difiroşin, dikirin, ma kesî nasname ji wan pirsîye?” Bi vî awayî, dîsan ev têye vê wateyê ku, kakilê pirsgirêkê nehatîye munaqeşekirin, li ser nehatîye xeberdan. Di rastîya xwe de ev xeberdanên bi vî awayî jî parçeyek ji wê tevgera serî lê pelaxtinê ne. Süleyman Demirel dema ku serokê wezîran bû û ligel SODEPê hukûmateke koalîsyonî danîbûn, gotibû “Em qebul dikin ku kurd hene”. Tenê carekê vê gotinê gotibû lê dû re pêwîstîyên vê qebulkirinê neanîbûn cih. Serokê SODEPa şirîkê koalîsyonê Erdal Înönüyî jî gotineke wisan kiribû.

Heke Süleyman Demirel bibêje “me li ser xeber neda, me serî lê pelaxt” jî, heke bibêje “me li ser xeber bidana dê baş bûya” jî, lê dîsan çi dema ku diaxife, cardin ji wê kerta xwe ya berê naye xwarê. Demirelê ku ev serê 55 salan e aktorekî girîng ê sîyaseta tirk e, ji wî helwesteke din nayê hêvîkirin. Belam Süleyman Demirel, wek nehemîn serokê komarê, ji bo ku li Tirkîyê demokrasî bête bicihkirin, ji bo azadîya derbirîna ramanê, ew dikare roleke kartêker bilîze. Ev jî, ji bo jîyana ramyarî ya tirk, ji bo qada zanyarîyê, ji bo têgihaştina pirsa kurd dê sûdbexş be.

Taha Parla û Mahmut Mutman çi dema ku li ser meseleyê xeber bidin, dê karibin çi bibêjin? Ew dikarin tiştekî cihêtir ji Süleyman Demirelî bibêjin? Bilêvkirina meseleyê, wê hizrê nayîne bîra nirov ku dê daxuyanîyeke cihêtir, daxuyanîyeke xwedî naverokeke demokratîk bidin.*

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

___________

*Ev gotar li kovara Esmer wek du beş weşîyaye; beşê yekem li hejmara meha 11. (sermawez) a sala 2006, beşa duyem jî li hejmara meha 12. (berfanbar) a 2006 weşiyaye. Her wiha li ‘2. Dadgeha Esliye ya Cezayê li navçeya Bakırköy, bi hejmara dosyaya: 2006/341 E’ doz li vê gotarê vebûye. Î. Beşikçi aniha têye darizandin. Danişîna pêşîn a vê dozê ku di roja 12. 02. 2007 de çêbûye. Î. Beşikçi xwe li hemberî dadgehê parastibû. Ji bo metna xweparastina Î. Beşikçî binihêrin li:

 http://www.peyamaazadi.com/modules.php?name=PvlNews&file=article&sid=1983 

çapkirin