Cih Rastn Y Eshab Kehf

 

 Roan Lezgn

 

ikefta Eshab Kehf

roka Eshab Kehf yan j herwek ku mesh dibjin, Heftn Razay di nav alema musluman mesh de gelek navdar e. Derbarey cih Eshab Kehf de, ku di Quran de li Sreya Kehf ji ayeta 9. heta ayeta 25. behsa w t kirin, ji ber de dtinn ji hev cih hene. Di v gotar de em bi delln musbet bi teferuatan hewl bidin xwe da cih ku her zde nz rasty ye nan bidin.

Sreya Kehf (sreya 18.) ya Qurana Kerm ji ayeta 9. heta ayeta 25. wisa ye:  

(Ayet: 9) Gelo te wisa hesiband ku Eshab Kehf Reqm ji muczeyn me yn ecb in? (Ayet: 10) Dema ku xortan xwe gihand ikeft, gotin: Xweday me! Ji nik xwe dilovaniyek bide di v tengasy de alkarya me bike. (Ayet: 11) Me j perde kiand ser guhn wan, di ikeft de [ew kirin xew]. (Ayet: 12) Pa, me ew hyar kirin da em bizanin ji her du birran kjan batir jimartiye ku iqas di xew de mane. (Ayet: 13) Em roka wan bi awayek rast bo te bibjin. Ew end xort bn, bi Xweday xwe bawer bn. Me j, hdayeta wan zdetir kir. (Ayet: 14) Me dil wan qew kir dema ku rabn gotin: Xweday me, xwedan erd asmanan e. 

Ji bil w, em gaz tu xwedavendek din nakin, ger ne wisa be, d gotina me sosret be. (Ayet: 15) Ev milet me ji dervey W ji xwe re xwedawend girtine. L ka bila ji xwedantya wan re dellek bnin! Ma ji yn ku li hember Xwed derewan dikin zalimtir k heye? (Ayet: 16) [Ji nava wan yek wisa gotib:] Bona ku hn ji wan ji titn ku li dervey Xwed ji wan re dipersin cih bne, hing xwe bigihnin ikeft da ku Xweday we ji rehmeta xwe firehiyek bide, kar we rast hsan bike. (Ayet: 17) Ger te bala xwe bida, te d bidta, dema ku roj derdiket, li aliy rast ikeft diket, dema ku di ava j, ji aliy ep de meqesek li wan dida derbas dib. Ew li cihek fireh y ikeft bn. Ev, ji muczeyn Xwed ye. Xwed hdayet bide k, va ye, ew gihtiye heq; k ji hdayet bpar bike, d ti dostek nabne ku rya rast bi an w bide. (Ayet: 18) Yek j ev e ku, te ew li ikeft bidta, te d bigota qey ne di xew de ne. Lbel ew di xew de bn. Me ew bi ser aliy rast ep de diqelabtin. Kik wan j li nav der, her du lingn xwe yn pn bi aly p de dirj kiribn. Ger te ew bidtana, by ku li d xwe binr, tu d bireviyay tirs d hundir te tij bikira. (Ayet: 19) Herwek ku mna muczeyek me ew kirin xew, herwisa, me ew ji xew rakirin da ku ji hevdin bipirsin. Yek ji wan wisa got: Hn iqas man? [Hinekan] got, Em rojek yan j danek mane. [Hinekan j] wisa got: Xweday we batir dizane b hela em iqas mane. Niha hn yek bi v parey xwe y zv binin bajr, bila binre, kjan xwarin paqijtir e, bila ji wiya bo we erzaq bne. bila gelek bihemet be, da ku kes bi we nehesne. (Ayet: 20) unke, xelk bajr we biqeflin, teqez yan d we bi keviran bikujin yan j d we bibin ser bawerya xwe, ku w dem hn d serfiraz nebin. (Ayet: 21) Me nsan xeberdar kirin, bona ku ew bizann pit mirin zindbn heye ji roja qiyamet guman nabe, bi w away, me ew bi xelk bajr dan dtin. Yn ku ew li ikeft dtibn, di nav xwe de munaqee kirin. Gotin: Avahiyek [drek] li ser wan ava bikin. Xweday wan batir bi wan dizane. Bawermendn ku bi gotina xwe bi ser ketibn, gotin: Teqez em li ser wan perestgehek ava bikin. (Ayet: 22) [Hindek ji yn ku di hejmara Eshab Kehf de dikevin xtlaf] d bibjin: Ew s kes in, y aran kik wan e. Hinekn din j d bibjin: Ew pnc kes in, y ean kik wan e. Her du j derbar titek ku nay zann de texmn dikin. [Hinek j] d bibjin: Ew heft kes in, y hetan kik wan e. Tu j bibje: Xweday min hn batir bi hejmara wan dizane. Gelek km kes bi wan dizanin. Ji v sedem, derbar wan de ji bil van pzannn ku beyan bne, nekeve nav munaqeeyek derbar wan de ji ti kes titek mepirse! (Ayet: 23-24) Heta ku tu nebj: Xwed hes bike mebje ez sibeh filan tit bikim. Dema ku te ji br ve kir, Xwed bne bra xwe bibje: Ez hv dikim ku Xweday min, d min bigihne rya nzktir rastiy. (Ayet: 25) Ew li ikeft bi qas s sed sal mane [hin kes j ] neh salan l zde dikin.

Herwek ji van ayetn ku me li jor neql kirin j dixuye, bona ku nsan ji zindkirina pit mirin bawer bikin, Xwed ev byer wek dellek madd nan beeryet daye li Quran j bi van ayetan bal kiandiye ser v babet. Nexwe ev byer li cihek dyarkir, ango li ser ry dinyay r daye. Hing div ku ev ikeft, ango cih Eshab Kehf li derek dinyay be. Heta ku di wan ayetn li jor, di ya 17. de ekl madd y v ikeft t tarfkirin l nay gotin ku ev ikefta han li kder ye.  

Heta niha derbarey cih Eshab Kehf de 33 cih hatine nandan (1). Ji van ciyan 5 j di nav snorn dar yn Tirkyeya royn de ne: 1.Lic, 2.Tarss, 3.Afn, 4.Efes 5.Eskehr (2). Ji nav vana, di v dem de cih ku her zde t naskirin, cih ku zdetirn xelk die ser, Tarss e.

Li chan j, cihn ku zdetirn t ddakirin ku Eshab Kehf li wir e, ev in:

1.Efxanstan: Dema ku meriv ji bajar Kabul bie Bamyan, li ser r, li cihek ku j re Upyan t gotin, gorreka gelek drn a welyek heye. Dibjin, kesn ku kikn har ew gez kiribin tnin ser v zyaret. ji Qitmr ku kik hevaln ikeft (eshab kehf) ye, alkary dixwazin. L. Masignon, ku yek ji zanyarn navdar yn fransizan e, di lkolnn xwe de behs dike ku li bakur Efxanstan, li bajar Meymene bo xatir Eshabul-Kehf mizgeftek hatiy kirin.

2.Cezayr: Li bar Cezayr li bajarok bi nav Setf, li gundek bi nav Nxaws ku bi qas 88 km. li bar Setf dimne heft gorr li ber wan j gorreka pik heye. T bawerkirin ku ev gorrn han yn Heftn Razay kik wan e. Dsa, li gundek bi nav qcan (Xoycel) ya Setf ku bi qas 12-13 km. li bar rojahelata w de ye, gorrn Heftn Razay li wir j hatine nandan.

Nrdewana ku die ikefta Eshab Kehf

3.Tirkstana Rojhelat: Li v welat bi qas 75 km. li rojhelata Trfan, li cih ku j re Toyok t gotin de ikeftek li berpala v ikeft j mizgeftek heye. Ev ikeft mizgeft bi nav Eshabul-Kehf tne nasn. Xerabeyn bajar oku ku bi qas 30 km. li rojavaya Toyok ne, t qebulkirin ku ew der bajar Apsus yan j Deqyans e.

4.Spanya: Li nzk bajar navdar Girnatay li derdora gund bi nav Loa ikeftek heye. Di v ikeft de hindek cesed estiyn kikek tne dtin. Hing xelk w der wisa bawer dike ku ev Eshabul-Kehf in. bn Etyye j di v derbarey de dinivse ku: Ez m serdana ikeft, mi ew cesed dtin. Ji sala 504 ya hcr (mlad 1110-1111) vir de di v rew de bne. Li ser wan mizgeftek li nzk wan j avahyek ku ji dewra romayyan maye hebn. Ji viya re Reqm t gotin. Herwisa, li nzk Girnatay hindek xirabeyn drn hene ku, t gotin ew ji bajar Deqyans mane.

5.Misir: Li Qahrey, ew ikefta ku li iyay Muqqeddem e, li dewra Fatimyan (sedsaln 10. 11.) wek ikefta Eshebul-Kehf hatib qebulkirin. Ji v end v ikeft kirine wek tirbek li lay jor w j kitabeyek kirine.

6.Srye: Li am, li herma bi nav Belka li nzk gund bi nav Husban ikeftek heye. Ji lay hindek nivskaran ve hatiye ddakirin ku ev ikefta Eshebul-Kehf e. Li nav bajar am mizgeftek j li viya hatiye zafekirin. Di sedsala 16. de hatiye behskirin ku li wir ikeftek hebye, nav w Kehf Cibrl (ikefta Cibrl) bye. car di sedsala 17. de yan j di pey re, ikefta Cibrl bo ikefta Eshabul-Kehf hatiye snadkirin li wir mizgeftek kirine.

7.Urdun: Bi qas nv km. li nzk Amman ikeftek hebye ku di sedsala 10. de bi nav Er-Reqm hatiye zann (3).

Cihek wisa proz li kjan welat be, nhata merivan zde dibe, her tim dibe cihek cazb da ku meriv xwe l bigrin. Li cihek wisa tim bazarek (krn firotin) dibe. Ji lay ol ve cihek wisa girng qudsyetek dide w welat. Ev j dery ranteka madd vedike prestjeka manew bona xelk w welat bi xwe re tne, ji v end li her cih ku ikefteka wisa hebye, pengn civak zanayn w der rabne bi dilxwaz bi hewis propaganda kirine ku ew der cih rastn y Eshab Kehf e. Delln sereke ku bne spata cih Eshab Kehf, herwek li Qurana Kerm t tarfkirin, dirv ikeft ye. Ango cihn ku t gotin ikeftn Eshab Kehf in, bi git xwe spartine ekl ikeft. Lbel, ger ten dell ev be, htmaleka mezin ne ten 33 dibe ku bi sedan ikeftn ku ber wan li bar e, li ry v dinyay hebin. 

Wek mnak, li van saln dawy hate ddakirin ku ikefta Eshab Kehf li Nexvan ye (4). Lbel, i dema ku meriv ba bala xwe bide ser v meseley hing d bte dtin ku bona spatkirina cih Eshab Kehf ten ev dell qm nake. unke ev byer byereka komplke ye. Divt bi tevay mutemmmat komplkasyona xwe bi awayek tekuz bte ronkirin.

ikefta Eshab Kehf ya li Lic di v derbarey de bi awayek komplke xwe nan dide. Di ser de ew her s qiseyn ku derbarey Ehhab Kehf de tne qalkirin, ango 1.Eshab Kehf mutemmatn w, 2.Qiseya Msa Xizir 3.Qiseya Zilqerneyn li v herm bi delln xwe yn madd bi awayek tekuz hene. Herwisa, hem delln ku ji encama v byer pk tn pitgiryeka tekuz didin hebna Eshab Kehf ya li v herm, niha bi awayek zind hene.  

 

Herma Drqam

ikefta Eshab Kehf bi qas 15 km. ji naveya Lic bi lay bar rojava de, li iyay Reqm (bilind 1516 m), bi navek din, li iyay Sadulkaf li pita gund Drqam (Dra Reqm) de ye. Ev iya, di paftayn nexeya Harita Genel Mdrl (Mudiryeta Git ya Xertevany) de wek Eshab- Kehf Da (iyay Eshab Kehf) t binavkirin. Di hindek berheman de j wek iyay Reqm hatiye nivsn. Herwisa, Hesen Hiyar Serd ku ji gund Serd ya li jr gund Drqam ye, di kitba xwe de dibje Gir Drqam (5). Lbel, di sala 1977an de dewlet nav v iyay guhertiye kiriye nceburun Dalar (6). Ev hewldana navguhertin li poltkaya dewlet ya li hember kurdan Kurdistan tam digunce.

 

Gund Drqam

 

iyay Drqam

iyay Drqam

 

Dra Reqm ku niha wek mizgeft t bikarann

ikefta Zilqarneyn

 Pit danna komara Tirkyey, ji ber poltkaya dewlet ya ku li ser bingeha njadperestya tirkayety hatiye dann hing i cihek drok li welat kurdan hebye hatye texrbkirin. Wek mnak, ew nivsn qiraln asryan Tiglatpleser-I (Beriya Mlad, 1116-1090) Salmanasor-III (Beriya Mlad, 859-825) ku li ser ry ikeftn Birqleyn hatibn kolan, ji lay mufeti umm Abidn zmen ku ji lay Mistefa Kemal ve hatye taynkirin di saln 1930 de li Diyarbekir bi selahyeteka gelek mezin rveberya Kurdistana Bakur kiriye, hatine texrbkirin (7)

Hing ji ber hestyarya njadperestya tirkayety ku li ser zemna dijminatya kurdan bilind bye, cih rastn y Eshab Kehf j bi xelkn ji dervey herm dane jibrvekirin hertim propaganda kirine da ku j re alternatfn din peyda bikin. Wek mnak, dema ku xelk Afn xwestine ikefteka li derdora Afn wek cih Eshab kehf nan bidin, hing sazyn dewlet di radeya bilind de eleqeyeka mezin nan dane, gotine Eshab Kehf li Tarss li Efes j heye l qet behsa Lic nekirine (8)

Ev cih proz ku ji hezar salan ber de li v welat wek Eshab Kehf hatiye zann, niha di nav xelk herm de bi nav Sadulkaf t binavkirin. Peyva Eshabul-Kehf di ziman xelk de guherye, xwe sivik kiriye, bye Sadulkaf. Herwisa, ji hezar salan vir de her tim xelk herm eleqeyeka gelek germ nan v ikeft daye hn j dide.

ikefta Zilqarneyn

 Ji zemanek gelek drn ve heta bi niha, xelk herm her roja 15 gulan bi komel die ser v ikeft zyaret dike. htmaleka gelek mezin, ji roja ku ev heft mrzade li v ikeft ji xew hyar bne bi vir de ev adet her dewam dike. Ne dr aqil e ku roja hyarbna Eshab Kehf (hevaln ikeft) 15 gulan ye. Ji v end roja 15 gulan hn j li v herm rojeka proz t hesibandin. 

Herwek ku ji lay gelek mufessr lkolneran ve j t qebulkirin (9), Deqyans hem nav leheng byer ye hem j nav bajar b ku ew heft mrzade l rdinitin. Xerabe bermayyn v bajar (Deqyans) niha li Deta Fs (dibjin ku nav Fs ji peyva Efss xera bye) li ser riya Diyarbekir-Lic-Dara Hn li ser girek (bilind: 1110 m) ku di nav xelk herm de wek Zarga Fs t binavkirin bi qas 18 km. li lay bar bajar Lic dikeve, hn j tn xuyakirin.

Hesen Hiyar Serd di kitba xwe de van xirabeyan wisa tarf dike: ew bajar ku Hur-Bixud xwedy w bn, li Zarga Fs, bi qas 10 km. li rojavaya gund Serd, li ser iyayek ava bye. Cuhn av hn j wek xwe ne, li aliy rojavay v bajar li ser kevirek mezin sembola hukimdariy hatiye neqiandin. Kevirek hemin wek viya li bakur gund Serd li ser Gir Drqam j heye. (10)   

Rya ku die ber ikefta Eshab Kehf Dra Reqm

Ew ikefta ku li iyay Reqm ye, ku eshab kehf xwe t de veartine, bi qas 11 km. li lay bakur xerabe bermayyn bajar Deqyans ye. Li pey rdana byer, li cihek li nz ikeft drek hatiye avakirin. Nav v dr Dra Reqm hatiye dann. Bi dem re ev nav hatiye guhertin, hatiye sivikkirin bye Drqam. Niha bi v nav gundek li jr v ikeft heye (li gor hejmara ferm ya sala 1970, 140 xan (mal) 912 kes t de nitecih bn).

Xerabe bermayyn bajar Deqyans ji nik xelk gundn derdor ve hatiye texrbkirin, kevirn wir ji bo ku di avahiyan de bne bikarann, derxistine birine. Dsa bi mebesta ku d gencne (xezne; defne) t de bibnin gelek avahyn drok hatine hilweandin. Herwisa, ji ber w poltkaya dewlet ku me behsa w kir, ev cihn drok yn li Kurdistan bi tevay bxwed hatine hitin. Ciyn wisa drok ger qesten neyn texrbkirn j, i dema ku l xwedt neyte kirin nayn parastin, dikanin ji ber rewa xwezay xwe bi xwe ji nav biin. Digel viya, bermayyn dwar bedena dora bajr hn j bal diknin. Li hin deran cuhn av sarinc, cih esirna tir (masere), embar klern ku di nav zinaran de yan j li bin erd hatine vedan, hn j tn xuyakirin.

Dmenek ji hundir ikefta Eshab Kehf

Herwek ku me got, ikefta Eshab Kehf li iyay Reqm e. Ev iya li ber gund Drqam bilind dibe. Ber bi hilkina hevrazek gelek tk re meriv dikanib xwe bigihne ber dev ikeft lbel niha r hatiye kirin wesat dikanin biin ber dev ikeft. Ew dwar ku dibjin Deqyans li ber dev ikeft daye lkirin hn j heye.

Ji ber dev ikeft bi derketina di plekann kevirn re ku ji zinarn yekpare hatine niqirandin, meriv dikane bigih ikefta esl ku hevaln ikeft xwe t de veartine. Ev ikefta hundirn ji zinaran hatiye niqirandin (kunkirin) gelek j fireh e. Li quncik lay rast y ikeft kuneka fireh kr heye. Li hundir ikeft li nz v kun, stnek ku ji bin ikeft ta ban w bilind dibe heye. Dema ku lekern Deqyans li Eshab Kehf geriyane, dibjin wan xwe di hundir v kun de veartine. Pit ku lekeran ew nedtine, hing Deqyans li ber dev ikeft v dwar daye lkirin, dev ikeft daye girtin da ku ew li hundir bimrin.

Li nzk ikeft bermayyn dwarn Dra Reqm hene.

Rewa ikeft heman diibihe tarfkirina di Quran de: dema ku roj derdikeve, li aliy rast ikeft dikeve, dema ku die ava j, ji aliy ep de meqesek li wan dide derbas dibe. Tarfkirina di Qurana Kerm de rewa ikeft ji sed sed hevdin digre.

 Bi qas 20 km. li lay rojhilata bar Diyarbekir, li bakur em Dcley gundek gelek drn bi nav Xizirelyas (bi tirk: Hzrilyas) heye. Li gor hejmartina sala 1970 li v gund 40 xan 212 kes hebne. Ger meriv li ser nexey xeteka rast ya bi qas 100 km dirj ji bar ber bi bakur ve bikne digje ikfeta Birqleyn. Ev ikeft seravyek ji seravyn ava Dcley ye. Yan aveka gelek bo ya termal ji krahya v ikeft diz dibe seravya em Dcley. Ji bil v ikeft ikeftine din j hene ku ji tevan re bi awayek git ikeftn Zilqarneyn t gotin. car ji gund Xizirelyas ji lay bakur ve bi qas 40 km dr, li ser w xeta ku ber bi bakur ve rast hatiye kiandin, di navbera gund Mermer Arpedres de kanyek heye ku j re dibjin Kanxizir (bi tirk: Hzreme). Ji Kanxizir bi qas 30 km li lay bakur, li ser w xeta ku ber bi bakur ve hatiye kiandin de, li bakur gund Fs (bi tirk: Ziyaret), li raser Deta Fs xirabeyn bajar Deqyans hene. Ji bajar Deqyans bi qas 25 km li lay bakur, li ser w xeta ku ber bi bakur ve hatiye kiandin Kela Zilqarneyn heye. end km j wir de j, li lay bakur ikeftn Zilqarneyn hene.

Li gor efsaneyeka navdar di nav xelk de gelek belavby ku ewket Beysanolu ji dev Mehemed Bulut 80 sal y ji gund Xizirelyas di hezrana sala 1962 de berhev kiriye:

Kesek bawermend ger bi dilek xalis beriya berbanga efeq du rekaet nimj bike, pa sed caran bibje:

Lalahelellah,

Ya xrul xelas,

Muhemmed reslullah,

Hawar ya Xizirelyas!

Hing d Xocey Xizir bibne (di nav kurdan de ji Xizirelyas re Xocey Xizir j t gotin). Wextek ji gund Xizirelyas merivek salih bawermend v xuss bi dilek xalis bicih tne. Ji aliy din ve, ev Xocey Xizir ku zatek wel ye, bona ku bigihje bmiriniy, bona ku ava heyat bibne j vexwe, ketiye r dirban, digere. Bi v meqsed bi salan li her ar alyn dinyay digere. Axir rojek Hz. Muhemmed di xewna xwe de dibne j pdihese ku, ev ava han (ava heyat) di seravya em Dicley de ye. Xocey Xizir wek sofyek rhsip, bi serav nran wek kalemrek xwe nan xelk dide. Rojek ew camr ji gund Xizirelyas li ser kaniya li nz gund rast kalemrek bi v dirv t. Ji ber ku var e meriv nikane di vareka wisa teng de xwe ji v gund bigihne gundek din, hing li ber digere, dixwaze v kalemr rhsip bi serav nran, wek mvanek Xwed vexwne mala xwe. Xocey Xizir v meriv nakne li mala w dibe mvan. Roja din ser sibeh z derdikeve. Dema ku xatir ji malxw dixwaze, dibje Hn tenganiy nebnin, klera we tij, pez dewarn we j bi ber bin. awa ku ji der derdikeve, winda dibe. Vir de wir de ldigerin, l nabnin. Pa fm dikin ku ew meriv Xocey Xizir bye. Xeber li derdor z belav dibe. Ji gundn wan doran merivek dibje, Min kesek di v dirv de li ser kaniya di navbera gund Arpedres Mermer de dtiye. Nav v kaniy pit re bye Kanxidir. Ji w roj vir de axa gund Xizirelyas bi hebn, pez dewarn wan bi ber, xelk v gund j tr in. Gelek ji xelk gundn w derdor heta van saln dawiy j toxim (tov; bezre) ji v gund disendin bona ku pez dewarn wan bi ber bin, karik berxikn xwe rojek di nav erdn Xizirelyas de dirandin. Xocey Xizir r r die, axir digih ikeftn Birqleyn. Ev ikeft, beek ji ikeftn Zilqarneyn in. Ji van ikeftan di yek de aveka bo derdikeve. Li hundir v ikeft ava heyat heye. Ev av ji bihut derdikeve dsa diherike die bihut. Ev ava han seraviyeka em Dicley ye. Ji ber v yek j em Dcley emek proz e. car, Xocey Xizir ji seraviya em Dicley ava heyat vedixwe digih mertebeya nemiry. (11)  

Li Diyarbekir, heta van salan j, kesn ku xebera wan ji v baweriy heb, bo Xwed erzhal dinivsn vara eydiya qurbanan pit nimja mexrb ji ser Pira Dehder diavtin ava em Dicley. Xelk bawer dikir ku erzhaln wan d biin bigihn ber dest Xwed (12)

Li gor efsaneyeka din j, ku ewket Beysanolu di roja 7 hezran 1962 de ji dev Ehmed Aytek, y ji gund Xana Kel (eper) ku xwendin nivsandina w tune bye di 72 salya xwe de bye hatiye berhevkirin:

Dema ku Xocey Xizir t ikefta Birqleyn, ew skender Zilqarneyn hev dibnin. Bi hev re diin dawiya ikeft di tartiy de winda dibin. Dawiya v ikeft digih iyay Qaf. Seraviya ava heyat j li hundir v ikeft ye. Xocey Xizir l rast hatiye j vexwariye. Bi v away gihtiye miraz xwe. Yan, xwe gihandiye pileya nemiry pa j ye ber Hz. Msa. (13)

 

Dsa, di versyoneka din de t gotin ku Xizir Aleyhsselam hatiye ikeftn Birqleyn. Di van ikeftan de ji yek avek derdikeve ku ev av ji bihut t dsa diherike die bihut. Di nav v av de ava heyat heye. Xizir Aleyhsselam ji v av vexwariye gihjtiye mertebeya nemiry. Herwisa, skender Zilqarneyn Hz. Msay di van ikeftn ku dawiya wan digihje iyay Qaf de hevdin dtine. (14) 

Krahya v ikeft bi qas 1 km heye. Ev ikeftn Zilqarneyn bi qas 10-12 km li bakur ikefta Eshab Kehf in. Li van ikeftan ktabe sitelln hukumdarn asriyan Tiglatpleser-I (Beriya Mlad, 1116-1090) Salmanasor-III (Beriya Mlad, 859-825) hene. Hesen Hyar Serd dibje, Bi qas 100 km li bakur rojhelata bajar Diyarbekir li seraviya em Dicley ikeftn Birqleyn hene () Li dev w ikefta ku seraviya ava Dcley ye deryek mezin heye. Ger meriv bie hundir d bibne, gelek kueyn ku bi ntzam hatine kirin hene. Di van kueyan de ode hatine rzkirin li ry dwaran wney dkan cre bi cre heywann din hatine neqiandin. Dsa li v iyay, di bin erd de ikeftine din j hene ku bi rast mna bajarek ne. Ji bo ku meriv t de winda nebe dema ku bie hundir div li d xwe kay birje. (15) Bi qas 9-10 km li rojavay van ikeftan xerabe bermayyn Kela Zilqarneyn hn j hene. Ev keleh, di kleka gund Xana Kel de ye. Li cihek ku raser detn dora xwe ye, di navna w neqeba rzeyayn ku di stqameta rojhelat-rojava dirj dibin de hatiye avakirin. Bermayyn dwar dery v keleh hn j hene. skender Zilqerneyn dema ku di vir re derbas bye li v keleh bi mvandar hinek maye, ji ber v yek nav v keleh di nav xelk herm de Kela Zilqarneyn j t gotin.

Di efsaneyeka din de j t gotin ku skender Zilqarneyn dema ku die seferek di nav ser w de du qulo derketine janeka mezin dane w. skender di xewna xwe de dibne ku, ger bie Lic di ava ikefta Birqleyn de xwe bio d ev her du qilo winda bibin. skender Zilqarneyn tavil riya xwe difetilne, ber xwe dide Lic. Pit ku Lic dagr dike, die xwe di ava Birqleyn de dio p re quloek w winda dibe. (16)

Efsaneyek j min bi xwe ji dev gelek kesn ji xelk Lic ji dev mezinn xwe j bihstib. Ev efsane bi kurt wisa ye: Deqyans, gelek ji xwarin hez dike. Ji hekm xwe re dibje, gelo ez awa bikim ku bikanbim hn zdetir xwarin bixwim? Hekm dibje, dema ku te tr xwar, car verie, hing tu d ztir bir bib zdetir tit bixw. Deqyans, radibe dibje Ez Xwed me. Bila xelk ji min re peresty bike! W dem alimek mezin hebye. Mesken w ikefta Birqleyn bye. Ev kes sofyek rhsip, xwediy serav nran merivek extiyar bye. Xelk rabye ye ber w alim, gotiye Hal hewal Deqyans ev e! Ev alim mezin ji xelk re dibje, herin j re bibjin, heke ew bi rast j Xwed ye, bila bi ser Deta Fs de baran bibarne. Deta Fs tev genim ajot bye. Pit ku xelk hatiye ji Deqyans re viya gotiye, ew j rabye ji dyar Zarga Fs heta bi girn pita gund Fs bi sedan wers girdane. Bi hezaran mek tij av kirine, bi van wersan ve gir dane xistine heway. Pit re, Deqyans ferman daye lekern xwe ku ji jr de bi tr kevan wan mekn li hewa qul bikin. Pit viya Deqyans radibe dibje, We dt, min awa bi ser Deta Fs de baran da barandin! 

    Ayeta 14. ya Sreya Kehf v byer aret dike: Ev milet me ji dervey W, xwedayn din ji xwe re girtine. Bila ji lahbna wan re dellek j peyda bikirana! Yn ku li hember Xwed derewan dikin, ma ji wan zalimtir k heye?    

Her s qiseyn sereke ku di sreya Kehf de derbas dibin, ango Eshab Kehf, Msa Xizir Zilqarneyn bi tev hem hmann xwe bi tev delln xwe yn madd li v herm mewcd in. Herwisa, ev leqema Zilqarneyn j ne ya skender Mezin (Makedon) e. Zilqarneyn leqema hukumdar persan e ku bi nav Xuro Kebr (Beriya Mlad, 559-519) t nasn. W ji ber ku dewleta medan dewleta persan gihandib hev mparatoryeka mezin damezrandib, lewre heykeln w bi away ku du qulo li ser ser w bin, hatine kirin. Mewlana Ebul Qasim Azad ku wextek wezr kultur y Hindistan bye, derbarey v yek de batirn lkoln kiriye ku, Zilqarneyn ne leqema skender Makedon ye, ev leqem ya Xuro Kebr y hukumdar persan e. Ev lkoln ji lay Sed Nefs ve bi nav Zilqarneyn yan Xuro Kebr bo ziman faris hatiye wergerandin (17).

Efsaneya Eshab Kehf bi away ku li herm hatiye tesbtkirin, ji yn din guhertyn girng derdixe ber avan.

ewket Beysanolu ev efsane j, ji dev Selim Seluk di sala 1967an de berhev kiriye. Selm Seluk, xwedy qewe lokantaya ku li Deta Fs li ser rya Lic-Diyarbekir b w dem di 68 salya xwe de bye. Muxtar w dem y gund Fs Behr Ten muxtar w dem y gund Drqam Bekir Bork j ev versyona v efsaney bi heman ekl pitrast kirine. Ev efsane bi v away ye:

Deqyans, kur Qaqens e. Qaqens, merivek xwed gewdeyek mezin, seryek mezin, can w bi pir (m), esmer yek gelek cengawer bye. Qaqens, di xizmeta hukumdarn medan yan j persan de bye. Memr parastina gorrn hukumdaran bye. Ji w re Qaqens Zirk dihat gotin. (Zirk, nav ereka kurdan e, ev er hn j heye.) Qaqens, li gundek nz Fs (yan j Tebls) hatiye din. Li pey mirina Qaqens, kur w Deqyans ku ji bav xwe fr wira bye, ji wan gorrn hukumdaran yek vedike. iqas zr, zv her wek din tit buha ku di wan gorran de veart bne, derdixe tne welat xwe. Li nz gund xwe li raser Deta Fs, li ser w iyay ku j re Zarga Fs t gotin bajarek ava dike. Li dora bajar xwe dwar (beden) l dike bajar xwe dike wek keleheka qew. Deqyans, pit ku bajar xwe wisa ava dike, car tev merivn ji era xwe dest bi landinan dike. Gundn ku tabi w nabin wan gundan j talan dike. Di demeka kurt de li tevahiya herm dibe xwed hukim. Nav deng w li hawirdor belav dibe. Ew era w merivn ku w li dora xwe berhev kirine, tev ptperest in. Deqyans merivek gelek cengawer zalim e. Radibe xwe hukumdar berpirs ptn ku ew ji wan re peresty dikin lan dike. Yn ku ji van ptan re perestiy nakin, bi awayek zalimane wan dikuje. Gund Firdeys (bi tirk: Ziyaret) bihuta w, gund Cinezr (bi tirk: ada) j cehennema w bne. Rojek ji rojan pdihese, hindek ji mrzadeyn ku di bin emr w de ne, ji nav wan ew heft birayn ku nav wan Yemlxa, Mekselna, Mslna, Merns, Sazen, Derbern Keeftetay in, di elenya w ptn w de dixebitin. Ew bawer dikin ku Xwed yek e propaganday dikin ku pwst e meriv ji w Xweday ten re peresty bike. Deqyans ferman dide ku ew kes di cih de bne girtin bnin huzra w. Ev her heft bira bi v fermana Deqyans dihesin ji bajr direvin. Diin w ikefta li iyay Reqm, ku li lay bakur de ji bajr bi qas 11 km dr e. Ew xwe di w ikeft de vedirin. Lekern Deqyans bi pey wan dikevin. ikefta ku wan (Eshab Kehf) xwe t de veartiye dibnin dor l digrin. Beek ji lekeran dikevin hundir ikeft, li wan digerin. Ev heft bira kik wan y bi nav Qitmr xwe di kuneka li hundir ikeft de vedirin. Ji Xweday xwe re lavayan dikin ku wan biparze. W dem xewa wan t radizn. Bi fermana Xwed yn ku li wan digerin, wan nabnin. W dem Deqyans, ji bo ku di hundir ikeft de ji birna bimrin, li ber dev ikeft dwar dide lkirin. Di nav re gelek sal derbas dibin, rojek ivanek ji bo ku ikeft ji pez xwe re bike axur, di w dwar li ber dev ikeft de deryek vedike. Yn li hundir razay ne, ew wan nabne. Rojek, ji xew hyar dibin ji nav wan biray mezin Yemlxa bona ku here ji bajr xwarin bne, radibe die bajr. Dema ku wek heq nn parey dema Deqyans dide, nanpj w parey nastne. Meger di nav de 309 sal derbas bne, dewran guheriye, Deqyans miriye, ptperest ji nav hatiye hilann. Yemlxay derdixin huzra hukumdar w dem. ew j tit ku di ser wan re derbas bye behs dike. Dema ku vedigere ikeft, tev bi hev re careka din dikevin xew. (18)

Di nav zargotina xelk herm de nav Qaqens nav Deqyans gelek belavby ye. Bi taybet di nav dyoman de nav Qaqens Deqyans derbas dibe. Ji vana end mnak wisa ne:

Qaqenosye kerdi: b ke fikr merdim byo persayene, xo ver o qisey kerdi; aqil day, uqelatye kerdi; xo ra zdeyr qal kerdi (19)

zeman Deqyanos ra mendi: 1.merdimo zaf zanaye serwext, bitecrube byay, zaf kokim, pl byay 2.zaf kan, rewn, vern byay, yo ke d tedavul ra wedaryayo, byay (20)

Herwisa, gelek caran xelk herm dema ku behsa zilm dike yan j behsa kesek zalim dike, dibje Ji Deqyanos zalimtir e! Yan j dema ku yek uqelaty bike, dibjin Qaqenosyan meke! Herwek ku t dtin, di van mnakn zargotina gelr de ku li nav xelk herm gelek tne bikarann, xuy taybetmendyn van lehengn v byer j dixuye. Xuya ye ku Qaqens yek zana bye kur w Deqyans j gelek zalim bye. Ev taybetmend li efsaney j diguncin.     

Herwisa, di nav xelk herm de nav Yemlxa (Yemlxan) j gelek belavby ye. Hn j li derdora Lic, hema bibjin ku li her gundek nav end camran Yemlxa ye. Dsa, nav Deqyan, Deqman, Deqo Deq j li herma Lic gelek navdar in. Hema bibjin li her gundek end kesn bi v nav hebn. Wek mnak, li gund Drcimta (bi tirk: Yeilbur) Lic malbatek heye ku ji wan re dibjin Mala Deqan. Herwisa, li gund Tt (bi tirk: Yaprak) malbatek heye ku j re dibjin Mala Dewr Deqo. peyva qaq yan j qaqot di ziman kurd de (kirmanck, kurmanc) nav ser yan j nav hesty ser ye. Ji kevirn gilover re j qaq t gotin. Herwisa, ev peyv j di nav zargotina xelk herm de wek tabrek t bikarann. Wek mnak, xelk dibje Qaqa re bi ser me de hat! Yan, hi me birin, me ji hi de kirin, yan j, bela ann bi ser me de. Dibjin, Qaqens bav Deqyans nobedar gorrn hukimdaran bye, ango nobedar qaqotn seryan bye. Dibe ku peywendyek di navbera peyva Qaqens kar w de hebe. Dsa di nav xelk herm de mamikeka navdar heye ku nav Qaqens Deqyans t de derbas dibin. Ev mamik ji demeka gelek kevn de hatiye gotin. Mamik wisa ye:

Qaqens,

Deqyans,

Helb Hs,

Mam Ms.  

 

Xulasa wek encam, niha em din bi awayek musbet van dellan derxin p ku Eshab Kehf ya rastn li Lic ye:

1.Dirv rewa ikeft diibihe w ravekirina di Sreya Kehf ya Qurana Kerm de;

2.Li ber ikeft hebna xirabeyn drek herwisa nav gund ku li wira ye, teqabul v nav dike: Drqam;

3.Hebna dwarek drn y li ber dev ikeft;

4.awa ku ji lay gelek mufesran ve hatiye pesendkirin, Deqyans hem nav hukimdar di byer de ye hem j nav w bajar ye ku byer t de r daye;

5.Nav gund Fs ku di heman dem de nav w deta (Deta Fs) ku li jr bajar Deqyans e, ji peyva Efss xera bye;

6.Nav w iyay ku ikefta Eshab Kehf li wir e, iyay Reqm (21) yan j iyay Eshab Kehf e;

7.Heta bi van demn nzk di gelek nexeyn (xerte) ferm de li gelek berhemn nivsk, herwisa, ji ber de niha j, ew poz y, y li raser ikefta Eshab Kehf wek Gir Reqm hatiye binavkirin;

8.Dema rdana byer li dewra hukimraniya mparatoriya Romay Rojhelat ye; (22)

9.Li v herm derbarey Eshab Kehf de bi awayek komplke hebna gelek efsaneyan;

10.Her s byern ku bne babeta Sreya Kehf, delln wan yn musbet bi awayek madd li v herm tne dtin;

a) Hem teferuat bineeyn byera Eshab Kehf bi awayek komplke ligel roka xwe di herm de zind ne;

b) Hem teferuat bineeyn Qiseya Hz. Msa Xizir Aleyhsselam bi awayek komplke ligel roka xwe di herm de zind ne;

c) Hem teferuat bineeyn Qiseya Zilqarneyn bi awayek komplke ligel roka xwe di herm de zind ne;

11.Di zargotina (foklora devk) ya xelk herm de nav taybetmendyn karakterstk yn lehengn byera Eshab Kehf bi awayek zind peyda dibin.

 

Ayeta 22. ya sreya Kehf dibje Gelek km kes bi wan dizanin. Ji v sedem, derbar wan de ji bil van pzannn ku beyan bne, nekeve nav munaqeeyek derbar wan de ji ti kes titek mepirse! Bguman, niha em j bi kes re -mna ku wan kiriye yan j mna ku ew bi hestn njadperesty dikin- em nakevin nav munaqeeyn neheq l herwek ku me di paragrafa p ya v gotar de j got, bi van pzannn ku beyan bne em din bibjin, cih ku her zde nz rasty ye, ev ikefta ku li jora gund Drqama Lic ye.    

   

_______________________

 

(1) Di v derbarey de bona agahyn berfirehtir binrin li:

- Yazr, Muhammed Hamdi, Hak Dini Kuran Dili, stanbul-1936, c. 4, r. 3217 dewama w

- slam Ansiklopedisi, c. 4 r. 371-372

- Glpnarl, Abdlkadir, Kuran- Kerim ve Meli, c. 1, Stenbol 1955, r. 78

- Kum, Naci, Eshab- Kehfn Tarihesi, Tarsus-1951

- Y ku van avkaniyan neql dike: Beysanolu, evket, Diyarbakrm, c. 1, D.M.S.-Doruk Matbaas, Ankara-1982, r. 25 dewama w.

- http://tr.wikipedia.org/wiki/Ashab-%C4%B1_Kehf

- Rojnameya Radikal, 28 tebax 2005 ( http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=162628 )

- Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 141-180

 

(2) Helimolu Yavuz, Muhsine, Diyarbakr Efsaneleri, Doruk Yaynlar, Ankara 1993, 2. Bask, r. 417, y ku neql dike: Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 174

 

(3) Smer, Prof. Dr. Faruk, Eshab-l Kehf (Yedi Uyurlar), Trk Dnyas Aratrmalar Vakf yaynlar, stanbul 1989, r. 27-29, y ku neql dike: Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 172-173

 

(4) Di neyek de t behskirin ku li Nexvan di sala 1998an de ikefta Eshab Kehf hatiye dtin. Berpirsiyaran hewl daye xwe ku nrdewaneka hesin kin da xelk bi hsan here hundir ikeft. Herwisa, berpirsiyar di nav hewldan de ne ku v cih bidin naskirin da ji trzm re vebe. Bona agahyn zdetir binihrin li: http://eshabikehf.blogcu.com/1404286/

 

(5) Serd Hesen Hiyar, Gr ve Anlarm 1907-1985, eviren: Hasan Cuni, Med Yaynlar, 1994 stanbul, r. 21

 

(6) Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 163-164

 

(7) Serd Hesen Hiyar, Gr ve Anlarm 1907-1985, eviren: Hasan Cuni, Med Yaynlar, 1994 stanbul, r. 62, (Hesen Hiyar dibje: pit Serhildana x Sed mufeti umm y Diyarbekir Hasan [Abidn] zmen aku da dest Hesoy Peran y Licy ew nivsn ku li ser kevirn v ikeft hatibn kolan dan texrbkirin, wisa kir ku neyne xwendin.)

Derbarey kirinn mufeti git Abidn zmen yn li Kurdistana Bakur bona agahyn berfireh binihrin li: Malmsanj, Diyarbakrl Cemilpaazadeler ve Krt Milliyetilii, Weanxaneya Avesta, Stenbol 2004

 

(8) Rojnameya Radikal, 28 tebax 2005 http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=162628

 

(9) http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Seven_Sleepers&oldid=72406457

 

(10) Serd, Hesen Hiyar, Gr ve Anlarm 1907-1985, eviren: Hasan Cuni, Med Yaynlar, 1994 stanbul, r. 21

 

(11) Beysanolu, evket, Diyarbakrm, c. 1, D.M.S.-Doruk Matbaas, Ankara-1982, r. 27-28

 

(12) Beysanolu, evket, Diyarbakrm, c. 1, D.M.S.-Doruk Matbaas, Ankara-1982, r. 29

Ocak, Esma, Berdel, Tekin Yaynevi, stanbul 1982, roka Krklar Dann Dz

 

(13) Beysanolu, evket, Diyarbakrm, c. 1, D.M.S.-Doruk Matbaas, Ankara-1982, r. 29

 

(14) Helimolu Yavuz, Muhsine, Diyarbakr Efsaneleri, Doruk Yaynlar, Ankara 1993, 2. Bask, r. 42-43 (Ji Yurt Ansiklopedisi, Cild: 4, xala Diyarbekir hatiye neqlkirin), y ku neql dike: Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 190

 

(15) Serd, Hesen Hiyar, Gr ve Anlarm 1907-1985, eviren: Hasan Cuni, Med Yaynlar, 1994 stanbul, r. 62

 

(16) Helimolu Yavuz, Muhsine, Diyarbakr Efsaneleri, Doruk Yaynlar, Ankara 1993, 2. Bask, r. 42-43 (Ev efsane ji dev Adil Tekin ku fotografkek navdar y Diyarbekir ye bi esl xwe ji naveya Pasr ye hatiye berhevkirin), y ku neql dike: Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 191

 

(17) Glpnarl, Abdlkadir, Kuran- Kerim ve Meli, c. 1, Stenbol 1955, r. 80-81, y ku neql dike: Beysanolu, evket, Diyarbakrm, c. 1, D.M.S.-Doruk Matbaas, Ankara-1982, r. 28

 

(18) Beysanolu, evket, Diyarbakrm, c. 1, D.M.S.-Doruk Matbaas, Ankara-1982, r. 29-30

 

(19) Lezgn, Roan, Ferheng dyoman Kurdk, Weanxaney Vatey, stanbul 2005, r. 146

 

(20) Lezgn, Roan, Ferheng dyoman Kurdk, Weanxaney Vatey, stanbul 2005, r. 206

 

(21) Smer, Prof. Dr. Faruk, Eshab-l Kehf (Yedi Uyurlar), Trk Dnyas Aratrmalar Vakf yaynlar, stanbul 1989, r. 71-72, y ku neql dike: Dilek, Zeki, Lice, Diyarbekir 2002, r. 163-164, (Di v avkany de wisa t gotin: Gelek mufesran gotiye Peyva Kehf di wateya ikeft de ye. () Peyva Reqm j nav yayek yan j y gelyek ye. Ew ikeft j li v yay yan j li v gely ye. Li gor hinek mufesran j Reqm nav gund hevaln ikeft (eshab kehf) e. ) 

 

(22) Bi awayek git ji lay hem lkolner mufesran ve hatiye pesendkirin ku ev byer li dema hukimraniya mparatoriya Romay r daye. Li gor avkanyn meshyan, ev byer li dema Decius (Dekyus; Deqyans) ku Pit Mlad di navbera saln 201 254 de hukimraniy kiriye de r daye. Herma Lic Pit Mlad heta sala 226 di navbera romayyan persan de, pit sala 226 car di navbera romayyan sasanyan de bye qada er. Ji away mmary bi awayek qet hatiye sbatkirin ku bajar Deqyans y antk w dem di bin hukimraniya romayyan de bye. Bona v yek meriv dikane li berhema Tarihi Eserler j binre. Herwisa, tevay mufesran pesend dikin ku ev byer li welat Er-Rm r daye. Ji ber ku w dem ev herm di dest romayyan de bye, ji vira re Er-Rm hatiye gotin. 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org