Cihêrengîyên Me Dewlemendîya Me Ne

İsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Serokê Komara Tirkîyê Abdullah Gül di navbera rojên 12 - 15ê îlona 2007 de li bajarên Colemêrg, Şirnex, Sêrt û Dîyarbekirê geştekê kir. Serokê komarê meqerên leşkerî zîyaret kir, ligel hindek sazîyên sivîl hevdîtin pêkanîn. Li çend cihî xîtabî xelkê kir. Dema ku sazîyên sivîl zîyaret dikir, dema ku xîtabî xelkê dikir, digot “cihêrengîyên me dewlemendîya me ne”. Serokê komarê Abdullah Gülî bi vê têgehê bal dikişand bi ser Pirsa Kurd ve, yan jî, bi vê gotinê dida zanîn ku ew ji meseleyê haydar e. Serokê komarê, hema bibêjin, bi kû ve çûbe, li seranserî geşta xwe, îbareya “cihêrengîyên me dewlemendîya me ne” dubare kir.

Gelo ew kîjan sazîyên civaka sivîl in ku dê bikaribin cihêrengîyên civakî û etnîkî qiset bikin, yan jî dê bikaribin rexne li têgihaştin û tetbîqên derbarê cihêrengîyan de bigrin? Dibe ku Komela Mafên Mirovan (İHD) û Weqfa Mafên Mirovan (İHV) bin. Dibe ku Komela Mezlûman (Mezlum-Der) be. Dibe ku Komela Koçberan (Göç-Der) be. Dibe ku Komela Hevkarî û Piştgirî ya Malbatên Girtîyan (TAYAD) be. Lêbelê ji van sazîyên hanê tu yek jî ne di nav wan sazîyên sivîl de bû ku serokê komarê ligel wan hevdîtin pêkanî. Ev sazîyên hanê ji bo hevdîtina ligel serokê komarê nehatibûn vexwendin. Di nav sazîyên ku bo hevdîtina ligel serokê komarê hatibûn vexwendin de sazîyên ku di warê cotkarî, şofêrtî, mutehîtî û esnafîyê de xebatê dikin hebûn. Gelek xwezayî ye ku dê sazîyên cotkar û şofêr û mutehît û esnafan, kêm zêde, ew pirsgirêkên ku li her derê Tirkîyê têne dîtin, dê wana qiset bikin. Çi dema ku meriv balê bikişînê ser “cihêrengîyan” hingê divêt ku meriv wan sazîyên ku dikarin qala cihêrengîyê bikin vexwîne civînê. Ji rûyê cihêrengîyê, wek numûne, bi darê zorê bi sedhezaran kesî ji cih û warê wan rakirin. Gelek kes ji deverên wekî Wan, Sêrt, Şirnex, Dîyarbekir, Bidlîs, Mûş, Çewlîg, Agirî û Qersê ji cih û warê xwe hatin rakirin. Ev koçberên hanê li navîn û rojavaya Tirkîyê di nav şertên gelek xirab de jîyana xwe derbas dikin. Ew li gund û navçeyên xwe xwedîyê zevîyan bûn, ava wan jî hebû, xanîyê wan jî hebû. Li wan deran bêyî ku muhtacî kesî bin, bi îmkanên xwe, bi yarmetîya xizmên xwe jîyana xwe derbas dikirin. Lêbelê ji ber zordayîna bo korucutîyê nikarin vegerin wan deran. Ji ber ku korucutîyê qebul nekirin, bi darê zorê ji gundê xwe hatin rakirin. Di vegerê de cardin bi heman zordayînê re rû bi rû dimînin. Nikarin herin gund û navçeyên xwe. Li rojavaya Tirkîyê di nav şertên dijwar de jîyana xwe derbas dikin. Ne kar heye, ne xwarin. Ji bilî wê perwerdeya ku asîmilekirinê bo xwe kirîye armanc tu perwerdeyeke din jî nîn e. Şertên tenduristîyê qet nîn in. Her wiha, avahî û xwarin û vexwarin û lixwekirin jî gelek xirab e. Ev jî gelek eşkera ye ku ev netîceya cihêrengîyên etnîkî ye. Gelo dê kî bikaribe van “cihêrengîyan” bo serokê komarê ku behsa “cihêrengîyên me dewlemendîya me ne” dike bibêje? Bo numûne, Komela Koçberan dikare bibêje. Her wiha, gelek girîng e ku Komela Koçberan qala astengîyên li pêşîya xwebata xwe bike. Di vê çarçoveyê de ev kêmasîyeke gelek mezin bû ku Komela Koçberan, Komela Mafên Mirovan, Komela Mezlûman bo komcivîna serokê komarê nehatin vexwendin. Ji vê çendê daxuyanîyên serokê komarê yên ku dibêje “cihêrengîyên me dewlemendîya me ne” nikare ji asta drûşmeke xav wêdetir biçe.

Serokê komarê Abdullah Gül, bo numûne, derbarê unîversîteyan de dibêje “unîversîte pêşengên civakê ne”. (Milliyet, 27 îlon 2007) Li gorî qenaeta min, ev jî dirûşmeke vala ye. Lewre pirsa bingehîn a unîversîteyan, pirsa bingehîn a jîyana hizirînê pirsa azadîya ramanê ye. Heta ku astengîyên li pêşîya azadîya ramanê û li pêşîya unîversîteyan neyêne hilanîn, ne mumkûn e ku ew bikaribin di warê civakî û zanistîyê de peywira xwe bînin cih. Unîversîte heta ku bi dîrektîfên îdeolojîya fermî tev bigere, heta ku li gorî metodên zanistî nexebite, nikare peywirên ku jê têne hêvîkirin bi cih bîne.

Ev dîyardeyên ku me bi kurtî behsa wan kir, cihêrengîyên ji ber kurd bûyînê û encamên wê, bi zelalî radixînin ber çavan. Ji van cihêrengîyan û ji encamên wan ku derdikevin meydanê, “dewlemendîyeke” çawan derdikeve holê? Ev jî mijareke balkêş e.

Venexwendina Komela Koçberan, Komela Mafên Mirovan, Weqfa Mafên Mirovan bo komcivînan bû sedem ku parlementerên Partîya Civaka Demokratîk (DTP) reaksîyonê nîşan bidin. Hukûmatê jî da zanîn ku gelek komelên civaka sivîl hene, lewre ne mumkûn e ku hemîyan bo komcivînê vexwînin û got “hilbijartineke qesdî nîn e”. Bêguman, ev ne ew bersiv e ku meriv bawerîya xwe pê bîne. Di geşetekê de, ku behsa cihêrengîyan têye kirin, venexwendina sazîyên civaka sivîl ku dê behsa vê yekê bikin, bi me nîşan dide ku di encama hilbijartineke bi hesab de ev yek çêbûye. Ev yek jî alîyekî îdeolojîya fermî bi me dide nîşan: ji bilî kurdan kî behsa Pirsa Kurd bike, dewlet dikare lê guhdarî bike belam li xwe nade xwarin ku kurd bi xwe qal bikin.

Li Tirkîyê ji hev cihêbûneke ciddî ya civakî derketîye meydanê. Tiştê ku têye serê wan kurdên ku wek paleyên havînê her sal têne herêma Çukurova, Ege, Anadola Navîn û Deryaya Reş nîşanên balkêş ên vê ji hev cihêbûnê ne. Karkerên kurd her salê ji bo berhevkirina pembû têne Çukurovayê, ji bo ku li baxçeyên sewze û fêkîyan bixebitin têne Egeyê, li Anadola Navîn jî li karên wek hilçinîna pîvaz û gizêr û silqê dixebitin û ji bo berhevkirina findiqan jî têne herêma Deryaya Reş. Têye zanîn ku ev rêwîtîyên hanê bi bûyerên tarfîkê dest pêdibin û cardin bi bûyerên tarfîkê bi dawî dibin. Her wiha, gelekê caran bi dehan kes di van qezayan de dimirin. Ev awa bûyer êdî rengekî sîstematîk girtine. Têye zanîn ku ev bûyerên wiha, bo numûne, qet li herêmên wek Çorum, Çanqirî, Yozgat, Kastamonu, Bursa û Balikesîrê çênabin. Kurd bi malbatî van karên emeletîyê dikin û li deverên ku diçin jî rastî gelek tada û tehqîran dibin. Bi taybet li herêma Deryaya Reş, ev tada û tehqîr gelek zêde ne. Ew malbatên ku her wekî kurdan kedkar û emele ne, lê ger piçek xwedî zevî bin, ger çend ta xerzên wan hebin jî, li hemberî kurdan xwe qure dikin û bi pozbilindîyê hewl didine xwe da ku kurd bi nêzî xanî yan jî gundê wan nebin.

Mînakeke din ya ji hev cihêbûna civakî jî, efserên ku li herêmên pevçûnê demekê peywirdar bûne, îcar piştî ku malnişîn dibin, derbarê wan salên xwe de, derbarê şer û pevçûnan de bîranînên xwe didine weşandin. Di vê çarçoveyê de gelek pirtûg hatine weşandin. Di van bîranînan de têye qalkirin ku, ji leşkeran tîm hatine avakirin, cil û bergên kurdan li wan kirine, her wekî kurdan rû û simbêl berdane û hewl dane xwe da ku bi kurdî biaxifin. Van tîmên hanê roket avêtine şêngehên civakî, bombe avêtine nav şênîyên kurdan. Bo numûne, dibêjin “Li Şemzînan ji bo ku em rengê şer û pevçûnê li dar xînin, me bi awayekî qestî guleyên hawanê û roketan diteqand”. Bi vî awayî têye îfadekirin ku, ji xwe re hincet çêkirine da fişarê li kurdan bikin, da bikaribin li hemberî malbatên kurd operasyonan bidine destpêkirin. Ev qisetkirinên hanê di nav tirkan de wek “xweşmêrî û lehengî” têne dîtin, belam, li  nav kurdan jî, bi vî awayî têye famkirin ku bê hela kurd çawan têne rêvebirin, çendî xirab têne îdarekirin. Ne mumkûn e ku meriv nebîne bê hela di van dîyardeyan de heta bi kîjan radeyê ji hev cihêbûneke civakî çêdibe.

Li Tirkîyê di nav civakê de ji hev cihêbûneneke derûnî (psîkolojîk) jî heye. Heke di pevçûnekê de leşkerek jîyana xwe ji dest dabe, te divê ji bo wî leşkerî yan jî te divê ji bo malbata wî be, gotinên gelek pesindar têne gotin. Merasîma definkirina cenazeyên wan di bernameyên nûçeyan de wek nûçeya sereke têye pêşkêşkirin. Bo numûne, dibêjin “Dê hefteyek paşê bibûna bav.” “Ji teskereya wî re pênc roj mabûn.” “Xwedî dergistî bû, dê piştî teskereyê daweta wî çêbibûya…” Radyo û televîzyon û rojname di vî warî de gelek aktîv in. Heke di pevçûnan de mîlîtanekî kurd bête kuştin, di nûçeyên wê de her wekî ku bibêjin “oxweş!”, bi vî awayî pêşkêş dikin. Mirovên tirk heta ku hestên wan kurdên ku zarokên xwe di pevçûnan de winda kirine fam nekin, heta ku xwe nekin şûna dayîkên kurdan, dê nikaribin pêşî lê vê ji hev cihêbûna derûnî ku her diçe civakê ji hev vediqetîne bigrin. Her wiha, ev jî têye zanîn ku ev cihêtîya derûnî gelek di kûrahîyê de ye. Brokrasîya sîvîl û ya leşkerî jî jana dayîkên kurd, jana malbatên kurd ku zarokên xwe li şerî winda kirine, divêt di xwe de hîs bikin. Ger proseseke bi vî awayî dest pê nebe, bihevrebûna civakî çênabe.

Di gotara berîya viya de me balê kişandibû ser bernameya hukûmatê. Me hewl dabû da bibêjin ku, heke aştîyeke navxweyî çêbibe, yan jî, ji bo aştîyeke navxweyî gav bêne avêtin, hingê wê demê bernameya hukûmatê dikare pratîze bibe. (Hükümet Programı ve Kürt Sorunu, Kovara Esmer, Hj. 34, Kewçêr 2007) Aştîya navxweyî, ew aştî ye ku di navbera hukûmat û kurdan de çêdibe. Lêbelê alîyekî cihê yê prosesa aştîyê jî heye ku, ew jî di navbera kurdan bi xwe de divêt çêbibe. Di vî warî de ez dixwazim bala we bikêşim bi ser du pirtûgan ve. Yek jê pirtûga Orhan Miroğlu ya bi navê Her Şey Bitti, Anaya Söyleyin (Evrensel Basım-Yayın, Nîsan 2007, Îstanbul) e. Orhan Miroğlu ligel 30 jinên ku di pevçûnan de zarokên xwe, xizmên xwe winda kirine hevpeyvînan kirîye. Di van hevpeyvînan de jin çêlî îşkence û zilmê dikin. Ew jana ku ji encama van kiryaran çêdibe, hatîye qisetkirin. Di hevpeyvînan de têye qalkirin ku bê hela wan zilm û îşkenceyan çawan tînin bîra xwe. Hestên şînê têne îfadekirin. Qalkirina wan agir bi dilê meriv dixîne, kezeba meriv diperitîne, meriv di nav xemgînîyê de xerq dibe. Ji van jinan, ez jî Remziye Rüzgarê (Zengin) nas dikim. Di salên 1990î de dema ku dihate hevdîtina kekê xwe Seyfettin Rüzgarî hê zarokeke piçûk bû. Pişt re zewicîye, bûye xwedî zarok… Di pevçûnan de kekê wê Seyfettin, mêrê wê, kekê wê yî din û xizmên wê hatine kuştin. Ez hêvî dikim ku Remziye di van rojan de ligel zarokên xwe piçek bigihê aramîyê.

Pirtûga din ku ez ê qala wê bikim, bi navê Adını Koyamadım (Weşanxaneya Dozê, adar 2007, Îstanbul) a Mehmet Şerif Şener e. Pêşgotina vê pirtûgê nivîskarê lêkolîner Hasan Yıldızî nivîsîye. Qisetkirinên vê pirtûgê jî bi qasî ya pêşî agir bera dilê meriv didin, meriv pê xemgîn dibe. Di navbera van her du dîyarde û prosesan de cihêtîyeke grîng heye. Yên pêşîyê bi vî awayî yan jî bi wî awayî dikarin dengê xwe ragihênin, her çawan be jî dikarin derd û janên xwe ligel nas û dostên xwe parve bikin. Bo numûne, jinekê ku ligel Orhan Miroğluyî hevpeyvîn kirîye, di heman demê de jana xwe jî parve kirîye. Bi pirtûga Her Şey Bitti, Anaya Söyleyin re kesên ku jana xwe parve dikin hê zêdetir dibin. Lê ji yên din qet deng dernayê. Dengê wan nikare derkeve. Evên hanê di nav jana xwe de diqijilin. Kurd, her wiha, PKK dibêje, “Divêt Tirkîye ligel dîroka xwe rû bi rû bibe!” Ev yek divêt ji bo PKK jî wiha be. Divêt PKK jî ligel dîroka xwe rû bi rû bibe.

Pirsgirêkên bi vî rengî di nav rêxistinên çep de jî çêbûne. Mîlîtanin hene ku li zindanê ji alîyê hevalên xwe ve hatine kuştin, yên ku hatine tecrîtkirin jî hene. Li nav hindek rêxistinên çepgîr ev bûyerên bi vî awayî çêbûne. Tu dengek ji wan malbatên ku zarokên xwe bi vî awayî winda kirine dernayê. Ev malbat û dayikên hanê nikarin jana xwe parve bikin.

____________________

Çavkanî: www.peyamaazadi.org

çapkirin