DAXUYANÎ BO BERPIRSIYARÊN MALPERA PENa KURD

Roşan Lezgîn

Bêguman em hemû dizanin ku hîn jî dewleteke me ya serbixwe ku tevayî kurdan û welatê wan Kurdistanê bigre nava xwe nîn e, ji lewre em kurd bi tevayî nehatine bal hev û me ji bo alfabeyeke hevpar (muşterek), ji bo qaydeyên rêzimanî (îmla) yên hevpar û standard biryareke fermî negirtiye, lê ev nayête wê wateyê ku mezin û zanayên me kurdan di warê alfabe û rêzimanî de hîç karekî nekirine û her wiha, em ê jî di vî warî de tu karekî nekin.

Di roja îroyîn de sê standardên (xwezî goranî û lorî û diyalektên din jî bêne nivîsandin) kurdî hene û helbet di warê qaydeyên nivîsîna van her sê diyalektan de; 1.kurdiya kurmancî û 2.kurdiya soranî û 3.kurdiya zazakî heta roja îroyîn, digel ku hîn jî hindek munaqeşe hene, lê gelek karên hêja hatine kirin. Alfabe û qaydeyên muşterek hatine tesbîtkirin. Bo numûne, ji sala 1996an de gelek zana û lînguîstên kirmanc wek însîyatîfeke xurt (Grûba Xebate ya Vate) bi awayekî zanistî ji bo tesbîtkirina qaydeyên kirmanckî û her wiha ji bo standandardîzekirina wê xebateke hêja dikin ku heta bi niha di vî warî de gelek rê hatiye girtin.

Ew banga PENa Kurd ya ku derbarê yekkirina alfabeya kurdî de hatiye kirin, bangeke rast e. Ez bi xwe jî tevlî vê bangê dibim û ez hêvîdar im ku hemûyê kurdan alfabeya latînî kar bînin, bi vî awayî bigihên standardeke netewî.  

Îcar hindek nivîsarên ku li malpera PENa Kurd bi kirmanckî (kurdiya zazakî) têne weşandin, her wekî ku heta niha hîç bi kurdiya zazakî nehatibe nivîsîn, bi alfabeyeke cihê û her wiha bi qaydeyên cihê têne nivîsandin! Ev yek tevliheviyeke mezin derdixîne. Niha min bizanîbûya ku ev tevlihevî tenê bi wî kesê/kesî ku vê nivîsarê nivîsandiye re sînorkirî dimîne, ji bo min qet ne xem bû, tevlihevî û şaşiyên wê/wî bila jê re bin! Lê çawan ku tê zanîn, dema ku metnek hate nivîsîn û li kovarekê bo rayagiştî hate belavkirin êdî şaşîyên wê jî dikarin bibin şaşiyên giştî!

Çi ye mesele? Niha di nav kurdên zaza de çend kes hene ku doza “zazacîtiyê” dikin, yanî xwe ji kurdan hesab nakin ku xwedêgiravî zaza mileteke cihê ye û welatê wan jî zazakîstan e! Em baş dizanin ku di van karên kirêt de pêçiya dewleta Tirkiyê heye! Dixwazin kurdan ji hev bikin, di nava wan de cihêtiyê çêbikin… Îcar ev kesên ku doza “zazacîtiyê” dikin, ew alfabeya kurdî ya ku Mîr Celadet Bedirxanî tesbît kiriye ku niha tevayî kurdên ku bi alfabeya latînî dinivîsin giş vê alfabeyê dixebitînin, lê ev derdor viya qebul nake.

Beriya niha jî min nivîsarekê li malpera PENa Kurd xwendibû ku nivîskarê wê birêz Dr. Alî Kiliç bû. Çi bi zanebûn û çi bi nezanî, baş dixuye ku ev camêr jî alfabeya Mîr Celadet Bedirxanî qebul nake, bi alfabeyeke tevlihev û şaş dinivîse. Her wiha alfabeya wî li derveyî fonetîka kurdî ye, ya ku “zazacî” kar tînin, ew jî wê alfabeyê kar tîne. Ev yek bi tena serê xwe dubendî û tevliheviyeke mezin dixîne nav lîteratura kurdî, bi taybet kurdiya zazakî, ku dê li paşerojan kes nikarîbe ji nav derbikeve.

Ji wê nivîsara ku PENa Kurd wek daxuyaniyekê bo yekkirina alfabeyê amade kiriye, ku aniha ez baş nizanim kîjan kesî wergerandiye kirmanckî, tenê di paragrafekê de ez dê hindek numûneyan pêşkêş bikim da ku baştir bête dîtin bê hela çi xisareke mezin digihê yekkirina alfabe û hevdengiya kurdayetiyê:

“Çônd seĭ-ser -ra, Milete Kurdî, hâqâ sazkerdena dewleta hu-ia zuin-e’ra  bê barê mend. Çıke, na qêsa gırse’ra, ewru ,Zône(Zîmane) Kurdî  eve dĭroka hu, çônd zaravei,alfabe hu, edebiyata hu , pei-da bi-é . Sersala 20.de  na pırrengîneni, çinçinikeni jî kare de dewleti ame vinitene. Lê belê, na serune péenu’de welete ma, Kurdistané cerri, rizgar bi, statu-ia herema federale guret,qesa zu-biana Zônî û weçintenia zû zarave zof bi karo de xırt, koth rojevê ma.”

Ev pîtên (ô, ĭ, -, â, ı, é, th) ku min bi rengê sor îşaret kirine di alfabeya kurdî de nîn in, û bêyî vana hindek pîtên din (ü, ĉ, kh) jî xebitandine. Ev çi deng in, an jî ev çi pît in? Ez nizanim. Ger kurdekî kurmanc ji vana fam neke, kurdekî zaza hîç nikare fam bike!

Ew metna daxuyaniyê ya bi zarê kirmanckî ji aliyê sentaksê ve, ji aiyê nivîsîna forma peyvan ve, her wiha bi giştî ji aliyê qaydeyên gramerî ve seranser şaş e! Kes nikare têbigihê. Ez bawer im ku ew kes qesten zimanê me xirab dike!

Ji bo ku kurmancek jî bi rehetî têbigihê ez dê xeletiyeke sivik berbiçav bikim:

1.Zônî(Zîmani)

2. Zône(Zîmane)

3. Zône( zîmané)

4. zone(zîmane)

5. zôn (zîman)

Li nav kurdên zaza wek devokên cihê ev peyv (ziman) wek “zon”, “ziwon”, “ziwûn” û “ziwan” tê bilêvkirin, ne di devoka Dêrsimê de û ne jî li dereke din min nebihîstiye ku hîç kesek rabe bibêje, “Zônî(Zîmani)”. Forma rastîn a vê peyvê di kurdiya zazakî de “ziwan” e, yên din deformebûyî ne. Jixwe, Grûba Xebate ya Vate jî vê formê (ziwan) wek forma standard kar tîne. 

Ji kerema xwe re bala xwe bidinê, di vê nivîsarê de vî kesî pênc caran bi pênc formên cihê ev peyv nivîsandine! Êdî hûn felaketa mezin texmîn bikin. Ez bawer im ku meriv dema bala xwe bide ser vê nivîsê dê bi hêsanî têbihgihê ku ev kes tu tiştek ji zanîna lînguîstîk ya kurdî fam nake. Lêbelê madem ku fam nake hingê divêt dev ji vî karî berde, careke din bi vî awayî nenivîse, ger dilê wî dixwaze xizmetekê bike bila beriya her tiştî qaydeyên nivîsandina bi zimanê xwe baş fêr bibe û hîn binivîse, çunke mafê hîç kesekê/kesekî nîn e ku bi zimanê neteweyekê re li gor kêfa dilê xwe bilîze!

Ez hêvîdar im ku PENa Kurd jî dê tenê nivîsên ku li gor qaydeyên kurdî hatine nivîsandin biweşîne û rê nede vê lewitandinê. Ger xêreke PENa Kurd negihê kurdiya zazakî jî qet nebe bila xisarekê nedin, li ser hesabê kurdan dê ew jî bibe qenciyek. 27. 08. 2006 - Diyarbekir

çapkirin