Derbar Xirakirna Ezber de  

 

 

smail Beiki  

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn 

 

 

 

Prof. Dr. Baskn Oran wek namzedek serbixwe li herma 2. a stanbul bedar hilbijartina 22 trmeh 2007 b. Li ser hesab Mamosta Baskn kampanyayeke gurr a hilbijartin hate meandin. Nivskar roinbrn wek Yaar  Kemal, Adalet Aaolu, Tark Ziya Ekinci Ruen Aslan bi xurt pitgir dan. Ev pitgir her li dar b. Ji bo ku Mamosta Baskn bte hilbijartin panel, konferans, civnn li malan qehwexaneyan hatin lidarxistin. Profesorn zanyarya syaset yn wek Ahmet nsel Seyfettin Grsel Mamosta Baskn tewq kirin da ew wek namzedek serbixwe y epgir bedar hilbijartinan bibe. Ermen erkez suryan ketin nav hewldaneke mezin da ku Mamosta Baskn bte hilbijartin.

Beek ji kurdan j hebn ku pitgir didan Mamosta Baskn bi awayek aktf di nav hewldanan de bn. Beeke mezin ji roinbrn kurdan pitgir dan Mamosta Baskn. Komela Mafn Mirovan, Weqfa Mafn Mirovan, Yektya Tabbn Tirk hindek jreyn pesaz yn din pitgiry dan v kampanyay, di v kampanyay de bi awayek aktf cih girtin. Di pvajoya hilbijartin de hema bibjin ku her roj daxuyan anons li rojnameyn Milliyet Radikal hatin weandin. Di van rojnameyan de, her wiha, di yn wek vana de li ser hesab Baskn Oran berdewam gotar hatin weandin, hest nest hatin ekerakirin. Di rpeln van rojnameyan de her roj li keviya erdn reklaman, di nav aroveyek de nivskar roinbr profesoran li ser hesab Mamosta Baskn hizrn xwe beyan kirin. Wan da zann ku, ger Baskn Oran di hilbijartin de bi ser bikeve d li parlementoy muxalefeteke gelek dnamk pkwere. Li Tirky d namzedn ep n serbixwe j d li parlamentoy bibin xwedy mkann temslkirin.

Li gor qenaeta min di jyana civak ya tirk de, heke em bala xwe bidin ser hilbijartinn git, em bala xwe bidin ser bedarbna namzedn ep n serbixwe, bi qas ku bo Baskn Oran pitgir hatye dayn bo h namzedek din nehat dayn. Li ser hesab Baskn Oran kampanyayeke gelek gurr, dnamk rengn hate pkann. Mamosta Baskn li rojnameya Radikal ki Agos gotarn ku hizr hestn w didin xuyandin dan weandin. Rojnameyn Radikal Milliyet gelek caran hevpeyvnn ku ligel w hatine kirin belav kirin. Mamosta bedar bernameyn kanaln televzyon yn wek NTV CNN Trk hindekn din j b. Li BBC, li radyo televzyon bedar bo bernameyan kir Belam digel v kampanyay Mamostay bi qas ku bte hilbijartin nikar rayan bigre. Di v biwar de Mamosta Baskn daxuyanyeke wisa da: Li Tirky epgr heye belam girseyn feravan n gel ku ev epgir pita xwe bispre, nn in. epgiryeke by gel Ewn ku ray dan Baskn Oran, bi git derdorn ep tirk bn. Ermen erkez ewn ku wek ewn din tne hesibandin j ray dan. meriv dikare bibje ku Mamostay ji kurdan, ji ronbrn kurdan j gelek ray girt. Belam ez ne bawer im ku derdorn epn tirk ray dabin namzedn serbixwe yn kurd.

Mamosta Baskn di pvajoya kampanyaya hilbijartin de zdetir tgeha xirakirina ezber bikaran. Di gotarn w de, di axiftin sohbetn w de tgeha xirakirina ezber gelek hate karann. W digot, Di jiyana syas ya tirkan de hindek tgehn xwed hukm hene, hindek nirxn xwecih hene. Evn han wek qalibek statk her tim tne dubarekirin. Ev hatine ezberkirin (jiberkirin), her tim hatine tekrarkirin. Ez van ezberan xira bikim, ez bibim berdevk bindestan ewn din ewn ku li dervey jiyana civak hatine hitin ewn ku li kev qeraxan mane

Ez di v gotar de hewl bidim xwe da bidime nan ku ezbereke Baskn Oran ya derbar pirsa kurd de j heye her berdewam e. Mamosta Baskn dibje her away neteweperesty xirab e l zde dike, dibje helbet neteweperestya neteweya serdest xirab e, belam neteweperestya neteweya bindest j xirab e. Derbar xirabya neteweperestya neteweya bindest de mnakek j dide ku msev heta bi sala 1948 kirdeyn (subjekt) neteweperestya neteweya bindest bn, belam pit sala 1948 ew bn neteweperest neteweya serdest Ev hizra han ne ten hizra Baskn Oran ye. Ev hizra han ji aly nivskarn tirk ve, ji aly roinbrn tirk ve, ji aly epn tirk ve, ji aly rastn tirk ve hwd. bi awayek git tye pejirandin her tye dubarekirin. Ev dtin, ev hizir yek ji dtinn bingehn y jiyana syas ya tirkan e ku xwed hukmeke statk e, ji nirxn xwecih ye wek qalibek ematk her tim tye dubarekirin.

Ev dirm e. Ezber titek wisa ye. Ji aly hindek ben ku civaka tirk pktnin ve her tye dubarekirin. Ger ev dtina han bte vekoln d ba be.

Neteweperestya tirk dixwaze kurdan asmile bike. Ji bo ku asmilasyon pkbne her tedbr digre, tu kirinek texsr nake. Qedexeyn dar, qedexeyn hizrn, koberkrina ji cih waran, surgnn kesane yn girsey, zordayna bo cerdevany, ewitandin kavilkirina gundan hwd. pktne ser li her metod dide. car li hember viya, tevgerek j heye ku dibje ez dixwazim bi nirxn xwe re bijm, hesreta kurdayety dide zann. Tevgerek heye ku rexne li fiardinan, li qedexeyn dar, li qedexeyn hizr digre. Dibe ku meriv van hewldann kurdan j bi tgehn neteweperesty binirxne. Lbel gelo ev her du awayn neteweperesty awan dikarin wek hev bne swirandin? Digel ku her yek ji van neteweperestyan naverok armancn xwe gelek ji hev cih ne, gelo awan dikarin bi heman reng bne dtin? Yek dibje ez te asmile bikim, heke tu neb ez te tune bikim ji bo v yek fiardin pktne, l ew din dixwaze ligel nirxn xwe bijye li dij fiardin derdikeve. Gelo ji aly etk (exlaq) ve dibe ku meriv her duyan wek hev bibne? Li alyek slogann wek Xwez b w kes ku bibje ez tirk im, Tirko, bi xwe bipesife, bixwebite, bi xwe bawer be Tirkek dike bi dinyay li qntarn gir gaz yan tne nivsn, her sibeh bi zarokn kurdan sondn wek Ez tirk im, ez rast im, ez jhat me Bila hebna min bo hebna tirkayety fda be didine xwendin, li aly din girse mirovn ku dixwazin ligel nirxn xwe yn netewey bijyn, ji bo v yek tdikoin li hember fiardinan li ber xwe didin hene. Ev her du hs hizr, ev her du reftaryn bereks hev awan dikarin wek hev bne dtin? Neteweperestya tirk, bo numne, ji bo ku dixwaze kurdan asmile bike, ji ber ku nahle kurd hilma xwe bidin, ji v end xirab e. Di hsn netewey yn kurdan de, di nav neteweperestya kurdan de tu armanceke wisa nne ku Tu armanceke kurdan nne ku ewn ne kurd asmile bikin. Ten ew hewl didine xwe da ji bin zordary derkevin, ligel nirxn xwe bijn hjahyn xwe derxin meydan. Ev j ji bil hewldaneke parastina nirxn mirovane nirxn gerdn ne titek din e.

Digel ku ev pwend ewend vekir ne j, l cardin gotina her away neteweperesty xirab e, her wek neteweperestya neteweya serdest neteweperestya neteweya bindest j xirab e ji bil ezberek ne tu titek din e. Ezber titek wisa ye. Ekera ye ku ev dtineke dewletperest e. Diviyab ku kurdan v ezbera Mamosta Baskn xira bikirana j bipirsyana ku ev her du reftar, ev her du armancn ji hev cih, ev her du armancn ku zidd hev in, awan dikarin wek hev bne dtin? Heke kurd nikarin v ezbera han xirabikin, ev yek qelsya muxalefeta kurdan drbna w ya ji civata kurd nan dide. Digel ku rew ewend vekir ye, cardin j ezbereke wisa her berdewam dibe ev ezber ji aly roinbran ve qet nay pirsyarkirin. Hing ev rew bi me dide nan ku b hela bandora deolojya ferm end li ser nivskaran, li ser roinbran, li ser zanngeh apemeny heye.

Dibjin neteweperestya msevyan heta bi sala 1948 neteweperestya neteweya bindest b, belam pit sala 1948 ew dagerya neteweperestya neteweya serdest. Div meriv bala xwe bide ser v fadey j. Heke miletek dixwaze dewleta xwe ava bike, ne rast e ku meriv rabe bi texmna ku heke ew dewlet ava bikin d zilm li miletn din bikin pya wan bigre. Helbet roinbr pitgirn bindestan ewn din ewn ku li kev qeraxan mane ne. Heke ev bindest rojek dewleta xwe ava bikin rabin zilm li hinekn din binkin hing v car d rexne li wan j bte girtin. Di dema Saddam Huseyn de filstnyn ku ji Filstn hatibn surgnkirin, li raq, li Bexdad dijyan. Saddam Huseyn van filstnyan di nav muxaberat de, bi taybet j li hember kurdan bikarann. Ev yek, poltkayeke wisa b ku Saddam Huseyn bi taybet pkdian. Bo numne, v rejm li zindann Silmany Jreyn herimandina namusa jinan kiribn. Di van ben zindanan de filstn j hatibn peywirdarkirin. Em pirtga Kenan Makya Wehet Bdengy bnin bra xwe Belam ev pwendyn qirj, ev prosesa bexlaq li pya dewletavakirina filstnyan nabin asteng. Helbet divt ev pwendyn qirj, ev prosesa bexlaq bte rexnekirin.

Ez di v qenaet de me ku pwendyek di navbera reftarya Mamosta Baskn v ezber de heye. Ew j ev e: Dema ekera b ku d hilbijartin di 22 trmeh de bibin hing DTP (Partya Civaka Demokratk) da xuyakirin ku d bi namzedn serbixwe tevl hilbijartinan bibe. Berpirsyarn DTP di pvajoya destnankirina namzedan de bo Baskn Oran j pnyaza namzedy birin. Namzedya ji herma 2. a stanbul. Mamostay v pnyaz qebul kir. Her bi v away li herma 1. a stanbul Ufuk Uras, li zmr Levent Tzel, li Dyarbekir Akn Birdal, li Konyay Ayhan Bilgen li Anqer kr Erba wek namzed hatin nandan. Ufuk Uras ji berpirsyarn DP (Partya Demokras Azadyan) b, Levent Tzel serok EP (Partya Ked) b. Akn Birdal ji SDP (Partya Demokrasya Sosyal) b. Ayhan Bilgen serok Komela Mezlman b.

Li wan rojn ku kampanyaya hilbijartin dest p dib, DTP ligel wan 60 namzedn ku li bajarn cih wek namzed nan dabn komcivnek kir. Ligel kesn ji DTP Ufuk Uras, Lavent Tzel, Ayhan Bilgen, Akn Birdal kr Erba j bedary bo v komcivn kir. Baskn Oran got Ez namzedek serbixwe y ep im tevl komcivn neb. Nexwe, ew kesn ku me nav wan li jor got, ew j namzedn serbixwe yn ep bn bi esprya hevkarya ligel DTP wek namzed hatibn nandan. Heke werin hilbijartin, bo numne, ew muxeyer bn ku ligel DTP tevbigerin an negerin. Bo numne, Ufuk Uras ku di hilbijartin de bi ser ket, gelek bi hsan di demeke gelek kin de cardin tevl DP b. Niha di TBMM (Meclisa Gel a Mezin a Tirky) de v party temsl dike. Bedarnebna Mamosta Baskn ya bo v komcivn wek kesayetek ji min r seyr hat. Bedarbna w ya bo v komcivn, xwenandana ligel kurdan ji serxwebna w re nedibn asteng. Li ser v reftary DTP j rab li heman herm namzed xwe nan da. Ji ber ku ray di navbera van her du namzedan de hatin parvekirin lewre tu namzedek di hilbijatin de biser neket. Ez bawer im ku bedarnebna Mamosta Baskn ya bo v komcivn, nexwestina w ya ligel kurdan byin, ji ry ezbera w b. Ez di w qenaet de me ku Mamosta tevgern kurdan wek tevgern neteweperesty dibne. Gelo tevgern kurdan wisa ne yan na? D ev bibe mijareke din. Lbel di nav kurdan de hsn netewey pve nene. Ev mijareke wisa ye ku divt bi awayek din li ser bte rawestn.

Dema ku xirakirina ezber bye gotin, hing ez bawer im em mijareke din j bnin bra xwe. Dadgehkirinn Rojhilat yn li sala 1971 di war xirakirina ezber de xwedy roleke bingehn bn. Di dewra cuntaya 12 adar de, li wan daninn ku li Dadgeha Leker ya Fermandeyya dareya Orf ya bajarn Diyarbekir-Srt her tim ezberan xira dikirin. Doza DDKOyan (Ocaxa origer Kultur ya Rojhilat), doza PDK (Partya Demokrat a Kurdistana Tirky), dozn ku derbar hin kes an j grban de bn, ji aly xirakirina ezber de bal diknin bi ser xwe ve.

Parlamenterya pit malniny

Di v gotara derbar Mamosta baskin de dixwazim behsa mijareke din j bikim. Beek ji profesorn unversteyan pit ku malnin dibin h bo parlementery serldana xwe dikin. Pit ku dibine malnin h dixwazin tevl syaset bibin. Hindek kes ji kar xwe y li unverstey stfa dikin da ku bibine parlamenter. Lbel bi awayek git gelek kesan pit ku malnin dibin, pit ku jyana xwe ya sosyal msoger dikin h ji bo parlamentery dikevin nav heldanan. Ez wek kesateyek v proses, v pwendy exlaq nabnim.

Di roja royn de gelek kes ji van 550 (549) parlamentern ku li parlamentoy ne, jixwe, d malnin bne. Ger di v war de lkolneke cidd bte kirin d ba be. Ez di w bawery de me, ger dery parlamentery bo ciwanan bte vekirin r rbazn v yek bne dtin. Heke rewa parlementern ku serbixwe hatin hlibijartin pit re tevl DTP bne ji v perspektv bte analzkirin d cihtyn grng derxe meydan. Ez di w qenaet de me ku Ahmet Trk, Srr Sakk, Nuri Yaman d malinin bne. Belam rewa her 8 parlementern jin n DTP ji v aly ve balk e. Ez ne bawer im ku Sebahat Tuncer, Gltan Kanak,  Aysel Tuluk,  Sevahir Bayndr,  Emine Ayna,  Ayla Akat Ata,  Pervin Buldan Fatma Kurtulan malnin bne. Her wiha, ez ne bawer im ku Selahatttin Demirta Akn Birdal j malnin bne. Hamit Geylani, Hasip Kaplan, Osman elik j wisa Ez di v qenaet de me, heke lkolneke cidd bye kirin d bte dtin ku kmtirn parlamentern malnin di nav DTP de ne. Ev j viya bi me dide nan ku, parlamentern DTP sirf ji bo ku syaset bikin, tevl prosesa biryargirtinan bibin, ji bo ku hindek titan bigurenin tevl syaset bne. Ev j reweke ern ye.

_______________ 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: Ev gotar ten li www.peyamazzadi.org weyaye.

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org