Derbarê “Xirakirna Ezberê” de  

İsmail Beşikçi  

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn 

Prof. Dr. Baskın Oran wek namzedekî serbixwe li herêma 2. a Îstanbulê beşdarî hilbijartina 22 tîrmeh 2007 bû. Li ser hesabê Mamosta Baskınî kampanyayeke gurr a hilbijartinê hate meşandin. Nivîskar û roşinbîrên wek Yaşar  Kemal, Adalet Ağaoğlu, Tarık Ziya Ekinci û Ruşen Aslanî bi xurtî piştgirî dan. Ev piştgirî her li dar bû. Ji bo ku Mamosta Baskın bête hilbijartin panel, konferans, civînên li malan û qehwexaneyan hatin lidarxistin. Profesorên zanyarîya sîyasetê yên wek Ahmet İnsel û Seyfettin Gürselî Mamosta Baskınî teşwîq kirin da ew wek namzedekî serbixwe yê çepgir beşdarî hilbijartinan bibe. Ermen û çerkez û suryan ketin nav hewldaneke mezin da ku Mamosta Baskın bête hilbijartin.

Beşek ji kurdan jî hebûn ku piştgirî didan Mamosta Baskınî û bi awayekî aktîf di nav hewldanan de bûn. Beşeke mezin ji roşinbîrên kurdan piştgirî dan Mamosta Baskınî. Komela Mafên Mirovan, Weqfa Mafên Mirovan, Yekîtîya Tabîbên Tirk û hindek jûreyên pîşesazî yên din piştgirîyê dan vê kampanyayê, di vê kampanyayê de bi awayekî aktîf cih girtin. Di pêvajoya hilbijartinê de hema bibêjin ku her roj daxuyanî û anons li rojnameyên Milliyet û Radikalê hatin weşandin. Di van rojnameyan de, her wiha, di yên wek vana de li ser hesabê Baskın Oranî berdewam gotar hatin weşandin, hest û nest hatin eşkerakirin. Di rûpelên van rojnameyan de her roj li keviya şerîdên reklaman, di nav çarçoveyekê de nivîskar û roşinbîr û profesoran li ser hesabê Mamosta Baskınî hizrên xwe beyan kirin. Wan da zanîn ku, ger Baskın Oran di hilbijartinê de bi ser bikeve dê li parlementoyê muxalefeteke gelek dînamîk pêkwere. Li Tirkîyê êdî namzedên çep ên serbixwe jî dê li parlamentoyê bibin xwedîyê îmkanên temsîlkirinê.

Li gorî qenaeta min di jîyana civakî ya tirk de, heke em bala xwe bidin ser hilbijartinên giştî, em bala xwe bidin ser beşdarbûna namzedên çep ên serbixwe, bi qasî ku bo Baskın Oranî piştgirî hatîye dayîn bo hîç namzedekî din nehat dayîn. Li ser hesabê Baskın Oranî kampanyayeke gelek gurr, dînamîk û rengîn hate pêkanîn. Mamosta Baskınî li rojnameya Radikal İki û Agos gotarên ku hizr û hestên wî didin xuyandin dan weşandin. Rojnameyên Radikal û Milliyetê gelek caran hevpeyvînên ku ligel wî hatine kirin belav kirin. Mamosta beşdarî bernameyên kanalên televîzyonê yên wek NTV û CNN Türk û hindekên din jî bû. Li BBC, li radyo û televîzyonê beşdarî bo bernameyan kir… Belam digel vê kampanyayê Mamostayî bi qasî ku bête hilbijartin nikarî rayan bigre. Di vî biwarî de Mamosta Baskınî daxuyanîyeke wisa da: Li Tirkîyê çepgîrî heye belam girseyên feravan ên gel ku ev çepgirî pişta xwe bispêre, nîn in. Çepgirîyeke bêyî gel… Ewên ku ray dan Baskın Oranî, bi giştî derdorên çepê tirk bûn. Ermenî û çerkez û ewên ku wek “ewên din” têne hesibandin jî ray dan. Û meriv dikare bibêje ku Mamostayî ji kurdan, ji roşînbîrên kurdan jî gelek ray girt. Belam ez ne bawer im ku derdorên çepên tirk ray dabin namzedên serbixwe yên kurd.

Mamosta Baskınî di pêvajoya kampanyaya hilbijartinê de zêdetir têgeha “xirakirina ezberê” bikaranî. Di gotarên wî de, di axiftin û sohbetên wî de têgeha “xirakirina ezberê” gelek hate karanîn. Wî digot, “Di jiyana sîyasî ya tirkan de hindek têgehên xwedî hukûm hene, hindek nirxên xwecihî hene. Evên hanê wek qalibekî statîk her tim têne dubarekirin. Ev hatine ezberkirin (jiberkirin), her tim hatine tekrarkirin. Ez ê van ezberan xira bikim, ez ê bibim berdevkê bindestan û ewên din û ewên ku li derveyî jiyana civakî hatine hiştin û ewên ku li kevî û qeraxan mane…”

Ez ê di vê gotarê de hewl bidim xwe da bidime nîşan ku ezbereke Baskın Oranî ya derbarê pirsa kurd de jî heye û her berdewam e. Mamosta Baskın dibêje “her awayê neteweperestîyê xirab e” û lê zêde dike, dibêje “helbet neteweperestîya neteweya serdest xirab e, belam neteweperestîya neteweya bindest jî xirab e”. Derbarê xirabîya neteweperestîya neteweya bindest de mînakekê jî dide ku “mûsevî heta bi sala 1948 kirdeyên (subjekt) neteweperestîya neteweya bindest bûn, belam piştî sala 1948 ew bûn neteweperestê neteweya serdest…” Ev hizra hanê ne tenê hizra Baskın Oranî ye. Ev hizra hanê ji alîyê nivîskarên tirk ve, ji alîyê roşinbîrên tirk ve, ji alîyê çepên tirk ve, ji alîyê rastên tirk ve û hwd. bi awayekî giştî têye pejirandin û her têye dubarekirin. Ev dîtin, ev hizir yek ji dîtinên bingehîn yê jiyana sîyasî ya tirkan e ku xwedî hukûmeke statîk e, ji nirxên xwecihî ye û wek qalibekî şematîk her tim têye dubarekirin.

Ev dirûşm e. Ezber tiştekî wisa ye. Ji alîyê hindek beşên ku civaka tirk pêktînin ve her têye dubarekirin. Ger ev dîtina hanê bête vekolîn dê baş be.

Neteweperestîya tirk dixwaze kurdan asîmile bike. Ji bo ku asîmilasyonê pêkbîne her tedbîrî digre, tu kirinekê texsîr nake. Qedexeyên îdarî, qedexeyên hizrînê, koçberkrina ji cih û waran, surgûnên kesane û yên girseyî, zordayîna bo cerdevanîyê, şewitandin û kavilkirina gundan û hwd. pêktîne û serî li her metodê dide. Îcar li hemberî viya, tevgerek jî heye ku dibêje ez dixwazim bi nirxên xwe re bijîm, hesreta kurdayetîyê dide zanîn. Tevgerek heye ku rexne li fişardinan, li qedexeyên îdarî, li qedexeyên hizrî digre. Dibe ku meriv van hewldanên kurdan jî bi têgehên neteweperestîyê binirxîne. Lêbelê gelo ev her du awayên neteweperestîyê çawan dikarin wekî hev bêne sêwirandin? Digel ku her yek ji van neteweperestîyan naverok û armancên xwe gelek ji hev cihê ne, gelo çawan dikarin bi heman rengî bêne dîtin? Yek dibêje “ez ê te asîmile bikim, heke tu nebî ez ê te tune bikim” û ji bo vê yekê fişardinê pêktîne, lê ewê din dixwaze ligel nirxên xwe bijîye û li dijî fişardinê derdikeve. Gelo ji alîyê etîkî (exlaq) ve çêdibe ku meriv her duyan wekî hev bibîne? Li alîyekî sloganên wek “Xwezî bî wî kesî ku bibêje ez tirk im”, “Tirko, bi xwe bipesife, bixwebite, bi xwe bawer be” “Tirkekî dike bi dinyayê” li qûntarên gir û gaz û çîyan têne nivîsîn, her sibehê bi zarokên kurdan sondên wek “Ez tirk im, ez rast im, ez jêhatî me… Bila hebûna min bo hebûna tirkayetîyê fîda be” didine xwendin, li alîyê din girse û mirovên ku dixwazin ligel nirxên xwe yên neteweyî bijîyîn, ji bo vê yekê têdikoşin û li hemberî fişardinan li ber xwe didin hene. Ev her du hîs û hizr, ev her du reftarîyên bereksê hev çawan dikarin wekî hev bêne dîtin? Neteweperestîya tirk, bo numûne, ji bo ku dixwaze kurdan asîmile bike, ji ber ku nahêle kurd hilma xwe bidin, ji vê çendê xirab e. Di hîsên neteweyî yên kurdan de, di nav neteweperestîya kurdan de tu armanceke wisa nîne ku… Tu armanceke kurdan nîne ku ewên ne kurd asîmile bikin. Tenê ew hewl didine xwe da ji bin zordarîyê derkevin, ligel nirxên xwe bijîn û hêjahîyên xwe derxin meydanê. Ev jî ji bilî hewldaneke parastina nirxên mirovane û nirxên gerdûnî ne tiştekî din e.

Digel ku ev pêwendî ewçend vekirî ne jî, lê cardin gotina “her awayê neteweperestîyê xirab e, her wekî neteweperestîya neteweya serdest neteweperestîya neteweya bindest jî xirab e” ji bilî ezberekê ne tu tiştekî din e. Ezber tiştekî wisa ye. Eşkera ye ku ev dîtineke dewletperest e. Diviyabû ku kurdan vê ezbera Mamosta Baskınî xira bikirana û jê bipirsîyana ku “ev her du reftarî, ev her du armancên ji hev cihê, ev her du armancên ku ziddê hev in, çawan dikarin wekî hev bêne dîtin?” Heke kurd nikarin vê ezbera hanê xirabikin, ev yek qelsîya muxalefeta kurdan û dûrbûna wê ya ji civata kurdî nîşan dide. Digel ku rewş ewçend vekirî ye, cardin jî ezbereke wisa her berdewam dibe û ev ezber ji alîyê roşinbîran ve qet nayê pirsîyarkirin. Hingê ev rewş bi me dide nîşan ku bê hela bandora îdeolojîya fermî çendî li ser nivîskaran, li ser roşinbîran, li ser zanîngeh û çapemenîyê heye.

Dibêjin “neteweperestîya mûsevîyan heta bi sala 1948 neteweperestîya neteweya bindest bû, belam piştî sala 1948 ew dagerîya neteweperestîya neteweya serdest”. Divê meriv bala xwe bide ser vê îfadeyê jî. Heke miletek dixwaze dewleta xwe ava bike, ne rast e ku meriv rabe bi texmîna ku “heke ew dewletê ava bikin dê zilmê li miletên din bikin” pêşîya wan bigre. Helbet roşinbîr piştgirên bindestan û ewên din û ewên ku li kevî û qeraxan mane ne. Heke ev bindest rojekê dewleta xwe ava bikin û rabin zilmê li hinekên din binkin hingê vê carê dê rexne li wan jî bête girtin. Di dema Saddam Huseyn de filîstînîyên ku ji Filîstînê hatibûn surgûnkirin, li Îraqê, li Bexdadê dijîyan. Saddam Huseynî van filîstînîyan di nav muxaberatê de, bi taybet jî li hemberî kurdan bikaranîn. Ev yek, polîtîkayeke wisa bû ku Saddam Huseynî bi taybet pêkdianî. Bo numûne, vê rejîmê li zindanên Silêmanîyê “Jûreyên herimandina namusa jinan” çêkiribûn. Di van beşên zindanan de filîstînî jî hatibûn peywirdarkirin. Em pirtûga Kenan Makîya Wehşet û Bêdengîyê bînin bîra xwe… Belam ev pêwendîyên qirêj, ev prosesa bêexlaq li pêşîya dewletavakirina filîstînîyan nabin asteng. Helbet divêt ev pêwendîyên qirêj, ev prosesa bêexlaq bête rexnekirin.

Ez di vê qenaetê de me ku pêwendîyek di navbera reftarîya Mamosta Baskınî û vê ezberê de heye. Ew jî ev e: Dema eşkera bû ku dê hilbijartin di 22 tîrmehê de çêbibin hingê DTP (Partîya Civaka Demokratîk) da xuyakirin ku dê bi namzedên serbixwe tevlî hilbijartinan bibe. Berpirsîyarên DTPê di pêvajoya destnîşankirina namzedan de bo Baskın Oranî jî pêşnîyaza namzedîyê birin. Namzedîya ji herêma 2. a Îstanbulê. Mamostayî vê pêşnîyazê qebul kir. Her bi vî awayî li herêma 1. a Îstanbulê Ufuk Uras, li Îzmîrê Levent Tüzel, li Dîyarbekir Akın Birdal, li Konyayê Ayhan Bilgen û li Anqerê Şükrü Erbaş wek namzed hatin nîşandan. Ufuk Uras ji berpirsîyarên ÖDP (Partîya Demokrasî û Azadîyan) bû, Levent Tüzel serokê EP (Partîya Kedê) bû. Akın Birdal ji SDP (Partîya Demokrasîya Sosyal) bû. Ayhan Bilgen serokê Komela Mezlûman bû.

Li wan rojên ku kampanyaya hilbijartinê dest pê dibû, DTP ligel wan 60 namzedên ku li bajarên cihê wek namzed nîşan dabûn komcivînekê çêkir. Ligel kesên ji DTP Ufuk Uras, Lavent Tüzel, Ayhan Bilgen, Akın Birdal û Şükrü Erbaş jî beşdarîyê bo vê komcivînê kir. Baskın Oranî got “Ez namzedekî serbixwe yê çep im” û tevlî komcivînê nebû. Nexwe, ew kesên ku me navê wan li jor got, ew jî namzedên serbixwe yên çep bûn û bi esprîya hevkarîya ligel DTP wek namzed hatibûn nîşandan. Heke werin hilbijartin, bo numûne, ew muxeyer bûn ku ligel DTP tevbigerin an negerin. Bo numûne, Ufuk Urasê ku di hilbijartinê de bi ser ket, gelek bi hêsanî û di demeke gelek kin de cardin tevlî ÖDP bû. Niha di TBMM (Meclisa Gel a Mezin a Tirkîyê) de vê partîyê temsîl dike. Beşdarnebûna Mamosta Baskınî ya bo vê komcivînê wek kesayetek ji min rê seyr hat. Beşdarbûna wî ya bo vê komcivînê, xwenîşandana ligel kurdan ji serxwebûna wî re nedibûn asteng. Li ser vê reftarîyê DTP jî rabû li heman herêmê namzedê xwe nîşan da. Ji ber ku ray di navbera van her du namzedan de hatin parvekirin lewre tu namzedek di hilbijatinê de biser neket. Ez bawer im ku beşdarnebûna Mamosta Baskınî ya bo vê komcivînê, nexwestina wî ya ligel kurdan bûyinê, ji rûyê ezbera wî çêbû. Ez di wê qenaetê de me ku Mamosta tevgerên kurdan wek tevgerên “neteweperestîyê” dibîne. Gelo tevgerên kurdan wisa ne yan na? Dê ev bibe mijareke din. Lêbelê di nav kurdan de hîsên neteweyî pêşve neçûne. Ev mijareke wisa ye ku divêt bi awayekî din li ser bête rawestîn.

Dema ku “xirakirina ezberê” bêye gotin, hingê ez bawer im em ê mijareke din jî bînin bîra xwe. Dadgehkirinên Rojhilatê yên li sala 1971 di warê xirakirina ezberê de xwedîyê roleke bingehîn bûn. Di dewra cuntaya 12ê adarê de, li wan danişînên ku li Dadgeha Leşkerî ya Fermandeyîya Îdareya Orfî ya bajarên Diyarbekir-Sêrtê her tim ezberan xira dikirin. Doza DDKOyan (Ocaxa Şorişgerî û Kulturî ya Rojhilatê), doza PDK (Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê), dozên ku derbarê hin kes an jî grûban de bûn, ji alîyê xirakirina ezberê de balê dikşînin bi ser xwe ve.

Parlamenterîya piştî malnişînîyê

Di vê gotara derbarê Mamosta baskinî de dixwazim behsa mijareke din jî bikim. Beşek ji profesorên unîversîteyan piştî ku malnişîn dibin hê bo parlementerîyê serlêdana xwe dikin. Piştî ku dibine malnişîn hê dixwazin tevlî sîyasetê bibin. Hindek kes ji karê xwe yê li unîversîteyê îstîfa dikin da ku bibine parlamenter. Lêbelê bi awayekî giştî gelekê kesan piştî ku malnişîn dibin, piştî ku jîyana xwe ya sosyalî mîsoger dikin hê ji bo parlamenterîyê dikevin nav heldanan. Ez wek kesateyek vê prosesê, vê pêwendîyê exlaqî nabînim.

Di roja îroyîn de gelek kes ji van 550 (549) parlamenterên ku li parlamentoyê ne, jixwe, êdî malnişîn bûne. Ger di vî warî de lêkolîneke ciddî bête kirin dê baş be. Ez di wê bawerîyê de me, ger derîyê parlamenterîyê bo ciwanan bête vekirin û rê û rêbazên vê yekê bêne dîtin. Heke rewşa parlementerên ku serbixwe hatin hlibijartin û pişt re tevlî DTP bûne ji vê perspektîvê bête analîzkirin dê cihêtîyên grîng derxe meydanê. Ez di wê qenaetê de me ku Ahmet Türk, Sırrı Sakık, Nuri Yaman êdî malinişîn bûne. Belam rewşa her 8 parlementerên jin ên DTP ji vî alîyî ve balkêş e. Ez ne bawer im ku Sebahat Tuncer, Gültan Kışanak,  Aysel Tuğluk,  Sevahir Bayındır,  Emine Ayna,  Ayla Akat Ata,  Pervin Buldan û Fatma Kurtulan malnişîn bûne. Her wiha, ez ne bawer im ku Selahatttin Demirtaş û Akın Birdal jî malnişîn bûne. Û Hamit Geylani, Hasip Kaplan, Osman Öçelik jî wisa… Ez di vê qenaetê de me, heke lêkolîneke ciddî bêye kirin dê bête dîtin ku kêmtirîn parlamenterên malnişîn di nav DTP de ne. Ev jî viya bi me dide nîşan ku, parlamenterên DTPê sirf ji bo ku sîyasetê bikin, tevlî prosesa biryargirtinan bibin, ji bo ku hindek tiştan bigureînin tevlî sîyasetê bûne. Ev jî rewşeke erênî ye.

_______________ 

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: Ev gotar tenê li www.peyamazzadi.org weşîyaye.

çapkirin