Êdî Kurd Dîroka Kurdan Dinivîsin - II

İsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Li kovara Esmer hejmara 28. ku di nîsana 2007 de derçûbû, beşa yekemîn a vê gotara bi sernavê “Êdî Kurd Dîroka Kurdan Dinivîsin” hatibû weşandin. Piştî vê gotarê gelek ji heval û hogiran gilî û gazindên xwe kirine. Gazindek ku rasterast bo min hatibe kirin nîne. Di navberê de weşanger hene, yan jî hindek hevalên din hene. Dibe ku hindek gazind gihabin kovara Esmerê jî. Hindek gazindên ku têde dibêjin “Min derbarê kurdan de, derbarê kurdolojîyê de ewqas lêkolîn kirine, min gotar belav kirine, min pirtûg weşandine lê Beşikçi navê min hilnedaye.” Ez di van gazindan de heyirî mam.

Dibe ku di gotareke wisan de navê gelek lêkolîner û nivîskaran hatibe jibîrvekirin. Ne rast e ku meriv di vira de li nîyeteke xirab bigere. Jibîrvekirin, neketina ber çav, jê hayedar nebûn helbet kêmasîya Beşikçi ye. Bo numûne, nehildana navê Hasan Yıldız, bêguman, qusûreke mezin e. Ev qusûrê Beşikçi ye. Her wiha, navê Sıraç Bilgin, M. Kalman, E. Xemgin û Gürdal Aksoy jî bi vî awayî ye. Dîsan pirtûga Necmettin Büyükkayayê rehmetî ya bi navê Kalemimden Sayfalar (Hazırlayan ve derleyen Şerwan Büyükkaya, İsveç, 1992) divêt em bînin bîra xwe.

Selim Çürükkaya di salên 1990î de li rojnameya Yeni Ülke bi mexlesa “Bay Muhalif” gotaran belav dikir. Ew gotar hêja bûn. Di roja îroyîn de meriv dikare gotarên Şükrü Gülmüşî di kategorîya “muxalefetê” de bibîne. Bi têgehên zanyarî û sîyasî analîz kirin, dema ku muxalefet têye kirin xwe ji dijûnan dûr girtin, muxalefetê û muxalif bûyînê karîger dike.

Hindek nivîskarên wek Recep Maraşlı, İbrahim Güçlü, Mümtaz Kotan, Fuat Önen, Mehmet Emin Aslan, İbrahim Küreken, Tahsin Sever hizrên xwe yên derbarê civaka kurd de, derbarê têkoşîna kurdan de eşkera dikin. Her wiha, xebatên Orhan Kotanê rehmetî yên di vî warî de nayêne jibîrvekirin. Bo numûne, Kurdistan Pres a ku derbarê kurdan de, derbarê ziman û edebîyata kurdan de, derbarê hunera kurdan de û derbarê mijarên wekî din de diweşîya, di navîna salên 1980 de dest bi weşana xwe kir û weşana wê 12 salan dewam kir, ew dê her dem wek çavkanîyeke hêja bête dîtin û dê wisan bête zanîn. Nazif Kaleliyê ku me wî di temeneke ciwan de winda kir jî di nav xebatên cidî de bû. Her wiha çi dema ku ez di komputerê de, di enternetê de bala xwe didim ser malperên kurdan jî gelek navên ku di vî warî de hizrên xwe belav dikin dikevin ber çavê min. Ji alîyê her kesî ve têye qebulkirin ku êdî awirekî kurdî divêt. Xweşikbûna vê prosesê di vira de ye. Her roja ku diçe hejmara kurdên ku bi kurdolojîyê re eleqedar dibin zêdetir dibe. Hingê çi dema ku ev hejmar “bi qasî ku nayête hejmartin” zêde bibe, bêguman dê navê gelekan neyête bîra mirov. Di vê prosesê de lêhûrbûna lêkolînerên kurd dike ku lêkolînerên tirk, her wiha, çapemenîya tirkan jî bi cidîyet bala xwe bide ser vê mijarê, qet nebe fikrên xwe yên înkarkirin û tunekirinê dê sererast bikin.

Min di wê gotara pêşîyê de di warê ziman û edebîyatê de, di warê çand û hunerê de behsa kovarên wek Nûdem û Bîrnebûnê kiribû. Xebata Firat Cewerî ya di vî warî de hêja ye. Nûdem dê her wext wek çavkanîyeke hêja bête dîtin. Bêguman wek du bergan ji nuh ve weşandina Hawarê jî gelek girîng e. Em hewl didin xwe da bibêjin li van salên dawîyê di warê çand û hunerê de xebatên girîng çêdibin. Dawîlêanîna weşana Nûdemê, ji mecbûrî rawestandina weşana wê, bi şanî me dide ku di warê çand û hunerê de hê muşkile û zeafîyet hene. Nûdem kovareke wisan bû ku di warê çand, huner, edebîyat û ziman de diweşîya. Firat Cewerî Weşanxaneya Nûdemê jî ava kirbû. Weşanxaneya Nûdemê di warê ziman, edebîyat, çand û hunerê de gelek berhem bi zimanê kurdî çap kiribûn. Cildên Hawarê jî di vê çarçoveyê de ji nuh ve hatibûn weşnadin. Antolojîya Çîrokên Kurdan jî di vê çarçoveyê de amade bibû. Her wiha kovara Vesta ku bi awayekî perîyodîk naweşe, ev yek jî bi şanî me dide ku di vî warî de hindek muşkile û zeafîyet hene. Cardin, pirtûgên kurdî ku hindik têne firotan, ev yek jî wek nîşanekê îşaretî muşkile û zeafîyetan dike. Bîrnebûna Ali Çifti weşana xwe dewam dike. Heta îro 33 hejmar jê weşîyane (Gulan 2007). Ev yek tiştekî baş e.

Di warê roman û çîrokê de navê Suzan Samancıyê jî divêt bêye gotin. Di warê lêkolînên çand û hunerê de Müslim Yücel jî girîng e. Malpera Sara Goran di warê çand û hunerê de, her wiha, di warê arkeolojîyê de xebatên hêja dike. Helbet xebatên Mehmûd Baksîyê rehmetî jî hêja ne.

Li parçeyên din lêkolînên derbarê dîroka kurdan de, derbarê ziman û edebîyata kurdan de, derbarê çand û hunera kurdan de ku ji alîyê kurdan bi xwe ve têne kirin, bêguman, ew jî gelek pêş ve çûne. Belam ne mumkûn e ku ez bişem van xebatan bi awayekî tendurust bişopînim. Lê meriv dişê çendek ji wan nîşan bike. Pirtûga Mesûd Barzanî ya bi navê Barzani ve Kürt Ulusal Özgürlük Hareketi -1, -2, Doz Yayınları, 2003, 2005) xebateke hêja ye ku 70 salên têkoşîna Kurdistana Başûr vedikole. Pirtûga Merhard R. Izady ya bi navê Kürtler: Bir El kitabı (Weşanên Doz, Wergerandin: Cemal Atila, Stenbol 2004) ligel xerîteyên xwe lêkolîneke girîng e. Pirtûga Kemal Mahzar Ahmed a bi navê Kerkük: Tarih, Politika ve Etnik Yapı (Çev. Kadri Yıldırım, Avesta, 2005), pirtûga Nûri Talabanî ya bi navê Kerkük’ün Araplaştırılması, (Çev. Zafer Avşar, Aveste, 2005), her wiha pirtûga Şoriş Hacî ya bi navê Kerkük’ün Araplaştırılması, Belgeler, 80 Belgede Araplaştırma Politikası, (Doz, 2006) jî berhemên girîng in. Di vê gotarê de ez dixwazim qala xebatên Cemil Gündoğan, Hasan Yıldız û Munzur Çemî bikim.

Pirtûga Cemil Gündoğan a bi navê 1924 Beytüşşebap İsyanı ve Şeyh Sait Ayaklanmasını Etkileri (Komal Yayınevi, 1994) di warê vekolandina dîroka kurdan de lêkolîneke hêja ye. Ji bo vekolandina têkilîyên di navbera kurdan û tirkan de li dema têkoşîna millî ya li navbera salên 1919-1922 xebateke hêja ye. Di vê pêvajoyê de tehdîda ermenan çawan hatîye karanîn, her wiha vekolandina têkilîyên di navbera kurdan û ermenan de jî gelek balkêş e. Di vê xebatê de çêbûna komên sîyasî yên li Kurdistanê, avabûna rêxistina Azadîyê, derketina pêş ya Xalit Begê Cibrî, ya mebûsê Bidlîsê Yusif Zîya Begî têye vekolandin. Tevgera kurdan, pêşengîya Îhsan Nûrî Paşa bi tevgera nastûrîyan re, bi serhildana nastûrîyan re têye vekolandin. Ew xwe dispêre dîyardeyan û girtina Xalit Begê Cibrî û mebûsê Bidlîsê Yusif Zîya Begî û dardekirina wan, her wiha, derketina pêş ya Şex Seîdî têye vekolandin. Ev xebateke zanistî ye. Li dawîya pirtûgê wek lêkolîneke cidî beşek bi sernavê “Muşkileyên Metodolojîk ên Nivîsîna Dîroka Kurdan” jî heye.

Di warê zanyarîyê de cihdayîna fikrên cihê, wek dîyardeyan helsengandina nihêrînên cihê û danberhevkirina wan, di warê lêkolînî de hewldaneke girîng e. Ev ne reftarîyeke rast e ku lêkolîner guhê xwe ji nihêrînên cihê re bigre. Tenê pirskirin ne bes e, divêt pirsa rast bête pirsîn. Meriv nikare bi pirseke şaş bigihê encameke rast. Li ser mijarekê fikirîn jî ne bes e, divêt awayê fikirînê jî girîng be.

Cemil Gündoğanî dema ku vê xebatê kirîye, bi qasî ku mumkûn be bala xwe daye ser hemî lêkolîn û xebatên berîya xwe. Lêkolînên berîya wî jî, xebatên wisan in ku bi awayekî giştî di encama qebulkirina awirê resmî de hatine amadekirin. Gelek vekirî ye ku dê xebata Cemil Gündoğanî ji wan xebatan cihêtir be. Tehemula lêkolîner û unîversîteyên li Tirkîyê ji van cihêtîyan re nîne, vê yekê bi xwe nadin xwarin. Ji ber vê yekê endamên unîversîteyan, endamên çapemenîyê, lêkolînerên tirk di pirtûgên xwe de qet qala vê pitûga Cemil Gündoğanî nakin. Vê xebatê ji nedîtî ve tên.

Pirtûgeke Hasan Yıldız a bi navê Aşiretten Ulusallığa Doğru Kürtler, -Politik Felsefe Açısından Kürt Toplumunun Bir Kritiği heye. Gelek weşanxaneyên vê pirtûgê li Tirkîyê çap kirine.

Pirtûga duduyan a Hasan Yıldızî ku ez dixwazim qala wê bikim, pirtûga bi navê Fransız Belgeleriyle Sevr-Lozan ve Musul Üçgeninde Kürdistan e. Ev pirtûga ku çapa wê ya yekem di sala 1990î de li Kolnê çêbibû, dû re li Tirkîyê ji alîyê gelek weşanxaneyan ve ji nuh ve hate çapkirin. Dawîtirîn çapa vê pirtûgê di sala 2005 de ji alîyê Weşanxaneya Doz ve hatibû kirin.

Pirtûga Hasan Yışldızî ya sêyem bi navê 20. Yüzyılın Başlarında, Kürt Siyasası ve Modernizm e. Çapa yekem a vê pirtûgê di sala 1996 de ji alîyê Weşanxaneya Nûjen ve hatîye kirin. Dawîtirîn çapa wê jî, di sala 2006 de ji aliyê Weşanxaneya Doz ve hatîye kirin.

Pirtûgên Hasan Yıldızî yên ku di salên 2005 û 2006 de ji alîyê Weşanxaneya Doz ve hatine çapkirin, çapa wan a firehkirî ne. Ev lêkolîn hanê qewî zanistî ne. Ji vê çendê gelek baş bûye ku ev berhem ji nuh ve hatine weşandin. Ji nuh ve weşandina pirtûga yekem jî dê her wisan be.

Veguherîna rastîya civakî ku li gorî demê çêdibe jî mesele ye. Rastîyên cihê yên li gorî her wext û zemanî hene. Di vê navberê de ev yek jî gelek girîng e ku divêt meriv wan rastîyên di ser re û yên di kûrahîyê de ku hê bêhtir aloz û tevlihev in, ji hev cihê bike û rastîyên bingehîn bibîne. Di lêkolînên Hasan Yıldız de ew rastîyên ku di kûrahîya dîmenên li ber çav de ne ku pêwendîyên bingehîn bi awayekî vekirî li meydanê hatine raxistin. Dema ku dîyarde, her wiha pêwendîyên di navbera dîyardeyan de têne kirîtîkkirin dibe ku meriv di hinekan de bixelite jî. Divêt meriv bala xwe bide ser vê yekê ku ev xelitandinên di vî warî de çawan çêdibin?         

(dê bidome)

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: www.peyamaazadi.org

çapkirin