Êdî Kurd Dîroka Kurdan Dinivîsin - III

İsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn 

Munzur Çem yekî zanyar e, ku xebata wî bi giranî li ser lehçeya kirmanckî (kirdkî/zazakî/dimilkî) û li ser dîroka kurdan e. Di warê zimên de pirtûga wî ya gramerê bi navê Türkçe Açıklamalı Kırmancca (Zazaca) Gramer (Deng Yayınları, 2003) ye. Ev xebat lêkolandina zimên e. Romanên Munzur Çemî jî hene. Ji vana yek jê Gülümse Ey Dersim-I, -II, -III ye.

Di vê gotarê de ez dixwazim piçek behsa xebata Munzur Çemî ya li ser lehçeya kirmanckî bikim.

Di rojnameya Halk İçin Devrimci Demokrasi (hejmar 35, 16-29 sibat, 2004, r. 11) de hevpeyvînek ku ligel Munzur Çemî hatîye kirin heye. Sernavê hevpeyvînê “Munzur Çem’le  Röportaj” e. Ew hizirînên ku di vê hevpeyvînê de hatine eşkerakirin di gotara bi sernavê “Kırmança (Zazaca) Konuşan Kürtler ve 20. Yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri” de ligel çavkanî û delîlên xwe hîn berfirehtir hatine vegotin. Meriv dikare vê gotarê li malpera www.dengekurdistan.com bibîne.

Munzur Çem zazayan wek “kurdên ku kirmanckî (kirdkî/zazakî/dimilkî) diaxifin” tarîf dike. Her wiha, ew bi awayekî giştî dide zanîn, ew kurdên ku wek “zaza” têne naskirin di herêmên cihê de bi navên cihê xwe didin nasandin.

Munzur Çem dibêje, ew lehçeya kurdî ku kurdên zaza pê diaxifin li hindek herêman bi navên cihê têne navkirin. Ango kirmanc ji bo zimanê xwe dibêjin “kirmanckî”, kird dibêjin “kirdkî”, zaza dibêjin “zazakî” û dimilî jî dibêjin “dimilkî”.

Nivîskarê yewnanî Polibio 200 sal Berîya Îsayî behsa miletekî bi navê ‘cyrti’ dike. Dîsan, ji nivîskarên yewnanî Strabon jî di wan deman de behsa miletekî bi navê ‘kup troi-kirtî’ dike. Ji nivîskarên Romayî Tito Livio  (Berîya Îsayî 54 - Piştî Îsayî 17) jî, behsa miletekî bi navê ‘cirtei’ dike. Munzur Çem di gotara xwe de dibêje, ew peyvên ‘cyrti’, ‘kirti’, ‘cirtei’ ku nivîskarên Romayî çêlî wan dikin heman ev peyvên ‘kird’, ‘kirdî’ yan jî ‘kîrdî’ ne ku îro kurdên zaza ji bo xwe dibêjin. Di warê zelalkirina rabirdûya dîroka kurdan de tesbîtkirina van pêwendîyan dibe çavkanîyeke gelek girîng.

Munzur Çem di warê analîzkirina peyva “zaza” de jî çêlî pêwendîyeke sehîh dike. Ew peyva “zuaza” ya ku li Kitabeyên Bêstûn ku ji alîyê hukûmdarê persî Dariusê Yekem (Berîya Îsayî 526-486) ve hatine nivîsandin heman ew peyv e, ku li Kurdistanê di roja îroyîn de jî wek cihê waran, wek wargeh (zozan) têye navkirin. Ew dibêje peyva “zaza” ji vir têye. Nûrî Dêrsimî jî di pirtûga xwe ya bi navê Kürdistan Tarihinde Dersim de behsa vê pêwendîyê dike. Malmîsanij jî di lêkolîna bi navê Kırd, Kırmanç, Dımıli veya Zaza Kürtleri (Deng yay. 1996 r. 8) de dibêje “3000 sal Berîya Îsayî li Mezopotamyaya Jêrîn navê perestgeheke sumarîyan Nini-Zaza ye.”

Munzur Çem di hindek cihan de xwe dispêre lêkolînên Ziya Gökalp û Kemal Badıllıyî û derbarê lehçeyên kurdî de analîzan dike.           

Li Ser Îddîayên ku Zazayan Wek Kurd Nabînin

Munzur Çem li ser radiweste ku bê hela çima piştî cuntaya leşkerî ya 12ê îlona 1980 îddîya ku dibêje “zaza ne kurd in” derkete rojevê. Di vê behsê de balê dikşîne ser îddîayên resmî yên tirkan û îddîayên ermenan jî. Her wiha, dide zanîn ku ew lêkolînên ji bo ku ji alîyê genetîkî ve rewşa grûbên xwînê yên cihê tesbît bikin ji alîyê Enstîtuya Leipzig Max Blnnc ya li Almanya û Enstîtuya Zanyarî û Teknolojî ya li Norvecê ligel London HGI DNA Reference Laboratory National Blood Service ku di warê xwe de wek otorîteyên ciddî têne hesibandin hatine kirin, derbarê nîjada kurdên ku bi kirmanckî (kurdîya zazakî) diaxifin de gelek agahîyên zanistî derxistine holê.

Her wekî ku li destpêka wê gotara ku bi navê “MtDNA end Y-Choromoseme Variation in Kurdish Groups” ku ji alîyê Ivan Nasidze, Dominique Quinque, Murat Öztürk, Nina Bendukidze û Mark Stoneking hatîye amadekirin, têye gotin ku “ev lêkolîn tenê li ser kurdên ku li Tirkîyê bi lehçeya kirmanckî (zazakî) diaxifin û kurdên ku li Gurcistanê bi lehçeya kirmanckî diaxifin hatîye kirin.” Di wê xulasaya ku li destpêka vê raportê ye, wiha têye gotin:

“Delîlên ku me bi dest xistine, bi me nîşan didin ku grûbên din ên kurd dema ku ligel grûbên Ewropa, Kafkasya, Rojava û Rojhilatê bêne berhevdan (rûbirûkirin), hingê hem ji alîyê mtDNA ve û hem jî ji alîyê Y-cromosom ve grûbên kurdan ji alîyê nîjadî ve bêhtir nêzîkî miletên Asyaya Rojava ne, ji miletên Asyaya Navîn jî yên herî dûr in. Dîsan, encamên ku me bidest xistine heq nadin destê wan îddîayên ku dibêjin kurdên zaza ji alîyê nîjadî ve ji Îrana Bakur in. Ew (zazaaxêf) di radeyeke bilind de ji alîyê genetîkî ve her wekî grûbên kurd ên din in.”

Rola Kurdên Zazaaxêf di Têkoşîna Neteweperwerîya Kurdan de li Sedsala 20.

Munzur Çem di vê gotara ku em qala wê dikin de li ser rola kurdên zazaaxêf di têkoşîna neteweperwerîya kurdan de li sedsala 20. radiweste. Dide zanîn ku Kurdîzade Ehmed Ramîz Begê ku di sala 1900î de Kurdistan Azmî Qewî Cemîyetî danîbû, kurdekî zaza ye. Her wiha, dide zanîn ku Ehmed Ramîz Begê Licêyî di sala 1908 de di nav endamên damezrîner ên Kurd Teawun we Teraqî Cemîyetî de ye. Û dibêje, di sala 1912 de di nav wan kesên ku Kurd Telebe Hêvî Cemîyetî danîbûn de Dr. Fuad, Teyyîb Elî û Şadîyê Paloyî kurdên zaza ne. Dîsan îfade dike ku Mele Selîm Efendîyê ku yek ji serokên serhildana Bidlîsê li sala 1914 jî kurdekî zaza ye. Mistefa paşayê ku Serhildana Qoçgirîyê organîze kiribû, her wiha, kurê wî Haydar Beg, Elîşêr, Şêx Seîd Efendîyê serokê Serhildana 1925an, Seyîd Rizayê serokê Serhildana 1937an, giş kurdên zaza ne. Şêx Seîd muslumanê zaza ye, Seyîd Riza elewîyê zaza ye. Munzur Çem dide zanîn ku Faik Bucak û Said Elçiyê ku di sala 1960î de Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê danîbûn û Said Kırmızıtoprakê ku Li Tirkîyê Partîya Demokrat a Kurdistanê danîbû, tev kurdên zaza ne. Said Elçi û Faik Bucak muslumanên zaza ne, Said Kırımızıtoprak elewîyê zaza ye.

Munzur Çem di wê gotara xwe de dide zanîn ku beşek ji kirmancan, ango ji kurdên zaza musluman û beşek jî elewî ne. Di hindek herêman de ev yek rengekî din nîşan dide, bo numûne, li Qoçgirîya Sêwasê kurd wek elewî û tirk jî wek muslumanan, ango wek sunnîyan têne dîtin.

Di lêkolîneke zanistî de rexne sazgeheke gelek girîng e. Bêguman xwerexnekirin jî gelek girîng e. Mumkûn e ku meriv xeletîyan bike, dîyardeyan û pêwendîya di navbera dîyardeyan de rast daneyne. Divêt ev yek normal bêye dîtin. Ya ku bi meriv giran têye, qebulkirina xeletîyan e. Di vî warî de lêkolîner li xwe nayêne mukûrê. Ewên ku di çarçoveya qebulkirina îdeolojîya fermî de lêkolînan dikin, mumkûn e ku meriv li xwe mukûr nehatina wan jî fam bike.

Di roja îroyîn de derbarê elewîyan û zazayan de gelek lêkolîn têne kirin. Lê nayête dîtin ku hindek xeletîyên bingehîn hatibin qebulkirin. Bo numûne, ev xebata hêja ya Munzur Çemî li cîhana hizirîna tirkan, li derdorên unîversîteyên tirkan qet cih nedîtiye. Lêkolîner van xebatên bi vî rengî ji nedîtî ve tên. Gelek vekirî ye ku ev înkar û ji nedîtî ve hatin tam berevajîya metoda lêkolînên zanistî ye.    

__________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: Ev gotar pêşî li kovara Esmer, hejmar 31. temmuz 2007 hatîye weşandin, dû re li www.peyamaazadi.com weşîyaye.

çapkirin