Fehma Asay Rexnekirina Peywendiyn Zanist

 

smail Beiki

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Ramyarya tirk keya Filstn, keya eenan, keya tirkn Bulgarstan tirkn Trakyaya Rojavay, ji lay mafn azady, ji lay azadya gelan de dihelsengne. i dema ku mesele were ser van keyan, li gor van nirxn azady helwst reftary nan dide, berevaniya azady dike. Fiardina ku p li azady digre t rexnekirin, t tawanbarkirin. Di v war de bang li sazyn navnetewey t kirin. Ev yek helwsteka hevpar ya ramyarya tirk e. Di v war de helwsta rastgran, ya epgr komunst lberalan, ya slamyn syas, gi wek hev e, hevpar e. i dema ku tirkn Qibrs, tirkmann Kerkk, tirkn Kosovay, tirkn Makedonyay, bonaqn Bosna-Hersek, vetnam hwd. bin, dsa, ji lay mafn azady meseleya wan t helsengandin, berevanya azady t kirin, li ber ronahya tgehn azady helwst reftar tye nandan. Wek mnak, li hember fiardinn ku p li mafn azady digrin, tkoneka demokratk t pxistin. Bona ku ev tkon hn kargertir bibe, bang li sazyn netewey navnetewey t kirin, da ku pitgirya wan j wergirin.

car, i dema ku mesele were ser kurdan, i dema ku keya kurd bibe babeta guftgoy, i dema ku keya kurd derkeve rojev, hing ramyarya tirk hertim tgihna asaya dewlet dike pvana helsengandin, ramann dij mafn azady derdixne p. Ev yek, poltkayeka bingehn ya dewlet ye. Ev poltka zdetir 80 salan e ku bi awayek sstematk t tetbqkirin. Di v mijar de helwsta rastgr epgr lberalan gi yek e. Ev yek t v watey ku, bila li hember mafn azady fiardin zde bibin aroveya azady j tengtir bibe. Dibe ku di nav van cereyanan de end kes hebin, l cereyana bingehn ev e. Wek mnak, bona keya filstnyan, een bonaq hwd. bi dehan car kampanya hatine lidarxistin, mitng, numay, girevn xwebirhitin, nimjn xutbey hwd. hatine kirin, alkarya madd hatiye berhevkirin. Lbel yek ji van j bona kurdan nehatiye kirin. Di byereka komelkuj ya wek Enfal de, ku di sala 1988an de bi ser kurdan de hat, di w dem de j kampanyayeka wisa nehatiye fikirn. alak fikrn kurdan j, hertim bi bertekn dar ceza p l hatiye girtin.

Taybetiyeka balk ya ramyarya tirk j ev e, ku qet ne di bala ramyarya tirk de ye, herwek wan geln ku me li jor nav wan hejmart, maf gel kurd j heye ku azadya xwe bixwaze. Daxwaza azadbn ya gel kurd, tune dihesibne. Hn xirabtir w, hewl dide xwe da ku daxwazn azady ku ji lay gel kurd ve tne kirin di nav tgeha teror de bihesibne p li van daxwazan bigre. Bi poltkayeka tund ya asmilasyon, hertim hewl dide xwe da ku kurdan bi ziman kultura wan ve asmile bike. Sazyn navnetewey yn wek Yektya Neteweyan, Konseya Ewropay, Yektya Ewropay, NATO, Konferansa slam, Rxistina Pdena slam Yektya Ereban, li gor v poltkaya xwe dixne nav bizav. Ev j dixuye ku, di v war de biserket ye.

Ji v lay ve ramyarya tirk ne ramaneka demokratk e. Dijayetiya kurdan helwsta hevpar ya ramyarya tirk e. Rastgr, epgr, komunst lberal, gi di war ant-kurd de xwedy reftariyeka wekhev in. Bguman di meseleya kurdan de ji nivskar endamn apemeny, ji endamn sazyn sivl, ji mamostayn zanngehan hwd. kesn ku xwedy ramaneka demokratk in, hene. Lbel evn han, di nav helwsta bingehn ya ramyarya tirk de wek stsna ne. Ji v lay ve j, divt ramyarya tirk were rexnekirin.

Di sedsala 19an de hindek ji roinbrn tirk ku li Rsya, Qirim, Qazan Azarbaycan diman, xizmeteka wan ya girng bo ziman kultura tirk bye. ehabettin Mercani (1808-1889), Ahundzade Mirza Fethali (1812-1878), smail Gaspiral (1851-1914), Huseynzade Al Beg (1864-1942) di nav van roinbran de ne. Ev roinbrn tirk ku li Rsyay diman, hertim gazinc ji despotzma ris, ji poltkaya fiardin ya Rsyaya Qeyser ku asmilekirina tirkan bo xwe kirib amanc kirine. Li d wan, dsa, mamostayn wek Yusuf Akura (1675-1936), Sadri Maksudi Arsal (1879-1957), Zeki Velidi Togan (1890-1970), Abdlkadir nan (1889-1976) Ahmet Aaolu (1869-1939), Ayaz shaki (1878-1954), Mehmet Emin Bura (1901-1965) Tahir agatay (1902-1984), Saadet agatay (1907-1989), Ahmet Temir (1912-2003) j di v derbarey de, ango ji poltkaya fiardin ya Rsyaya Qeyser ku asmilekirina tirkan bo xwe kirib amanc, ji poltkaya riskirin gil gazinc kirine. Di vir de mijara girng ev e: Ev mamostayn zanngehan nivn ku li ber dest wan perwerde bne, li Tirkyey, di v poltkaya ku li dij kurdan hatiye pkann de, roleka wan ya mezin heye. Ev proseseka girng e, ku divt meriv bala xwe bide ser. Ev mamostayn han yn mna wan, tye zann ku li Tirkyey, bi taybet li ser ramyarya neteweperest de karger in. Ev mnakeka balk ya ramyarya tirk e ku li ser bingeheka cotestandardy aj daye.

Di van du-s saln dawn de tye dtin ku beek ji nivskarn tirk, hindek ji endamn apemeny, hindek ji mamostayn zanngehan endamn rxistinn sivl derbarey kurdan de, derbarey keya kurd de dinivsin. d kurdan bi xwe j dest pkiriye, droka kurdan dinivsin, di warn drok civak de analzn syas dikin, di van waran de pketinn gelek girng bi dest xistine; hunermendn kurd di war edebyat, muzk, resm ano snemay de di nav pketineka mezin de ne. Hing ev yek j bye sedem ku nivskarn tirk bedarya v proses bikin. Wek mnak, TEVKURD di v war de tevgereka ramyar ya balk pde dibe. Meriv dikane bibje ku di war keya kurd de nivsna nivskarn tirk, bedarya wan ya bo munaqeeyan, pketineka ern ye. Lbel tye dtin ku helwsta beeka grng ya nivskarn tirk, v yek bo xwe kiriye amanc da ku ramyarya kurd j biknin nav gorepana deolojya ferm ya tirk.

Devrim Sevimay li rojnameya Milliyet di quncika Soru-Cevap (Pirs-Bersv) de ligel profesor drok Dr. Halil nalck hevpeyvn kirye. Ev hevpeyvn li rojnameya Milliyet, di nusxeya 12 sermawez 2007 de hate weandin. Ger em bala xwe bidin ser v hevpeyvn, d ji lay babeta me ve sdmend be. Di v hevpeyvna ku bi sernav Ji Droknas Navdar Bangewazya Aramy weyab de pirsa Devrim Sevimay bersiva Prof. Halil nalck bi v wey fade dibe: Vetnamyn ku bi xebera mirina Mistefa Kemal hesyane, li bajar Saygon bi komel di perestgehan de n girtine. Dema ku me an bra w me j pirs ku ev peywend awa bye? hing Prof. Halil nalck di bersiva xwe de got W dem Vetnam kolonyeka Fransay b azady dixwest. Ji v end, herwek hem welatn Asyay, bona wan j hvyek b. Pewayek wisa ye ku bo wan bye model. Ji ber ku ev peway mezin ji nav ye, xemgn bne.

Herwek ku tye dtin, Prof. nalck berevaniya azadiya vetnamyan dike. Dibje, vetnamiyan lhama ramyarya azadiy ji Mistefa Kemal girtine. Hing, di vir de pwst bi du pirsan heye: Ew azadya ku vetnamyan dixwest, gelo kurd j nikanin bixwazin? Vetnam tdikoin bona ku azady bi dest bixnin. Gelo kurd j nikanin tbikoin da ku azadya xwe bi dest bixnin?

Dibjin, bizava kemalst bona neteweyn mezlm bye ronayyek, bona hem miletn mezlm di rya rizgary de bye jdera lham, pewayety kiriye. Gelo nabe ku kurd j ji van raman dtinan lham bigrin? Gelo mafek wisa y kurdan j tune? Li gor Prof. nalcik mafek wisa y kurdan tune. Kurd nikanin bona azady tbikoin, div tnekoin. ima? Gelo bo i mafek wisa y kurdan tune? Ev mijareka etk e. Mafn ku tu bo xwe dixwaz, mafn ku tu bo hinekn din j dixwaz, bo yek din nexwestin, berevaniya w nekirin, mijareka etk ye. Gelek akera ye ku d encamn v helwst yn syas civak hebin. Li gor qenaeta min, Prof. nalck d nikanbe bi tgehn zanist, bi metodn zanist bersivn maqul bide. unke Prof. nalck ji lay asaya dewlet de bala xwe dide ser meseley. Ew di w fikr de ye ku daxwazn azady yn kurdan, daxwazn wan yn demokratk, daxwazn wan yn di war mafn merivan aty de, asaya dewlet tehdd dikin. unke deolojya ferm v yek dixwaze. Dema ku meriv ji lay demokrasy, ji lay azadya gelan de bala xwe nede ser meseley, ten ji lay asaya dewlet bala xwe bide ser, hing xweber encameka wisa derdikeve meydan. 

Partya Demokrasy ya Bedarvan (KADEP) ku erafettin Eli serektya w dike, Partya Maf Azadyan (HAK-PAR) ku Serta Bucak serektiya w dike, derbarey areserkirina keya kurd de federasyon pniyaz dikin. Nke ev her du part di nav prosesa yekbyn de ne. Fikrn xwe yn ku federasyon pniyaz dikin, berdewam didin daxuyandin. Hzn serwer yn jiyana siyas ya tirk, hzn ku di jiyana siyas ya tirk de serdest xwed yan in, ev fikr federasyon ku ji lay van her du partyn kurd ve derdikeve p, qet nabnin nabihsin, ji nedt ve tn Partya Civaka Demokratk (DTP) di kongreya xwe ya neasay de, ku li roja 8 sermawez 2007 kirib, pnyaza otonomya demokratk pesend kir. Hzn serwer, tafil li hember v pnyaza DTP reaksyon nan dan. Hzn serwer, pnyaza otonomya demokratk ya DTP ji nedt ve nehatin, bihstin. Ez dibjim qey sedem bingehn y v yek j ev b ku, komeleka mezin pitgiry dide v party. 

Prof. nalck dibje, nevt ku bo kurdan otonom bte dayn. Dibje, heke otonom bte dayn, d Barzan bibe Prens Aleksandr. Dibje, Pnyaza DTP ya otonomy taktkek wisa ye ku pitgirya Barzan Taleban dike. Eyaleteka otonom ya kurd li rojhilata Tirkiyey, d v herm bo lthaqa rveberiya kurd hsan bike. Di sedsala 19an de me li Bulgarstana Bakur rveberiyeka otonom nas kir (1878), Prens Aleksandr hat li Gely Mer y me, Rmelya Baur ku akinciyn w tirk bn, dagr kir (1885) me nikan titek bikirana.

Prof. Halil nalck dibje, derbarey keya kurd de xirabtirn senaryo ew e ku Yektya Neteweyan daxil key bibe. Ev senaryoyeka wisa ye ku xewa evan li Halil nalcik diherimne, w dike nav fikaran. Di v derbarey de Prof. nalck wiha dibje: Amanca bingehn ya PKK ew e ku, ne ten li ser snor, li hundir Tirkiyey j byern xwn bike. Ger li Tirkiyey byern etnk r bidin, d Barzan tafil v meseley bibe Yektya Neteweyan. Jixwe, peywendiya w heye Kur Taleban Qubad wek balyozek li DYA ye. i dema ku Yektya Neteweyan bibje Tirkiye tevlihev b, bo atya chan Konseya Ewlekary bila mudaxele bike hing mesele ji dest Tirkyey t derxistin bi tevay dikeve dest DYA Yektya Ewropay.

Prof. nalck dibje, bona ku kurd di nav tirkan de asmile bibin, divt xebateka pt bte meandin, bona viya j divt em xwe ji pevnn etnk hemet bikin. Di na tgeha asmilasyon de tgeha entegrasyon diuxulne. Dibje, divt em kurdan ji cih war wan, ji welat wan derxnin ber bi hermn rojavaya Tirkyey bidin koberkirin. Dibje, d ev yek bona asmilasyon zemneka guncaw pk bne. Ji v end, ew li dij operasyona bo dervey snor e. Dibje, divt bakur raq li dervey qada operasyon be. Herwisa, bal dikne ser v yek ku, divt li ser kursyan, ango berpirsyar di axaftinn xwe de xelk rojhilat pj nekin. Dibje, bona operasyon zor li ser hukmet art mekin. Prof. nalck wisa dibje: Li van saln dawn, bi sedhezaran kurd ji welat xwe y drok derketin li her dera Tirkyey belav bn. Ev yek di bilindtirn radey de rdaneka drok ye. Lay ern y van byeran ev e: Kurdn ku kober rojavaya Tirkiyey bne, bi dem re, d bi kultureka rasteqn re entegre bibin. Bi v away, d tkelya kurdan tirkan ya civak sosyal xeber bibe. Lbel, ev yek j bi viya ve girday ye ku divt em nzkahy bi an wan bidin. Ten em dikanin bi v ry peywendiya wan ji axa wan, ji kultura wan bibirin, div em wan di nav xwe de qebul bikin. Bi v away, d mesele xweber ji nav bte hilann.

Prof. nalck ku bal dikne ser bkar li pey kar ketin, axaftina xwe wisa dewam dike: Barzan PKK bona ku p li v tkely bigrin, di nav kurdn ku kober rojavay bne, bi taybet di nav xortn bkar de propagandaya etnk ya mll gurr dikin. Lewre j, ew kurdn hemwelat ku tne nava me, divt em wan di nav xwe de qebul bikin. Bona me, ya girng ew e ku, divt em xelk Rojhilata Baur [Kurdistana Bakur] bigrin lay xwe de. Em wan ji bin kargerya er propagandaya Barzan derxnin. Ev poltkaya me bi v ry mumkin dibe. Di heman dem de, divt ev yek amanca me ya yekem be ku em rojek beriya rojek li bajarn xwe yn Rojhilata Baur projeyeka civak ya berfireh bidin destpkirin.

Prof. nalck van ramann xwe di nameyek de ku bo nivskar rojnameya Milliyet Taha Akyol j nivsye, qal dike. Ev name, di quncika Taha Akyol de, di roja 2 sermawez 2007 de bi sernav Hiyar Ji Droknas hatiye weandin. Prof. nalck di v nameya xwe de j dibje xewa evan li min herimye derbarey hyarbna hestn netewey yn di nav kurdan de endeyn xwe beyan dike. Prof. nalck di v namey de li cihek wisa dibje: Rojava [Ewropa] bo xatir Barzan dev ji Tirkiyey bernade. DYA li raq, di bin perdeya serweriya raq de bi karta kurd dilze. Ev pilana Kurdistan, ji dema er Chan y Yekem vir de li ser masay ye. Nke yek kurd kirine serperet karn derve, yek kurd j kirine serperet dewlet. Bakur raq d li jr hmayeya DYA de ye di xizmeta pilann w de ye.                                             

Herwek ku tye dtin, Prof. nalck behsa entegrasyona kultur dike l qet behsa nirxn kurdan nake ku, kurd bona van nirxan tdikoin. Qet behsa w nake ku kurd ji ber kurdbna xwe xwedy hn mafan in ew fiardin tundiya ku li ser wan tye meandin divt rabe. Qet nabje ku hn j herfn wek X,W,Q wek pirsgirkek li meydan ne. Ev herfn ku di alfabeya kurd de hene, dibjin ev herf di alfabeya tirk de tune ne van herfan red dikin. Ew peyvn ku ev herf tde hebin bikaranna wan qedexe ye. i dema ku SHOW bte gotin, ev herf serbest e, w dem kes nabje ev herf di alfabeya tirk de tune ye. L dema ku di peyva NEWROZ de bte bikarann, qedexe ye.

Gelek metodn asmilasyon hene. Dewlet hukmet van metodan li gor cih dema w bi awayek sstematk tetbq dikin. ewitandin wrankirina gundan, koberkirina merivan malbatan, ji cih war wan bi dar zor rakirin, hindek ji van metodan in. Gelek akera ye ku ev surgn bona asmilasyon zemneka guncaw dikin. Bona ku ev zemn bibe divt kurdn ku ji cih war xwe hatine rakirin, ber bi bajarn rojavaya Tirkyey de bne koberkirin. Ev komeln ku tne surgnkirin, qet naxwazin ku ew ber xwe bidin bi lay Kurdistana Baur de. Kampa Mexmr ya li Kurdistana Bar, bo Tirkiyey hn j mukileyeka mezin e. unke li wir, tu dev ji aimlekirina kurdan berde, hestn kurdayety hn getir dibin.      

 Zordayna bo korucuty (ceht) j bona asmilasyon wek metodeka girng tye bikarann. Ewn ku bi dar zor terka cih warn xwe kirine ne bajarn rojavaya Tirkiyey, ewn ku terka welat xwe kiribin, akera ye ku bona asmilasyon reweka guncaw pk anne. Li Tirkyey dewlet hukmet hertim behsa xan terqetan, behsa eretan dikin. Dixwazin bibjin ku li pit keya kurd ev sazyn paver hene, ev saz berevaniya kurdayetiy dikin. Lbel ewn ku van sazyan li piya dihlin, ewn ku berevaniya van sazyan dikin, ewn ku wan xwed dikin dewlet hukmet bi xwe ne. Korucut poltkayeka girng e ku van saziyn wisa li piya dihle. Karbidestn dewlet yn ku gazincan ji van saziyan dikin, wek mnak, di hilbijartinan de, li bajarn ku kurd bi pirran tde akinc ne, di ser lstey de cih didin kesayetn ji van sazyan.

Di babeta pkhatina zemna asmilasyon de, wek mnak, ez di w qenaet de me ku di navbera ewn ku ji ber sedemn abory 40-50 sal ber terka herma kurd, terka cografyaya kurdnin kirine ewn ku ji ber ewitandin kavilkirina gundn xwe terka cih warn xwe kirine de cihtyeka mezin heye. Ewn ku gund wan hatine ewitandin wrankirin, bi dar zor ji cih warn xwe kober bne, di wan de hestn netewey hn xurttir e. Meriv dikane bibje ku, ger evn han firsenda xwe bibnin, ger ertn guncaw pk werin, ew d bixwazin cardin vegerin cih warn xwe.

Metodeka girng ya asmilasyon j xwendegeh, dayreyn dewlet, radyo, televzyon rojname ne. Ev amrn han di war asmilekirina kurdan de bi awayek sstematk tne bikarann. Herwisa, sazyn wek dn syaset j di prosesa asmilekirin de bi awayek karger tne uxulandin.

i dema ku li Tirkiyey keya kurd di rojev de be, dewlet hukmet, wek mnak bona PKK ji bil qanna pomany tu pnyazeka din dernaxnin p. Here were, hertim qanna pomany araste dikin. Digel ku bi xwe dizanin ev ne areseriyeka cidd ye, l dsa pnyazeka ji viya wdetir dernaxnin p. Ev j tye v watey ku naxwazin ke areser bibe. apemen, roinbr, rxistinn sivl, beeka mezin ya nivskaran, bi taybet ewn ku wek rastgr dixuyin, ji bil asmilasyon tu pnyazeka din naynin rojev, titek din munaqee nakin. Tye zann ku ev kampanyayn wek Em awa hn ztir tirk fr kurdan bikin?, Em awa kurd bi kurdan hn ztir bidin jibrvekirin? Bavo min bine xwendegeh, Haydn keino werin xwendegeh di v arovey de tne rojev. Ew roinbrn ku li hember komelkujyn ku bi ser kurdan de tn de, li hember fiardin kutinan qet ranawestin, roinbrn ku li hember ew hzn ku van kiryaran dikin qet rexneyek nakin, roinbrn ku brawestan hertim pnyaza asmilekirina kurdan derdixin p, hewl didin xwe da ku bona asmilasyon zemneka guncaw pk were. Div meriv bi bret bala xwe bide ser v proses.

Prof. Halil nalck j di w hevpeyvna ku bi Devrim Sevimay re kiriye de behsa dayna mafn kurdan yn ku ji kurdbna wan dibin, behsa naskirina van mafan qet nake. Wek mnak, qet behsa v yek nake ku bila kurd ji ber ziman xwe t astengiyan nebin, di navbera xwe de wek komeleyek maf wan heye ku ziman xwe bikar bnin, bila di jiyana xwe ya taybet ya ferm de ziman xwe bikar bnin, herwisa, qet behsa w nake ku bila di war perwerdey hwd. de ziman kurd bte bikarann. Lbel, here were, hertim behsa girtina tedbrn ku rya asimlasyon xwetir dikin pnyaz dike. Dibje, divt ev tedbr bi awayek nerm bne bikarann da ku kurd di xwe de dernexnin. Gelo ev roinbrn tirk dema ku li saln 1985-1988an ku kampanyaya bulgarkirina tirkan li Bulgarstan dib, nav tirkan dihate guherandin, helwsta wan hemin bi v away b? Em ba dizanin ku w dem roinbrn tirk li hember van byeran helwsteka awa nan dan. Meriv dikane ev cotestandardya ku di ramyarya tirk de dibe p ve die, li dora peywendyn van dyardeyan de vekole.

Ji lay asaya dewlet li keyn civak siyas nihrn ne helwsteka zanist yan j hewldaneka zanist ye. Pwstiya v helwst bi hewldaneka zanist j nn e. unke di v derbarey de ne mumkin e ku kes yan j lkolner bi awayek objektv li keyan binihre.

Bi beravka deolojya ferm bala xwe didin ser keyan. Di vir de j hmana bawery serdest e. Baweriya xwe bi ramanek ji nav ramanan tnin, bona parastin pvebirina v raman, bona jiyandina v raman hertim di nav hewldan de ne. Dema ku em dibjin deolojya ferm j, ten ew deolojya ku bi tedbrn dar ceza yn dewlet tye parastin pvebirin, t bra meriv. Dema ku ji lay fehma asaya dewlet li keyn civak syas dinihrin, ji lay deolojya ferm li meseleyan dinihrin, ev yek ramyary dicemidne. Wek mnak, ger tu rab naskirina mafn kurdan yn ku ji kurdbna wan dibin bona asaya dewlet wek tehddek bibn, hing, divt tu bona plgirtina v tehdd j di nav hewldann berdewam yn serkutkirin de b. Bona ku di v ry de tu ramanek akera nebe, tu d bikev nav hewldann plgirtin, tu d hertim fiardinn xwe zdetir bik. Di proseseka wisa de ramyar dicemide, mej kung dibin, fikrn seqet dibe. Di proseseka wisa de xwerexnekirin j tune ye. Lbel di metoda zanist de munaqeeyek dnamk heye. Di metoda zanist de munaqee li ser dyarde raman dibe. Rexne xwenexnekirin, di metoda zanist de du faktorn sereke ne.

 Ev fadeyn wek Rojava [Ewropa] bo xatir Barzan dev ji Tirkiyey bernade, Pilana Kurdistan ji dema er Chan y Yekem vir de li ser masay ye fadeyn deolojya ferm fehma asaya dewlet ne. Lbel, fehma metoda zanist, ramyarya azad, munaqeeya ku li ser zemna rexneya azad dibe, li vir, van pirsan dipirse da ku meseley tbigih li ser bingeheka rastn dayne.

Di roja royn de li Rojhilatanavn nufsa kurdan zdetir 40 milyon ye.  Kurdistan, di drok de xwedy axeka 500 hezar km2 ye. Digel ewend nufsa mezin, dsa j di peywendyn navnetewey de, di poltkaya navnetewey de tu giraniyeka kurdan, tu statuyeka wan nn e. Li sazyn navnetewey yn mna Yektya Neteweyan, Konseya Ewropay, Yektya Ewropay, Rxisitina Ewlekar Hevkar ya Ewropay, NATO, Konferansa slam, Rxistina Pdena slam de nav kurdan j nay bilvkirin. Ev ima wisa ye? Di roja royn de li chan zdetir 200 dewlet hene. 192 dewlet endamn Yektya Neteweyan in. 204 dewletan bedarya Olmpyatn Atna-2004 kiribn. Ji sala 2004an virdetir, di saln 2006-2007 de dewleteka din ku serxwebna xwe bidest xist Qerebax e. Di nav van dewletan de, bi dehan dewlet hene ku nufsa wan kmtir mlyonek ye. Di roja royn de, ji nav dewletn ku endamn Yektya Ewropay ne, ten nufsa Almanya, Fransa, talya, Brtanya Spanyay zdetir 40 milyon ye. Nufsa Polonyay bi qas nufsa kurdan e. Nufsa 21 dewletn din ji nufsa kurdan ya li Rojhilatanavn kmtir e. Lbel ev dewletn han, qet xwe ji biryarn ku paeroja kurdan tayn dikin pave nadin. Ev biryarn ku hatine girtin, wisa ne: Em naxwazin li Rojhilatanavn dewleteka serbixwe ya kurdan ava bibe, Em li dij w ne ku li Rojhilatanavn snor btin guherandin. Li bin van biryaran mzeya dewletn wek Luksemburg, Malta, Dewleta Rm ya Qibrs heye ku nufsa wan di binya milyonek re ye. Ev yek bi awayek akera nan dide ku pit er Chan y Yekem, li saln 1920an, nzama navdewlet awa di elenya kurdan de hatye dann. Dewletn ku nufsa wan ji 300 hezar, 400 hezar kmtir e, awa dikanin qedera kurdan ku nufsa wan ji 40 milyon zdetir e tayn bikin? Divt ji lay etnk de j meriv bala xwe bide ser v yek. Di v helwsta dijayetya kurdan de gelo exlaq syas heye?        

Herwisa, ev j akera ye ku helwsta van dewletan li hember keya Filstn cih, li hember kurdan cih ye. Ev dewletn ku di keya Filstn de dixwazin snor biguherin, ango hewl didin xwe da ku dewleteka serbixwe ya erebn Filstn ava bibe, l dema ku mesele t ser keya kurd, car dikevin nav hewldanan da ku snor neyne guhartin.

Nke 48 endamn Konseya Ewropay hene. Ji nav van dewletan ten nufsa Almanya, Fransa, talya, Brtanya, Spanya, Tirkiye, Federasyona Rsyay Ukraynay zdetir 40 milyon ye. Nufsa Polonyay bi qas nufsa kurdan ya li Rojhilatanavn e. Nufsa 40 dewletn din ji nufsa kurdan ya li Rojhilatanavn kmtir e. Ev yek bi awayek akera nan dide ku pit er Chan y Yekem nzama navdewlet di elenya kurdan de hatye dann. Ev statukoya li dij kurdan ku di prosesa er Chan y Yekem de dema danna Yektya Neteweyan de hatye sazkirin, xuya ye ku di dema er Chan y Duyemn de j hatiye parastin xwedkirin. Di roja royn de j, kurd bi xwe hay li v dijayetya kurd in, ev bstatu hitina kurdan, ku di qadeka navdewlet de hatye dann, d kurd hay j haydar in. d hay j hene ku Kurdistan kolonyeka navdewlet ye. Kurd bona ku v statukoy li du xwe bihlin, di nav hewldaneka sext de ne.

Yektya Ereban xwedy 22 endaman e. Ji van 22 endaman ten nufsa Misr zdetir nufsa git ya kurdan e. Di hejmartina sala 2006an de nufsa Sdan 41 milyon b, ev bi qas nufsa kurdan e. Dema ku meriv yek bi yek nufsa dewletn ereb yn mayn bigre dest, hem ji kurdan kmtir in. Li gor hejmartina sala 2006an, nufsa Komor 690 hezar e, Cbt 500 hezar, Behreyn 700 hezar, Qetar 885 hezar e. Lubnan 5 milyon, Urdun 5 milyon, Lbya 5 milyon, Filstn 4 milyon, Emaretn Yekby yn Ereb 2.5 milyon e. Erebistana Sud 27 milyon, Srye 18 milyon, raq 26 milyon e. Ev j tye zann ku 5 milyon ji nufsa raq 2 milyon ji nufsa Sriyey, kurd in.

 Rxistina Konferansa slam, ku 57 endamn w hene, ji nav van ten nufsa Misir, ran, Pakistan, Benglade, Endonezya, Njerya Tirkiye zdetir kurdan e. Nufsa 50 dewletn din yn endamn Konferansa slam ji nufsa kurdan ya git kmtir dixuye. Nufsa kurd ya li ran 12 milyon e. Nufsa kurd ya li Tirkiyey zdetir 20 milyonan e. Herwisa, ji ber hindek byern civak drok yn cr bi cr beek ji nufsa kurdan belav Beyrt, Qafkasya, Asyaya Navn Efxanistan bye li wan deran dijn.

Herwek ku tye dtin di peywendyn navnetewey de derbn giran li kurdan ketine. Ev yek di pvajoya er Chan y Yekem de pit w derketiye meydan. Ev parekirin di sala 1916an de, bi peymana Sykes-Picot dest p kiriye, li Konferansa Pars ku di rbendana 1919an de bb dema danna Yektya Neteweyan de dewam kiriye. Ev byera jihevkirin, parekirin parvekirina gel kurd y ku li navenda Rojhilatanavn de nitecih e parekirina welat wan Kurdistan ye. Di v byer de roleka gelek mezin ya her du dewletn emperyal yn w dem, ango ya Brtanya Fransay heye. Gelek akera ye ku ev dewletn emperyal ligel dewletn tirk, ereb fars yn li Rojhilatanavn di nav hevkary de ne.  

Gelek ji endamn apemeniya tirk, unversteyn tirk, akademsyenn tirk dibjin bo her milletek dewletek ne pdiv ye. Lbel ev dtin, ev ramana han pirseka cidd j ligel xwe tne. Gelo ima bona Komora ku nufsa w 690 hezar e, Cbtya ku nufsa w 500 hezar e, Behreyna ku nufsa w 700 hezar e, Qetara ku nufsa w 885 hezar e, Luksemburga ku nufsa w 450 hezar e, bona Maltay, bona Qerebaxa ku nufsa w 600 hezar e dewlet div l bona kurdn ku nufs wan zdetir 40 milyon ye dewlet nav? Ne mumkin e ku bi tgehn siyaset zanist bersiveka maqul bo v pirs bte dayn. Ji ber v end bona ku p li pirsn wisa bte girtin, ser van pirsan binuxumnin, poltkayeka taybet tye meandin.

Divt meriv bi baldar v yek bibne ku, ev Tirkyeya ku bona 180 hezar tirkn li Qibris dewletek dixwaze, l poltkaya nenasna Dewleta Kurd ya Federe ya li raq berdewam dike. Tirkye, ji sazyn navnetew dixwaze ku ew Komara Tirk ya Qibrsa Bakur wek dewleteka serbixwe nas bikin. Di v war de pzannan dide Yektiya Neteweyan, Yektiya Ewropay, Konseya Ewropay, Yektya Ereban Konferansa slam. Di peywendyn yekayek de j v mijar hertim tne rojev. Lbel Dewleta Kurd ya Federe ku li raq li gor destra raq hatiye dann, bi rik naxwaze nas bike. Digel ku gelek dewletan li paytexta Herma Kurdan konslosxane vekirine, ligel Hukmeta Herma Kurdistan peywendiyn ekonomk poltk danne, hewl didin xwe da ku van peywendyan hn getir bikin, ku di nav van dewletan de, dewletn wek DYA, talya, Fransa, Almanya, Brtanya, Federasyona Rsyay, ran, Koreya Baur Polonya j hene.

Di v navber de, divt em bal biknin ser daxuyanyeka serek dewleta Lbyay Muamer Qeddaf, d sdmend be. Serek dewleta Lbyay Muamer Qeddaf di meha berfanbara 2007an de li Fransay, li Pars di geteka ferm de dema ku ligel andeyeka kurd ya ji Kurdistana Baur hevdtinek kiriye, gotiye Dewleteka serbixwe ya kurd, maf rewa y kurdan e. Serek dewleta Lbyay Muamer Qeddaf v nihrna xwe ya derbarey kurdan de li saln 1990 j carnan beyan kirye. (www.Peyamner, News Agency.com, 16 rbendan 2007)

Jihevkirin parekirin parvekirina kurdan Kurdistan li droka Rojhilatanavn, li droka tirkan, li droka ran raq Sriyey beeka wisa ye ku tim di tarty de maye, tim dixwazin di tarty de bimne. Hing divt zanistyn sosyal yn mna droknas, civaknas, antropoloj, zanistiya siyaset, ekonom, huqqa dewletan peywendyn navnetewey v proses zeh bikin. Herwisa, jihevkirin parekirin parvekirina kurdan Kurdistan, ne ten ev proses e ku di aryeka sereta ya sedsala 20an de dest p bye. Di navna sedsala 17an de, ew dabekirina ku di navbera mparatoriya ran mparatoriya Osman de bye, di droka kurdan de byereka mezin e. Li aryeka p ya sedsala 19an, di prosesa er di navbera Rsyaya Qeyser ran de (1827-1828), aly bakur y bea Kurdistana ku di nav snorn mparatoriya ran de b, ket bin serweriya Rsyay. Ev dabebna Kurdistan divt bi tgehn zanistya sosyal bne akerakirin. Li gor baweriya min, ev proseseka girng ya droka Rojhilatanavn e. Ev j ne mijareka wisa ye ku bi mentiqeka wek Rojava, di pevna tirkan kurdan de hertim pita tirkan digre, ran, Sriye, Tirkiye, raq li dij dewleteka serbixwe ya kurd in bte zehkirin. Li vir tit girng ev e ku, meseleya ku derbarey kurdan de ye, gelo ima bi kurdan re nay munaqeekirin, ji kurdan nay pirsn? Herwisa, ev j babeteka balk e ku di peymann ku paeroja kurdan diyar dikin de gelo ima cih nadin numayendeyn kurdan? Meriv dikane dijayetiya kurd ya Rojavay tbigih. Ev ne pnyazeka zanist ye ku dibjin ev han yan ew han li dij danna dewleteka kurd ya serbixwe ye. Pnyaza zanist, pita xwe dispre diyardeyan hewl dide xwe da ku v dijayety tbigih, rove bike. Lbel ji lay azadya gelan de, li meseley nanihrin, ew fehma ku ji lay asaya dewlet, ji lay ewlehya dewlet li meseley dinihre, bguman d qet hewl nede xwe da ku bikeve nav roveyeka wisa. Va ye, di v xal de meriv bala xwe bide ser v yek ku, b hela ev pisporiya zanistiyn sosyal bona i hene?

Di sstema syas ya tirk de deolojya ferm sazyeka gelek girng e. Sazya ku r bi nan jiyana ramyary, zanist huner dide, deolojya ferm ye. deolojya ferm, deolojyeka wisa ye ku bi tedbrn dar ceza yn dewlet berevanya w tye kirin tye xwedkirin. Di sstemeka wisa de ku jiyana ramyar zanist bi v away di bin fiar de bin, ne mumkin e ku meriv ji w sstem re bibje sstemeka syas ya demokratk e. Tirkiye, ji v lay de, ji ber van peywendyan bi sstemeka ant-demokratk tye birvebirin. Di sstemeka syas ya wisa de, pispor rawjkariya (wirmend) di sazyn dewlet hukmet de, angajekirina poltkaya ku tye meandin, ji bil zanyarya zanist ya li gor pwstiya deolojya ferm, ne tu titek din e. li Tirkyey, di roja royn de kurd, elew hindek cereyann dn yn din, keyn grng yn siyas civak ne. Di van babetan de, kesn ku rawjkariya dewlet hukmet dikin, kesn ku wek pispor di van sazyan de dixebitin, bona ku zanyaryn zanist bikin jr xizmeta deolojya ferm, di zanist de texrfaty j dikin.

Xebatn derbarey kurdan de, derbarey kurd de, derbarey Kurdistan de, divt di reweka azad ya ramyary de, di reweka zanist de bne kirin. Di roja royn de, tye zann ku ev rew di unversteyn tirkan de, di apemeniya tirk de tune ye. Bguman hindek stsna hene. Roinbrn kurd ji v proses haydar in. Lkolnn ku ji lay roinbrn kurdan de tne kirin j, roj ji roj krtir berdewam in.

____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: Ev gotar li tu der bi tu ziman nehatiye weandin. Wek helwstek, em wergera kurd ya gotara birz smail Beiki berya tirkya w diwenin.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org