FERHENGA BIWJAN A ENSTTUY

 

Roan Lezgn

 

Ferhenga Biwjan a ku Mustafa Borak amade kiriye Ensttuya Kurd ya Stenbol li Ppera 2005an ap kiriye, 1005 rpel e teqrben li dor 11-12 hezar dyoman (biwj) e.

Herend birz Mustafa Borak di Pgotin de dibje, xebatn wer, xebatn saziyn bi rkpk in. Xebatn kom ekban in Ev lkoln lgern pwist e ji hla komek zanyar ve bn darivandin tasnfkirin. (r. 23) l ji ber ku berhem bi xwe ji dest ensttuyek ap bye ev saz (Ensttuya Kurd ya Stenbol) bi van gotinn xwe j pitrast dike ku ew wek ekb li ser xebitne, ku di Pek de dibje, hevala me Aysel etin j nz pnc mehan li ser sekin ji aliy ziman ve j sererast kir ediland. Li aliy din hevaln me Zana Farqn Sam Tan j, ji bo amadekirina v berhem wirmend kirin. (r. 5) ji v end, niha muxatabn v nivs p Ensttuya Kurd ya Stenbol (birz serok berpirsiyar wirmend redaktor endamn hja zana) d re j, daner Ferhenga Biwjan birz Mustafa Borak e.

Ji ser de ez v bibjim ku kes, kom an j saz, dema ku xebateke rast zanist li ser ziman kurd bikin, ev yek ji bo pketina ziman me p re j, ji bo neteweya me dibe xizmeteke ba helbet meriv dikare bi kfxweiyeke ji dil bibe minetkar, l bi w ert ku xisara xwe ji kara xwe zdetir nebe!

Xebatn nivsk yn ku li ser zimn bi nezan bne kirin, ji ber ku pit weandin dibin belge, dibin referans, hing aiyn xwe j dibin aiyn gelemper, ji v end qet nebin tir e. unke ji bil kesn zana ehln w war, ku dikarin aiyan bibnin, wek din hem muxatab xwendevann sade xem; kesn ku bibin muxatab w enformasyona nivisk, d j bawer bikin ji xwe re bikin avkan referans(*). Tew mebjin ku ev berhem bi mohra (logo) sazyeke zanist(1) hatibe apkirin: Berga xwe erm, reng re, nivsn zrhel, 1.350 kg giran, 1005 rpel, 24x16.5 cm ebad helbet buhay xwe j 40 YTL be, hing hukm xwe dibe wek hedsek, d kjan kes bikaribe yan j curet bike rabe ji sehhbna w bikeve nava ik gumanan?!...

Birz Mustafa Borak mutewazbna (!) xwe bo me dide nan dibje, Ji bo ku pirtk zde str nebe, gelek biwjn hemwate bi kurtenivsa bnr. hatine nankirin. (r.23) l ez viya bibjim, bila ciwanmr qenciya w ji w re be! unke v yek li ser strbn an j tenikbn bi qas nvrpel j tesrek nekiriye. Wek din her tit; dirjbna berhewa ya pgotinan, sstematka zehet, mzanpaj, versiyon ne t de bi end away nivsandina dyomek, ji sed nod (% 90) dyomn kir yn sexte, ewn ku motemot an j bi awayek a ji tirk hatine wergerandin, li ser nav zehet di nava watey de llahm dubarekirina dyom ya bwate her tit bi ekeray bang li me dike, b hela awan ji her hl ve zor li xwe kirine ku pirtk str be. De bila str be!

ima str? Lewre, di himendiya kes an j civakn pademay de naverok qelte sehhbn qet ne muhm in, kitb end str be, paye rmeta xwe j ewend zde ye! Belk hn j p hesiyan, nivskarek me y hja awan xwe nepixandib gotib, Romana her str min nivisiye! (Bij!) d k dikare li ber camr xeber bide! A hkmeta strbn ev e... 

Ji min re wisan dixuye ku ne hem l di bingeha xelet aiyn v pirtk de ev nexweiya strbn heye.

Birz Mustafa Borak derbar xebata xwe ya berhevkirina dyoman de titek balk dibje, Min di van civnan de yn di dest xwe de xwendin da ku bn bra wan ew j yn n bidin ser. (r. 12) Niha ez viya bibjim, berhevkirina folklor bi tena ser xwe dsplnek e; xebateke ewend hesas e ku pispor meharet qabliyeta teybet j re divn. Lbel ger bi kurtas bte gotin, berhevkirina folklor li ser xwestekan nayte kirin; yan, ne dirust e ku meriv civnan li dar xne ji kesek re bibje, Ji kerema xwe re bo min end dyoman an j end gotinn piyan bibje ez j berhev bikim (Ev ne darehirm ye ku em bihejnin hirm j birijin!...) unke, folklor -bi taybet j dyom- di nava zimn de wisan kelijne dirv girtine ku bes dikarin bi axiftineke xwezay rast werine gotin. Ger ji axiftin werin berhevkirin, hing divt berhevkar j guhdarek bdeng be, berhevkariya xwe qet nede hskirin tit ku hatiye gotin, ji xwe re bi awayek qeyd bike. Na, ger te ji yek xwest ku bo te dyomek bibje, hing ew qalib otantk difelie. Nexwe, pit re j tu y rab wateya dyom j bipirs. htmaleke mezin, d ew bi xwe watey j a zeh bike, jixwe d kes nikare ji nv derbikeve! 

Di ser de ji van fadeyn camr dixuye ku ew qet j ne arezay berhevkirina folklor ye ev kar, ji her hl ve ne kar w ye! Kar ku meriv ba ji heq derney, mebjin ku ev zimanek be, meriv qet dest xwe p neke hezar qat tir e ji kirin.

Birz Mustafa Borak di destpk de nzk 20 rpel titin qiset dike; gotin virde-wde digerne, bi dehan mnak ji gotinn piyan dyoman dide l rasterast bi awayek zelal nikare bibje dyom i ye. Lbel ji bo ku bibe xwed kitbeke str, hema i ketiye ber an j i hatiye bra w; iqas karibye li hev bne, li ser nav dyom titin li d hev rz kirine, wirmendn Ensttuya Kurd ya Stenbol j wan tesdq kirine (!) wek Ferhenga Biwjan pk me kirine.

Dema ku camr dixwaze bo me dyom tarf bike, gelek titn a dibje. Ji vana yek ev e, ku dibje :

Biwjek li gor rew hin caran rengdr e, hin caran navdr e, hin caran j dibe lker. Mnak:

Stxwar (rengdr),

Stxwar (navdr),

Stxwar bn (lker)

L her s j ji aliy watey ve biwj in. (r.22)

Di ziman kurd de j di zimann din de j gelek peyvn hevedudan yn wisan hene ku bi tena ser xwe j di nav hevok de j nabin dyom. Di lker de j, wisan dixuye ku ferqa di navbera bn byin de j nehatiye zann! Mesela ev rengdr bi v away nabe dyom:

Stxwar bn (stxwar man)

B are li hol man. *Ew qas ewled w j hebn, l jina w ku mir, mrik stxwar b li hol ma. (r. 840)

 Stxwarbn/stxwar bn nabin dyom. Em bibjin, kezzer, kezkur, gulbirr, rre tev heman tit in (rengdr an navdr te divt bila lker bin); du peyvn hevedudan ne. Heke stxwar bn dyom be, divt kezkur bn j bibe dyom! Her wiha, di kurmanciy de bi hezaran peyvn wisan hene, ima n din negirtine ferhenga xwe? Lbel ger llahm em rabin ji van her du peyvan dyomek bixuliqnin, hing divt wisan bte nivsandin:

sty xwe xwar kirin: li ber gern; lava kirin, rica kirin; xwe reben kirin; belengaz, teslmiyet an j baremayina xwe nandan

keziyn xwe kur kirin: n byin, n gerandin; li d yek mir xweikbna xwe xirab kirin; dev ji xwebedewkirin berdan

Bo numne, dema ku em bibjin, Ew yek stxwar e, di vir de wateya xwe ya rasteqn ew e ku, sty w kes xwar e, ango sty w ne rast e. Bi v away ne dyom e, bi ten rewek dyar dike (navdr?), wek ku em bibjin Ew yek rhsp ye. car, dema ku em bibjin Ew yek stxwar e (ji ber ku jina w miriye?), ev j manaya rengdrek (sifet) nan dide, wek ku em bibjin Ew yek xemgn e. Bala xwe bidin, yek peyv e, du wateyn cih ne l her du j ne dyom in, bi v away nikarin bibin dyom! L i dema ku em bibjin W sty xwe xwar kir, a li vir dibe dyom. ima? unke, di v hevoka dawn de bareya sty xwe xwar kirin di wateya mecaz de ye, ango di wateya tabr de hatiye karann. Newxe, ertek bingehn a dyom byn j divt di wateya mecaz/tabr de be!...

Niha ez j dizanim ku xebatn bqusr nn in. Ger xebatek nvenv j xwed qusr be, meriv dikare bi fesal xwe l nzik bike l ger berhemek ji ar paran s par s ribn xwe a be hing ez j nizanim ku meriv bi uslbeke awan bi kjan metod kirtk bike? Ev Ferhenga Biwjan ku di war xwe de tekane ye ji aliy qewarey (hecm) ve j (bnezer be!) gelek str e, ger ez rabim hem xeletiyn w binivsim, hing divt kmtir deh-panzdeh hezar rpel bne nivsandin! Ji w end ez d ne bi awayek sstematk l di ser re end numneyan pk bikim. L beriya w, ji bo ddayn Ev ferhenga biwjan di war xwe de tekane ye. (r. 5) Di xebatn ku heya niha hatine weandin de kes biwj wek v xebat bi wate bi mnak nenivisne. (r. 11) ez dixwazim xwendevan li kovara Vate, hejmarn 17, 18, 19, 20, 21, 22 sala weandina wan, her wiha, li berhemn weanxaneya Vatey j binihrin. unke gelek kurdan pirr hewesdar in ku drok ji xwe bidin destpkirin, wek ddaya nivsandina romana yekemn a kurd!...

 

Mnakin Ji aiyan

 

Digel ku dyom ruh an j kakil zimn in l ziman camr ne zimanek xas xwezay ye; tu bhn tahm ekla ziman kurd j nay, seranser zimanek kir naylon e; tu hevoka ku li gor qaydeyn gramera kurd rast hatibe nivsandin nn e, ne xwed tu stadardek ye; ne di yn berhevkir yan j wergirt de, l di axiftina w bi xwe de heman peyv bi end forman hatiye nivsn her wiha, dyom li gor sstema rzkirina alfabetk j nehatine rzkirin Lbel ez d bhtir li ser mentiq watey bisekinim. Em ferz bikin, ji dyoman yeke wiha:  

Di kulek de ketin

Brmet bn. *Ez m mvaniya wan l te digot ez di kulek de ketime, wek mer nsanan li min nenihrn. (r. 290)

Di kulek de ketin (bi tirk: bacada dmek), ne ku ji kulek de yan j di kulek re ketin (bi tirk: bacadan dmek), li nava kulek ketin e. titek wisan j ne mumkn e, unke kulek ne meydana beza hespan e ku meriv t de bimee bikeve! Bes meriv dikare j de bikeve. Tdeketin Jdeketin du kiryarn cih ne. Bacadan dmek = Di kulek re ketin/Ji kulek de ketin e. her wiha wateya xwe ya tabr/mecaz an j dyomk/biwjk j, ku camr gotiye Brmet bn, l ji ber ku camr ji bin ve a e, lewma j ev dyom bi v abn dsan j tu eleqeya xwe bi Brmet bn ve nn e! Her wiha, ew hevoka ku camr ji bo zelalkirina watey l zde kiriye j, ji bil lokirin tu wateya brmet bn j nade! unke dibje, wek mer nsanan li min nenihrn. Yan, ji mentiqa v hevok ev t famkirin ku di kulek de ketin kes nake brmet; qusr ne y ket ye, ewn ku l dinihrin xwedqusr in, lewre wan wek mer nsanan li w y ku di kulek de ketiye nenihrne!

Ev Brmet bn di i watey de hatiye karann? unke, wateya Onursuz oldulara tirk dide. Lbel wisan dixuye ku wan ne di v watey de xebitandiye, ez guman dikim ku di wateya Onursuz bir duruma dmek yan j di wateya Onursuz olmak de hatiye karann. Ger di wateya Onursuzlama de bya, divt Brmetbn bihata nivsandin ger di wateya Onursuz olmak de bya, hing diviyab wek Brmet byin bihata nivsandin.

Wateya w dyom ne Brmet bn e, belk meriv bikarbe wisan zeh bike:

di kulek re ketin: ji derdora xwe bi qas ku heq dike qedr qymet nedtin; neheq l hatin kirin  (Hesen ji biray xwe re got, Tu ima para min nkar dik, ma ez di kulek re ketime? Wate: Ew d bav ku tu j ketiy, ez j ji wan ketime, heq te iqas be, y min j ewqas e!)

Lbel, ne ji peyv hevok zehetn qao v dyoma ku camran wisan atopato rz kiriye l ger meriv piek serwext folklor kultura kurd be, car ji bo zeheta dyoma wan j, teqrben d tbigih ku dyomeke wisan heye:

seg nevexwend byn: xwend yan j mvan ku by vexwendin (ji ber xwe ve) be ahiyek yan j mvaniy byin (Ew seg nevexwend ye. Wate: Kes ew venexwendiye, ji ber xwe ve hatiye dawet, xwe daxistiye sewyeya segek, rmet medine w! Yan j, tu dibj qey em segn nevexwend ne, tew mazbanan li ry me j nenihrn, tu rmetek nedan me!...)

Seranser bi v away, tu dyomeke heqq ya ji folklora kurd bi awayek rast tekuz di v qao ferheng de cih negirtiye, her wiha, tu dyom bi awayek rast zeh j nebye. Ger ji bo dyomek a ji Ferhenga Biwjan evqas rove bte nivsandin, ku helbet divt li ser gian bte nivsandin, unke ji bo ku ez dirj nekim min ewa kmteqele hilbijart, de hn felaket texmn bikin!...

 

Peyvn Balk

 

Atar ann ser (yek)

Dek fen li yek kirin. *Serhat atar an ser me l bi ser neket. (r. 51)

Ez v peyv (atar) hn nuh di ziman me de dibnim. Ji zehet tdigihm ku wateya xwe neyn (menf) ye. Em ferz bikin ku me v peyv (atar) v dyom qebl kir. Lbel, zeheta w hi min tevlihev kir! Bala xwe bidin, di dyom de dibje atar ann ser l di zehet de dibje atar an ser me. Ez dizanim ku di ziman kurd de ser ser du peyvn cih ne, her wiha ann ser/ann ser yek ann ser/ann ser me j du wateyn ji hev cih ne, tu pwendiya wan bi hev ve nn e. De werin saf bikin! 

Ji aliy din, di ziman kurd de kes nabje dek fen l wek qalibek dek dolab an j fen ft bi hev ve tne gotin. Heke dyom be, ew zeheta ku hatiye kirin belk dyom be, ne ku dyoma camr! Meriv dikare wisan bibje:

li ser yek dek dolab gerandin: li yek hle kirin, xapandin; derheq yek de bi nihn amadekariya titn xirab kirin

Ev wisan, l dema ku min w dyoma li bin xwend, hi min tevlihevby xirabtir b! unke di w dyom de j ev peyva atar car bi wateyeke ern (musbet) hatiye karann. Bala xwe bidin, dibje:

Atara (yek) li ser (yek) bn

   Ketin reweke ern. *Atara min li ser te be, tu derd kulan nebn. (r. 51)

Xulasa min fam nekir, gelo ev atar i ye? Titek ba e yan xirab? De werin v ker di v bihur re derbas bikin!

 

dyomn endbareby

 

Versiyon ne t de l bi sedan, belk j bi hezaran dyomn endbareby hene. Ez nikarim hemy wan nan bidim l ji wan, mnakek j wisan e:

Av di gerden de xuya kirin

   bnr. Av di sret de xuya kirin (r. 51)

Li jr v dyom car dibje:

Av di gerdena (yek) de xuya kirin

   Pir bedew speh bn. *Gur li dev der qesr li ser kurs rnitiye, bala xwe daye Gulperiy qza Hesen Axa, av ku vedixwe, di gerdena w de xuya dike. Cell Cell, Ordxan Cell (r. 51-52)

Ez tnegiham ku cihtiyeke awan di navbera van her du dyoman de heye ku dubare bne her wiha, yek zeh kiriye l ji bo ewa din dibje bnr. Av di sret de xuya kirin. li jr wan j dibje:

Av di qirika (yek) de xuya kirin

   bnr. Av di sret (yek) de xuya kirin (r. 52)

Ji bo ku ez l binihrim, min her du bnr. j nedt. L ev dyoma li jr heb:

Av di sret (yek) de xuya kirin

   Pir bedew bn. *Maelah bka Zero wisa ne ku av di sret de xuya dike. (r. 52)

Her s j ne wekhev in:

bnr. Av di sret de xuya kirin (r. 51)

bnr. Av di sret (yek) de xuya kirin (r. 52)

Av di sret (yek) de xuya kirin (r. 52)

Di hevoka zehet de av nekiriye bold. Li gor sstema camr, ger em av hesab nekin, em d ji ku bizanibin ku di sret de i xuya dike? (Tu sstem standard nn e, hema elelkeyfek!) Em viya j bidin aliyek, ez dixwazim bipirsim b ima ji bo dyoma jorn gotiye, Pir bedew speh bn. l ji bo ya jrn bi ten dibje, Pir bedew bn., heke speh j km be, i ferqa xwe dibe? ez tnagihm ku nsan av vexwe, ima di sret de dixuye?! Di gerden de xuyabna av tabr/mecaz- hebe j ev yek dikeve ser meriv, unke riya av ye (tabr/mecaz ne bmentiq in!), lbel ez nizanim av awan di sret (r) de dixuye! Ba t zann ku dema nsan av vedixwe, ne ku bi aliy sret/r de berjor diherike, na, di gewriy re berjr diherike. car i av di sret de heye?! 

Ferhenga Biwjan a str wisan bi tevliheviyn komk dagirtiye ku gelek caran ji hrsbn wdetir d ken meriv t, eyn wek lstika zarokan e. Mesela dibje:

Av ku di ser de qelapt, ya bihostek, ya artil

   Mirov ku nok b nav, km an j zdebn d ferq nake. *Av di ser de qelapt, ya bihostek, ya artil. Zana Farqn (r. 52)

Wek ku dixuye, camr li bin hin dyoman nav nivskarek nivsandiye l avkaniya xwe nedaye xuyakirin. Lewma j, nay zann gelo bi rast j v nivskar hevokek yan j dyomeke wisan karaniye yan na? Heke karanbe, gelo di sohbeteke li ser piyan an j di belegeyeke nivsk de? Heke belge be, ev kjan e? Niha ez ji v hevoka lihevhat ketim guman! Gelo dyomeke wisan heye yan na? unke ez dizanim ku dyomeke wisan heye: Ger meriv kete av ha li ok ha li nav! L di Ferhenga Biwjan a hja str (!) de tune ye. Sedemn din n gumankirina min j hene ku, ya p ev e: Di yek de kuyek zde ye yan j di ya din de kuyek km e, ima? A duduyan j, ez nizanim gelo di avkaniya xwe de peyva artil di wateya ar til de hatiye xebitandin li vir wek xeletiyeke teknk bi hev ve zeliqiye, yan j, di rastiya xwe de peyveke xweser ya wek artil (pvan) heye? Her wiha, min viya j fam nekir ku di zehet de dibje, Mirov ku nok b nav. Ev, t i watey, awan mirov bye nok nav? (Mirov ku nok b nav,: nsan/kii ki nohut oldu ad/i,) Noka i, nav i? Ez ba nizanim, gelo xwestiye bibje, Noq av/nav byin; noqav byin (bi tirk: suya batmak) an j titek din?

end rpel bi n de j dibje:

Av ku da ser, i bihostek i artil

   Mirov ku kete nav d ji w n de ne xem e. *d ji min re derka w nn e, jixwe ketime nav. Av ku da ser, i bihostek i ar til. (r. 58)

Ji ser de bibjim ku ev derka w i ye, gelo peyveke wisan (derk) heye? (Peyvek ji peyvn balk!). Gelo derketina ji nava w bye derka w? her wiha, av awan dide yan j daye ser, ku i bihostek i artil yan j ar til, d ji w n de d nebe xem? Li jor gotiye ferq nake, l di viya de dibje ne xem e her wiha, di dyom an j w hevoka lihevhat ya jorn de dibje, Av ku di ser de qelapt, ger ji aliy gramer ve a e, l qet nebe ji aliy watey ve km-zde t famkirin ku b hela dixwaze bo me i bibje, l di dyoma jrn de dibje, Av ku da ser, her wiha, zehetn wan j ne wekhev in. Ez dixwazim fam bikim ku gelo i ferq di nava wan de heye dsan, ez dixwazim bnim ber av xwe, gelo av awan dide ser, yan j av dayn ser wateyek an j termeke (tgeh) awan e? Heram be ku titek hatibe ber av min an j wateyek/zehetek hatibe bra min! Ez nizanim i nav li v kirin daynim?!...

Ji aliy din, ima ew peyva artil li jr ji hev ye bye ar til dsan, di dyoma jorn de i bihostek, i artil l di ya jrn de i bihostek i artil hatiye nivsandin, yan di yek de vrgul (,) heye l di ya din de nn e, ima? Lewre, t zann ku vrgul (,) ji ber keyfiyet nay xebitandin!... Dibe ku camr bibjin, ev tit-mitn hrik in! Lbel, ewn ku ji zimn fam dikin, divt teqdr bikin ku di nv hevok de ne bi ten hebn nebna w, ew cih ku vrgul (,) t dann j dikare watey ji bin ve biguherne, mebjin ku ev j ferhengek be! 

Ez naxwazim ser we binim, digel ku ne qabil tehemul ye l ji kerema xwe re sebr bikin, hema bi kurtah ez d bala we bikinim ser end dyomn balk tevlihev aiyn din:

Avr avtin (Awir avtin)

   bnr. Awir dan

Avr (awir) li (yek) dan

   Di demeke kurt de bi bandor li derek yan j li titek nihrn. *Em gihtin rasta xwendingeha w ez bi ten hlam, ber li der berze bt, avriyek li min da smet Mehemed Bedel

Awir p ve dan

   bnr. Awir dan

Awir t de n

   Bi awayek baldar l nihrn. *Awirn min wisa di w de n ku p aciz b ry xwe guhest.

Awirn ewat avtin

   Bi awayek xemgn keser nihrn. *Dema ku di hucreya zindan de ez bi w hal dtim, awireke ewat avte min.

Awirn tj avtin

   bnr. Awriyn tir avtin

Awirn xwe j dr xistin

   bnr. av xwe j revandin

Awirn xwe ji ser hilnedan

   Xistina bin bandora xwe. Tim opandin. *Min awa kir, Canxwas awirn xwe ji ser min hilnedan.

Awirn xwe tj kirin

   Bi armanceke neyn yan j xerab li kesek nihrn. *Sosin awirn xwe tj kirine, dixuye ku d titinn xerab bibje.

Awir (avr, avr) ldan

   bnr. Awir dan

Awirn tir avtin

   Bi awayek xerab bi niyeteke neba nihrn. *Salo wisa awireke tir avt ku Temo (r. 59-60)

Peyva guhest(2) di i watey de hatiye karann, di wateya bada yan j fetiland de? unke, guhastin di wateya tamak a tirk de ye. Yan, dema ku em v hevok wergernin tirk titek wisan derdikeve aciz b ry xwe guhest: rahatsz oldu ve yzn tad. Meriv rabe qesten ziman kurd xirab bike j ewend biser nakeve. Her bij!...

Zimanzan ne pwst e, hema xwendevanek ku piek anay/a v ziman kultura kurd be, heke bala xwe bide ser van end dyomn (!) ku min j hildane away nivsn zehetn wan ew ziman ku hatiye karann, hing ez bawer im d tbigih ku ev i ferhengeke hja ye(!). Bala xwe bidin, dibj bnr. Awir dan l ez di temam v ferhenga giranbuha de geriyam, mixabin, min nedt, Awir dan nn b ku ez l binihrim b hela ew i ye? jixwe, heke awirdan/awir dayin (bakma/bakmak) j dyom be, hing avdan xeberdan bazdan pvedan j dyom in! Gelo evn han i qebehet kirine ku di v ferhenga zrn de cih wan nn bye?

Em dizanin ku di ziman kurd de tj nihrn heye ev peyva tj ne di wateya ac ya tirk de l di wateya keskin de ye. Gelo we kes awirn tir tahm kirine? Xwed me bisitirne, ger awirn or j hebna me d i bikirana?!... niha ez ji dil xwe y xas dipirsim, gelo we kes bihistye ku di nava kurdan de ji awir (nihrn; mzekirin) re awr, avr yan j avr hatiye gotin? Camr hevoka Em gihtin rasta xwendingeha w ez bi ten hlam, ber li der berze bt, avriyek li min da ji bo v aiya xwe kiriye bingeh, l ji ber ku avkan ne dyar e, lewma j em d nizanibin gelo smet Mehemed Bedel peyveke wisan karaniye yan na? Ger karanbe, aiyeke teknk ye, yan j ew ne serwext ziman nivsandin ye, lewma? Dibe ku ziman (qelem; pns?) camr bi xwe negeriyaye ku bikarbe bibje awirek, lewma j gotiye avriyek, unke li gund me j camrek zimangiran heye, wan end ber di amr de mab gaz dikir, digot Welliiin, alltg m ketne amll! (Weriiin, lastgn min ketine amr!), nexwe, ger birz Mustafa Borak bibihstana d viya j wek dyom bixistana Ferhenga Biwjan Ensttuya Stenbol j helbet d ap bikirana!...

 

Zimanepel

 

Birz Mustafa Borak seranser zimanek epel karaniye wisan chaneke feh ors radixne ber avan ku li gor v ferheng, meriv dikare sond bixwne bibje, di milet kurd de ji bin ve ne esalet medeniyet, ne edeb terbyet ne j nezaket heye! Ji v chan end mnak:

*Diya Serfiraz neviy min avpvaz kiriye diya w dike nake titek naxwe. (r. 13), *Remezan yek bbav e, ji ku hatiye kur k ye ne kif e. (r. 95), *Fazil qebrax helbet erm nake. (r. 101), *Boika Eya Nado l dixure, dsa ji pey Seyad Kemal naqete. (r. 164), *Pit wan gotinn xwe yn eli Mexple keng ku li av Berfo diket, w watr ku bi bin erd diket. (r. 110), *Hezma qza Nsoy Hlik ortan. (r. 123), *lya Qnsepet w deh boikan j p ve gir bide wisa bibje. (r. 164) *Dsa qza Kemal pxwar boika xwe li ba dikir hem xortn tax bi pey xwe dixistin. (r. 165), *Xatna i ye, hema bye avrya mrn taxa me. (r. 169), Kar w bnams j wek darika hewedel tevdan e. (r. 170), *i ye dsa v jinik dawa xwe daye ser ser xwe, derketiye meydan, ma xwediyn v tune ne? (231)  *Ew qas xwarinn xwe hebn, l Xan ji zotik xwe carek j dev xwe p nekir. (r. 266), *Nizanim Derdo i bi Gew kirib, diya Gew dev xwe girt qna xwe vekir. (r. 270) 

Ji vana gelek fehtir hene ku min hilnedane.

Ma ev ne lstika zarokan e, ev Ferhenga Biwjan e! Ensttuyek ap kiriye d ji milyonan kurd yan j kordologn ku hene yn ku hn d bne din re bibe referans, bibe avkan, bibe babeta tez lkolnan

Ma ewqas hsan e ku meriv rabe webaleke wisan bigre sty xwe?!...

 

dyomn ku ji Tirk Hatine Wergerandin

 

Bguman di navbera gelek zimanan de her wiha, di navbera ziman kurd tirk de j danstendina peyvan, dyoman hwd. bye, yan j, gelek qalib di gelek zimanan de di formeke wekhev de ne. Lbel dema ku titek bi kurd yan j tirk be, meriv awan j bike, dsan j ew tit ji dirv mentiq taybetmendiyn xwe bi ekeray adyeta xwe bell dike. Ji aliy din, ger dyomn me bi awayek rast bne berhevkirin qeydkirin, tu pwstiya me bi dyomn tirkan nn e. dyomn tirkan di tirk de, yn kurdan j di kurd de xwe in. Her wiha, her kes dizane ku gelek hjahiyn kurdan hatine talankirin, hatine dizn; di ser de muzk gelek tit ji folklora kurd li ziman tirk hatine wergerandin

Jixwe, talan diz ji karn ps n zaliman in. car, heke mezlm xwe bizane, ew eref heysiyeta mezlmiyet hezaran car ji selteneta zaliman birmettir e, l na, heke mezlm j xwe tenezul van karn ps bike, ku bi ser j nakeve l rmeta xwe dadixne sewiyeya zalim jixwe d, ew zilma ku kiandiye j ji ks w die! Lewma j, diziya dyomn tirk belk ferheng str kiribe l tu qmetek nedaye folklora me, tew di ser de j mentiq sstema ziman kurd herimandiye!

dyomn ku motemot yan j bi awayek xirabkir (ji bo ku r ji ser xwe bide windakirin, ewt wergerandine!) hatine wergerandin gelek in. Lbel ez d wek numne vana nan bidim.

Ba andin, bahoz inn

   Mirov ku xerabiyek bike, d rast xerabtirn b. *Z nebe j l gelek caran kesn ku ba binin, w bahoz biinn. (r.65)

Tirkiya w:

Rzgar ekip frtna bimek: Yapt ktln ok daha by ile karlamak.(3)

Aqil xwe revandin

   bnr. Aqil xwe winda kirin (r. 46)

Tirkiya w:

Akln karmak: 1) Delirmek, deli gibi olamk. 2) lgnca, yersiz iler yapmak. (4)

Ew i av diya xwe ye, (r.261)

Tirkiya w:

O ne anasnn gzdr.

dyomeke din a balk:

Ba li me nagerin, ps j ji me venagerin (danagerin)

   Kesn ba na, l yn xirab dev ji yek bernedan. *L mixabin, ba li me nagerin, ps j ji me venagerin. (r. 73)

Tirkiya viya j ev e:

yisi bizi bulmaz kts bizden vazgemez.

Jixwe, tu pwendiya v gotina ku eher ocixleriyn Diyarbekir dibjin bi dyom byin ve nn e, l her awan bye, bi awayek gihaye ber guh birz Mustafa Borak, lbel wek ku t dtin, ji ber ku wergera w xirab bye lewma j di kurd de tu wateya xwe nemaye her wiha, zeheta xwe j, heman tit bi du away hatiye fadekirin, ewqas!  

 

Kultura Siyas Pvann Exlaq

 

Kesin hene, ji ber ku di nav qalik xwe y cematbn de as mane heke kultura wan a siyas li ser esas fanatzmiy ekil girtibe, d di tkil pwendiyn xwe de, di xtabkirin de tew di xebatn zanist (!) de j nikarin binhi refleksn xwe ji wan hsn ors bedeb xal bikin

Xebata li ser zimn amadekirina ferhenga biwjan karek zanist (ilm) ye. Bguman zanist objektv ye, meyla xwe bi hzb komik komel partiyn siyas deolojiyan nn e.

Ev end mnakn li jr derbar kultur zhniyet exlaq siyas y amadekarn Ferhenga Biwjan de fikrek didine me, ji kerema xwe re ba bala xwe bidin:

Bxr boxir bn

J xerab nepak hatin. *Ev Mistoy Berzan mirovek bxr boxir e. Roja ku derkeve p mirov, ew roj re dibe. (r. 100)

Berzeq bn

   Li hember mezinan di nav helwestek neyn de bn. *Ev law Berzan wisa berzeq bye ku derd w nay kiandin. (r. 93)

li beramber vana j, ev hene:

Bje bimire bimire, bimne bimne.

Tu car ji gotina yek derneketin. *Serok tevgera azad ya kurd, i bibje ew e, bje bimire bimire, bimne bimne. (104)

Mora xwe l xistin

   Bandor l kirin. *Di w pvajoya xeter de dsa j Serok mora xwe li rojev xist. (r. 677)

 Berzeq bn i ye, min nebihstiye ez nizanim l Mora xwe l xistin ji tirk hatiye wergerandin (damgasn vurmak).

Em viya li vir bihlin, Mistoy Berzan ku li gor Ensttuya Kurd(!) ya Stenbol mirovek bxr boxir e j em bidin hilek her wiha, em law Berzan j, ku li gor xwediyn v ferheng li hember mezinan di nav helwestek neyn de ye derd w nay kiandin bidin hleke din! L ev peyva Serok li vir ne navek taybet, rengdr e. em dizanin ku di nivsna kurd (Latn) de bi ten navn taybet bi pta (herf) mezin dest p dikin, ne ku rengdr (sifet)! Her wiha, htmaleke mezin li nv kurdan bi dehan, dibe ku bi sedan, heta ku bi hezaran serok (bakan; reys) hebin. Nexwe, her kes rabe ji bo serok xwe v peyv bi herfa (S) mezin binivisne, gelo d tu qaydeyek bo nivsandin bimne?

 

Wek Encam             

 

Xulasa, gelek kes saz hene ku bi ziman kurd re mijl dibin an j bi kurd dinivisnin, ez nizanim derd wan i ye l tam hay ji xwe nn in ku i dikin, lewre bi van xebatn xwe re hezar geleme teqeley dixnin nava zimn edebiyata me; lteratura me diherimnin dihlin! Jixwe, dema ku ziman biherime d tu titek paqij namne!

Ev berhemn bi v reng siberoj dibin referansa aiyn mezintir her wiha, felina sstem mekanzmaya ziman me. ji min re wisan dixuye ku sed kes (kesn bi rast j zana) sed sal li ser bixebitin, dsan j ez ne bawer im d bikaribin v texrbata by berteref bikin. Niha di roja royn de ji me ve naxuye l bi qas pnc sal bi n de ji ry van xebatn bi v away, (heke axiftvann w hebin!) lewitna v ziman t ber av min p re j girn dikeve gewriya min.

Heyf ku i heyf!...

 

 

 

______________________________________

*Ez bawer im, kesine ku nav wan di v ferheng de derbas dibe ew j di v baweriy de ne. Ger ez a bim j, kmtir, hviya min ev e. Lbel bi i away bye, ez nizanim, l ev eyan e ku derxistina v ferheng ya bi v away bciddiyetiyek li ber avan e, tu xizmetek ji zar kurmanc re nekiriye ji bil zdekirina teqele tevlihev lewitandin!... Her wiha, digel ku rola Ensttuy di gelek berhemn ku bi logoya xwe weandine de bi ten roleke bast e, ji rola weanxaneyeke weset j kmtir e, l ew refleksn amadekirin weandina v ferheng di gelek berhemn din de j xwe didin der: Jixwe kurd naxwnin l bila bte dtin ku em i kitbn str (llahm str!) amade dikin!...

Ev awa xebat dibe ku di demeke kurt de payeyek (!) bex meriv bikin l bi dirj byina dem re d sergoyeke gen bi ser v kfxweya erzan de raxnin!(Derd min? Dil min bi hal v ziman diewite)  

1. Meydan Larousse, Enstit maddesi. (Enstit i. (fr. nstitut) Bilimsel aratrma, inceleme ve yayn yapan bamsz kurulu: Folklor Enstits. Baz eitim kurumlarna verilen genel ad. Bknz. ANSKLOPED.) 

2. Hejar (Evdirehman erefkend), Ferhengi Kurd-Faris, api Sevvom, Intiarati Siro, Tehran-2003, r. 537 (Veguhastin: Rragiwzan, le iwnk bo iwntir n; intiqal) Farqn, Zana, Trke-Krte Szlk, stanbul Krt Enstits yay. stanbul-2000, (tama/tamak maddeeri) s. 1103-1104

3. Bezirci, Asm, Deyimlerimizin Szl, Genda Yaynlar, stanbul-1991, s. 311

4. Bezirci, Asm, Deyimlerimizin Szl, Genda Yaynlar, stanbul-1991, s. 30

Not: Ev nivs li kovara BR hejmara 4. weiyaye. (BR, Kovara Lgern Lkoln, Hejmar 4., Zivistan Bihar 2006, Diyarbekir, r. 112 123)

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org