FERHENGA JN

 

Roan Lezgn

 

Ferhenga Jn, ferhengeke KurmancEreb ye. Beriya pgotina ku Seyday Trj jnengarya Muhemed Ceml Seyda ku Abdurrehman Alc nivsandiye, bi Maf ap parast ye, ji daner ra ye, apa (1) yekem, Libnan-Beyrt, apxaneya EMRAL, deh dolar nirx ferheng ye dest p dike di dawiya qedandina tpa Z de j xuya ye ku daner Ferhenga Jn Mehemed Ceml Seyda bi xwe wisan nivsandiye, HEWB Bi arkariya Xweday gewre kuta b FERHENGA JN, sal 1987-Z, Muhemed Ceml Seyda, Srye-Qamil lbel mjya apkirina ferheng ne diyar e.

Di pgotin de ku mijya nivsna w j ne diyar e, Seyday Trj bi kurtas behsa droka kurdan ziman wan dike dibje Beriya 2600 sal Avesta, pirtka Zeradet bi xzn zarav Mdya hatiye nivsandin. Kurdistan hatiye parekirin, ketiye bin dest koledaran her dem li ser w kutin talan ceng e, l heta bi ro j dsa dev ji ziman reng nann xwe bernedaye. Di vir de xwe t zann ku kok bingeheke w ya kr dirj di drok de heye. Ziman kok bingeha miletan e. i milet ku dev ji ziman xwe berde d di nav gel chan de winda bibe d tu bingeh j re nemne Seyday Trj behsa girngiya kilaskn kurdan dike pit re pesna kesn ekola Hawar dike. Seyday Trj, Muhemed Ceml Seyda j di nav wan de dihesbe dibje ku w di sh (30) salan de v ferheng amade kiriye. Di dawiya pgotina xwe de j bang li kurdan dike ku ji bo ziman milet xwe bixebitin bi gotineke piyan daw li gotinn xwe tne ku dibje, Ga dimire erm dimne, mr dimire nav dimne.

Di jnengarya Muhemed Ceml Seyda de ku Abdurrehman Alc nivsandiye mjya nivsandina w j ne dyar e, t gotin ku Muhemed Ceml Seyda di sala 1918an de li naveya Lic ya Amed hatiye din. bav w Ceml Seyda yek ji leker leheng orea x Sed Pran b, ku milet Kurd wan di droka mrxasya xwe de nivsandiye.

Her wisan dewam dike dibje, Muhemed kur Ceml e. Ceml kur Muhemed Had (Seyday Lic) ye. Seyda kur Sebgetullah e. Ew j kur Resl Paay Sor y Rewandiz ye biray Kor Muhemed mr Soran e. bi v away dewam dike, Muhemed Ceml Seyda ji malbateke mezin, mrxas oreger e. Her wek ku bapr w Seyday Lic kur xwe Ceml da xwendin, l Ceml bi temam xwendina xwe nebir ser. Seyday Lic hozanek hozan bi tol b.

Muhemed avn xwe vekir li ser stemkariya fastn tirk. orea x Sed xwe t bra w:

Atatirk generalek bi nav Al Bart and bajar Lic. Pit kestina orea x Sed w general xwnmij, y ku oregran bi sax diavt nav ava keland hinekan j bi dar ldan dikut V stemkary bi awayeke kr di nav raman can cerg w de cih girt ji bra w ne. Muhemed her du birayn w yn mezin Evdilbar Evdilquds digel dayka wan pnc sed (500) maln zaza ve ann nav Amed, ku di r de gelek zarokan ji ber sermay mirin. W koa mezin xistin Mizgefta Hz. Silman. Pit re wan surgun bajar Ngdey kirin. S sal ew li w drgeh man. Di sala 1928an de ef derket. Pit v ferman malbata Muhemed bi kober hat Sry. Her du birayn Muhemed lma ol xwendin bn mele. Ceml Seyda kur xwe Muhemed and dibistana am w spart Celadet El Bedirxan da ku dibistana frans bixwne. Muhemed li bin nihrn iyariya mamostay hja serbilind, hozan Celadet El Bedirxan ku alaya ziman-rziman toreya Kurd bi xurt hildab dixwend li mala Mr radiza; zann torevaniya Kurd ji Mr Celadet hn b. Di sala 1930an de firansizan libatn civata XOYBN li bajar am dan skankirin. Libatn civat ev kes bn: Celadet El Bedirxan, Kamran El Bedirxan, Qedr Ceml Paa, Ekrem Ceml Paa, Mqdat Beg, Bedr Beg, Muhemed Beg, Dr. Memduh Selm, Dr. Ehmed Nafz, Nuredn Zaza, Bozan Beg, ahn, Mistefa Beg (Hiro), Hemze Beg, ewket Beg, Osman Sebr, Qedr Can Haco Axa digel kurn xwe Hesen Haco, aan Haco, Ysif Haco, Ceml Haco, Muhemed erf Haco, Ekrem Haco Behram Haco.

Muhemed Ceml Seyda di demeke girng giran de di nav box berann orea kurd de b. Di nav hozan torevan konevann neteweya kurd de dijiya. Muhemed ta sala 1939an li am li nik Celadet El Bedirxan li dibistan xendina frans ereb berdewam kir. Tore, drok, ziman rziman Kurd i serphat babetn Kurd hene ew li ber dest Mr Celadet fr wan b.

Muhemed 9 sal dibistan xwend. Di sala 1939an de dplomaya frans stend. Di Cenga Chan ya duyem de tevay dibistann frans hatin girtin. Di sala 1940 de Muhemed hat Cizr (Cizra Binxet-R.L.) ji ber ku nivsandin xwendina kurd bi tpn ereb b, w dest bi arkariya xort xwendevann kurd kir. Muhemed pirr dil heb bo xwendina bilind bie Ewropay l mixabin hejar xizaniy v riy li ber w girt, digel v qas dsa j kar w her xwendin nvsandin b. Di sala 1962an de infsaliya kirt (Dewleta Sry-R.L) hin pirtk helbestn w ewitand w xist zindan. D re, w surgun Siwda kir. Di sala 1964an de dsa vegeriya Cizr dest bi daneriya Ferhenga Jn kir ku heta bi sala 1987an berdewam kir.

Hviya me ev e ku ev dar bibe ronahiyek, li ber avn w ta ku ber tkona v milet ev yek j bibe. hviya me ev e, qada w ge bibe; gul lal ekn w ge bibin bhn bidin.*

Ferheng li gor sstema alfabeya latn ji aliy ep ve dest p dike l li gor alfabeya ereb ji aliy rast ve (di dawiya ferheng de) bi ziman ereb wek berga kitb Qams El-Heyat, Kurd-Ereb, Teelf: Muhemmed Ceml Seyda dinivse di rpela 424an de duaya qedandina ferheng, di rpela 423an de bi sernav El-Hedai ango Diyar de bi ziman ereb behsa xebata Ferhenga Jn a bi zehmet dike pesn Hafiz Esad serok wextk y dewleta Sry dide ferhenga xwe diyariy w dike, dibje Hafiz Esad, Xwed w serkeft bike biparze hing mirov tdigih ku Muhemed Ceml Seyda ji bo ku karbe ferhenga xwe ap bike, dibe ku ji bgaviy wisan dike! Di rpela 422an de li bin sernav El-lugatul Kurdye behsa drok lehe taybetyn ziman Kurd dike. Di rpeln 421 420an de j 55 heb avkaniyn ku M. Ceml Seyda peyvn Ferhenga Jn j hildane, ku pirraniy wan klaskn kurd ne, diyar dike. Di rpela 419an de j nav kesn kurdperwer n ku w wan naskiriye di war fehma netewayetiy de ketiye bin bandora wan, n wek Celadet El Bedirxan, Kamran El Bedirxan, Cgerxwn, Hesen Hiyar, Ehmed Nam, Osman Sebr, Qedr Can, Dr. Memduh Selm, Ekrem Ceml Paa, Nredn Zaza, Mele Ehmed Ziqenk (Mufty Qamilo) Mele Evdiselam Nac dihejmre di benda dawy de j behsa xelk iyay Kurmnc Cezreya Sry Kurdistana Bakur Bar dike. Di rpela 418an de j, bi ereb hin zahetn xwendina Ferheng qiset dike.

Ferhenga Jn bi tevay 424 rpel e 22.150 peyvn kurdiya kurmanc bi alfabeya latn li hember wan j bi alfabeya ereb peyvn hemwate yn ereb, ku di her rpel de du stn in, hatine rberkirin.

Li gor tpn alfabeya kurd hejmara peyvan wisan ye: 

A-478, B-1652, C-473, -809, D-1576, E-270, -63, F-328, G-1046, H-1360, I-32, -40, J-238, K-1641, L-716, M-1056, N-1055, O-64, P-1872, Q-973, R-990, S-1444, -1031, T-78, V-136, W-218, X-928, Y-98, Z-782 = 22.150

Lbel di tpa T V de xelet hene: Di dawiya tpa T de du rpel ji tpa ޔ bi xelet dubare cih girtine, her wiha peyvn tpa T eyn wek hev dubare bne; ji rpela 347 heta 360 die xuyaye ku hn peyvn tpa T neqediyane l awan ku me got, du rpel (345, 346) ji tpa ޔ ketine dawiy. dsa bi v away, cardin ji rpela 345an dest p dike heta bi rpela 360 die. car di pey v dubarekirin re, ji rpela 360 derbas rpela 377 dibe ku di nav de ji dawya tpa T destpka tpa V 16 rpel winda ne. htmaleke mezin, dibe ku ev xelet ya apxaney ye. Ji ber v yek herend peyvn ku di ferheng de ne, me yek bi yek jimartibin j, xuya ye ku d peyvn ku daner berhev kirine di Ferhenga Jn de bi tevay cih negirtine.

Bguman Ferhenga Jn ji her hl ve ne ferhengeke ewend tekuz e, xeletiyn xwe j gelek in. Lbel, ger li gor dema xwe ertn kurdan ziman kurd ku di bin qedexe, zilm tadeya dagrkern bnsaf de ye, li ber avan bte girtin hing kmas qusrn Ferhenga Jn li ber dil mirov siviktir dibin her wiha qedr v xebata Muhemed Ceml Seyda y fedakar kmtir nabe.

Ji van kmasyan wek mnak, di tpa B de, li rpela 12. peyvn bayloz: el-sefr, qonsol, baylozgeh: el-sefareh, baylozxane: el-qonsolyyeh dinivse, l dsa li rpela 14. bayloz: el-sefr, qonsol, baylozgeh: el-sefareh dubare dinivse. Dsa xeletiyeke bi v away heye ku li rpela 16. behv: lz, bhvterk: lz exder nivsandiye l li rpela 30 bihv: lz, behvterk: lz ter dinivisne. Xeletiyn bi v away ku me du mnak j dar avan kir, gelek in.

Xeletiyeke git j ev e, ku di ziman ereb de kirdeya her kar wek navek dibe peyveke xweser. Wek mnak, El-Intiar: Weanger, Munteir: Weiyay, weand; tit hatiye weandin, Munir: Weanger; ew/ewa ku kar weangery dike, car di Ferhenga Jn de Muhemed Ceml Seyda wisan dinivse, belakirin: el-intiar, belakir: munteir, beladike: yunteir. Li hember peyva Dar-el Ner a ereb ku niha kurd dibjin Weanxane, w belavxane nivisiye. 

Dsa numneyek ji xeletiyn git j ev e, ku kurd bi awayake dyomk (biwjk) dibjin, Ber dest sibeh w her s peyv wek ku peyvek be, bi hev ve nivsne gotiye, berdestsib: metleelsabah, ji bo biwja Avtina pit guh nivsandiye avtinpitguh: ihmal.

Xuya ye ku Muhamed Ceml Seyday ji ber xwe ve gelek peyv kirine. Lbel ji peyvn hey yn kurd stfade nekiriye. Ji van peyvn kir di Ferhenga Jn de numneyn balk hene. Wek mnak, bajrvan: reys mecls el-medne (reys meclisa bajr; reys beledy; aredar-R.L.), balafiraerker: el-tare el-muqatele, balafirvan: el-teyyar, balafirxane: memel el-tarat, balafir bombeavj: tareh qazfet el-qenabil, balafirerker: mixbe el-tare, balafirddar: el-taret el-nefaseh, balafirbark: taret ehn.

Hin peyvn din n balk: Axlv: ehr Hezran (Meha Hezran; Pper; Cewzerdan-R.L.), babels = sedsal: el-qern, 100 sineh.

Muhemed Ceml Seyda digel ku di dawiya Ferhenga Jn de (Li gor Ereb di ser de), li bin EL-Mustelihat dibje Ez d peyvn ku koka wan ereb bin bi areta eyn a ereb (e), Farisiya Njen bi (F-N), Kurd bi (K), Kurd-Soran bi (SOR), Tirk bi (T) her wiha ngilz, Frans, tal, Yewnan Alman j bi areta (L) di dawiya peyvan de bidim nandan lbel gelek km rayet v yek kiriye.

Xulasa, Ferhenga Jn di nav lteratura Kurd de cihek ji xwe re kiriye. Helbet d zimanzan ferhengsazn Kurd ji v xebata Muhemed Ceml Seyday sd werbigirin.**

*Ji ber ku gelek-gelek a/xelet tde hebn lewma j wergirtin ji aliy min ve hatiye redaktekirin/teshhkirin. (R. Lezgn)

**Ev nivs li hejmara 2an a kovara lkoln lgern ya smehane BR (Dyarbekir-2005) j hatiye weandin.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org