Gelo Fikrekî Orîjînal yê Kurdî Heye?

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Kurd, ji destpêka salên 1960î ve di nav çepên tirkan de, bi taybet di nav Partîya Karkerên Tirkîyê (TÎP) de organîze dibûn. Kurdên ku di nav Şorişa Neteweyî ya Demokratîk (Milli Demokratik Devrim: MDD) de organîze dibûn, hejmara wan kêm bû. Di dawiya salên 1960î de kurdan rêxistinên xwe ava kirin û axir ji çepên tirkan cihê bûn. Komeleya Şorişgerî û Kulturî ya Rojhelatê (DDKO) di van rêxistinan de ya li pêş bû.

Mitîngên Rojhilatê ku li payîza sala 1967 çêbûn, bûyerên girîng ên civakî û siyasî bûn ku DDKOyê derdixistin pêş. Partîya Karkerên Tirkîyê (TÎP) û welatparêzên kurd bi hev re Mitîngên Rojhilatê organîze kiribûn. Di sala 1966 de Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê (PDKT) rêxistineka girîng bû ku welatparêzên kurd li dora wê kom bûbûn. Pişt re li nav vê sazûmana îlegal cihêbûnek çêbû û Partiya Demokrat a Kurdistana li Tirkîyê (PDK-T) hate danîn.

Ev hewldana kurdan ku ji çepên tirkan vediqetiyan û rêxistinên xwe yên serbixwe ava dikirin, bi têgihîştina civakî, bi têgihîştina kurdbûnê re girêdayî bû. Têgihîştina ku geş dibû, bê hela kurdan û Kurdistanê çawa fehm dikir jî, girîng bû. Ev fehma ku geş dibû, gelo derbareyê Kurdistanê de xwedîyê nihêrîneka çawa bû? Ev, babeteka wisa ye ku divê bête vekolandin.

Wê demê, li wan salan, çepên tirkan dirûşmên mîna “Têkoşîna li hemberî emperyalîzmê” û “Tirkîyeya serbixwe” bikar dianîn. Çepên tirkan di vê çarçoveyê de xebata xwe dikir. Lêbelê çepên kurdan ku ji çepên tirkan vediqetîyan û hewl didan xwe ku rêxistinên xwe yên serbixwe ava bikin jî ev dirûşmên hanê eynen bi kar dianîn. Çepên kurdan di vê çarçoveyê de xebata xwe dewam dikir. Tu bixwazî nexwazî pirseka mîna “Gelo fikrekî orîjînal yê kurdî heye?” tê bîra meriv. Fikrekî orîjînal yê tirkan heye. Berî her tişt, ev fikr, fikrekî li dijî kurd e. Ev fikrê hanê, fikrekî wisa ye ku, di çarçoveya maf û azadîyan de li meseleya kurd nanihêre, di çarçoveya asayîşê de lê dinihêre. Dibe ku hinde sazî an jî nivîskarên istîsnayî hebin. Belam ev istîsna jî nikanin vê naveroka fikrê tirkan biguherînin.

Ez ne di wê qenaetê de me ku li salên 1960î Komeleyên Şorişgerî û Kulturî yên Rojhelatê (DDKO) xwedîyê têgihîştineka tendurist a derbareyê kurdan û Kurdistanê de bûn. Gelo têgihîştineka tendurist a derbareyê kurdan û Kurdistanê de di roja îroyîn de heye? Ev pirs jî pirseka wisa ye ku, divêt bête pirsîn û bersivên wê bêne dayîn. Di vê babetê de ez wisa difikirîm ku fikr û helwêsta Tevgera Yekîtîya Neteweyî ya Kurd (TEVKURD) û derdorên wê hêja ne ku meriv bala xwe bide ser.

Têgihîştineka tendurist a derbareyê kurdan û Kurdistanê de çi ye? 

Kurd û Kurdistan di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de û pişt re, di salên 1920î de, di dema danîna Yekîtîya Neteweyan de hatine jivehdexistin, parçekirin û parvekirin. Li navîna Rojhilata Navîn digel ku xwedîyê zêdetir ji 40 mîlyon nufûsî ne, lê li cîhanê, di peywendîyên navneteweyî de, kurd û Kurdistan ne xwedîyê piçûktirîn statuyeka siyasî ne. Li Yekîtiya Neteweyan, li Konseya Ewropayê, li Yekîtîya Ewropayê, li Konferansa Îslamê û hwd. navê kurdan nayêt bibîranîn. Tenê dema ku behsa “teror”ê yan jî behsa “terora navneteweyî” bête kirin, navê kurdan tê bibîranîn. Lê dema ku komelkujî (jenosîd) bi serê kurdan de tê, ev sazîyên navneteweyî ew karesatên ku beramberî kurdan dibin, ji nezanîn û nedîtinê ve tên. Li Tirkîyê çarçoveya têgeha “terorê” gelek fireh e. Gelekê caran yên ku dibêjin, “Em zimanê xwe yê zikmakî dixwazin” yan “Em perwerdeya bi kurdî dixwazin” jî wekî terorîst têne dîtin. “Teror” jî, bi têgihîştina ku dibêje “Em ê koka terorê biqelînin” tê îfadekirin. Ger kurd ji vê rewşê haydar bin, dibe ku wê hingê fikrekî tendurist yê derbareyê kurdan û Kurdistanê de pêk were. Ev kirasê lanetî çawa li bejna kurdan hatiye kirin? Neteweya ku bûye amanca jihevdexistin, parçekirin û parvekirinê, neteweyeka xwedî kêmasîyan e. Ev kêmasî çi ne? Ger ev rewş bi têgehên zanistî û sîyasî û dîplomasîyê bêne ravekirin, hingê têgihîştineka tendurist a derbareyê kurdan û Kurdistanê de jî dê pêk were.

Di salên 1920î de, di dema danîna Yekîtîya Neteweyan de, mudaxeleya emperyalîst a herî ciddî ku li Rojhilata Navîn çêbû, kurdan û Kurdistanê bo xwe kiribû amanc. Ev mudaxeleya emperyalîst, di heman demê de, mudaxelaya herî mayînde ye. “Şîara têkoşîna li dijî emperyalîzmê” ji nav fikrê tirkî, ji ser zimanê çepên tirkan, rastên tirkan û hwd. kêm nabe, lê prosesa jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdistanê ji nedîtî ve, ji nezanînê ve tên. Herwekî ku mijareka bi vî awayî, mudaxeleyeka bi vî rengî hîç nîn be, wisa tevdigerin. Têgihîştineka tendurist a derbareyê kurdan û Kurdistanê de tenê dikane di encama vekolandineka berfireh de çêbibe.

Di dema danîna Yekîtîya Neteweyan de, dema ku mandayên (kolonîyên) Îraq, Urdun û Filîstînê yên bi Îngilîstanê ve girêdayî, herwisa, mandayên (kolonîyên) Sûrîye û Lubnanê ku bi Fransayê ve girêdayî dihatin danîn, mandayeka (kolonîyeka) Kurdistanê nehatiye fikirîn, berevajî, Kurdistan di nav van dewletên ku nuh hatibûn danîn de hate parvekirin. Helbet divêt ev proses bête vekolandin.

Çi dema ku ez li ser rewşa kurdan û Kurdistanê ya li salên 1920î analîzan dikim, hingê dibêjin, “Beşîkçî ji salên 1920î wêdetir naçe, di salên 1920î de asê maye…” Helsengandin yan jî rexneyên bi vî rengî yên derbareyê Beşîkçî de hene. Ez ne di wê qenaetê de me ku ev hewldan cidî bin, yan jî rexne û helsengandinên tendurist bin. Ez ê viya wisa îzeh bikim. Niha Îngilîstanê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de bi lîderê ereban Şerîf Huseynî re hevdîtinên veşartî çêdikir. Di wan hevdîtinên ku ji layê muxaberata îngilîzan ve pêk dihatin de Îngilîstanê soza împaratorîyeka mezin a ereban dida Şerîf Huseynî. Şerîf Huseyn bona pêkhatina vê yekê ji can û dil dixebitî. Lêbelê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ew împaratoriya mezin a ereban ku bona Şerîf Huseynî hatibû wadkirin çênebû. Wekî mînak, devereka wê împaratoriya ereb ku dihate tesawurkirin, bona cihûyan bû welatek, têde dewleteka cihû hate danîn. Ger Beşîkçî tenê li ser vê mijarê raweste, pirsa wê bike ku çima ew sozê ku dan Şerîf Huseynî pêk neanîn, ger bala xwe nede ser bûyerên ku pişt re rû dane, hingê meriv dikane bibêje ku Beşîkçî di salên 1920î de asê maye. Çunke, bi tevayî, ereb ji salên 1920î gelek-gelek pêşdetir in. Ji layê siyasî ve jî, ji layê civakî û ekonomîkî ve jî… Ji Xelîçeyê Fars bigre heta bi Fasê 22 dewletên serbixwe yên ereban hene. Bi dewleta serbixwe ya Filîstînê re dê di demeka nêzîk de ev hejmara bigihê 23an. Ma rewş bona kurdan jî wisa ye? Kurd ji salên 1920î hîn pêşdetir nîn in. Meriv dikane bibêje ku, ji salên 1920î gelek bi paşdetir in, li paş hatine hiştin. Çunke di dema Osmanîyan de kurd bi vî awayî yan bi wî şêweyî xwedîyê îdareyeka xodmuxtar bûn. Zimanê kurdî, kultura kurdan nedihat înkarkirin. Ev tê zanîn ku bi danîna komara Tirkîyê re sîyaseta înkar û tunekirinê dest pêkiriye û bi biryardarî tê tetbîqkirin. Ew îttîhadçîyên ku paşê bûn kemalîst, ku didîtin û dizanîbûn ku li salên 1910î rojname û kovarên kurdî têne weşandin, piştî sala 1923 dest pêkirin, gotin “Zimanekî bi navê zimanê kurdî nîn e”. Yên ku berevajîya vê yekî iddîa dikirin, yên ku behsa kurdan û Kurdistanê dikirin, bi ceza û cirmên gelek giran yên îdarî û sîyasî re rû bi rû dihatin hiştin. Ji vî layî, salên 1920î, dema danîna Yekîtîya Neteweyan, helbet divê bête vekolandin. Helbet ev babeteka gelek girîng e ku divê bête pirsîyarkirn ku bê hela ev kirasê lanetî çawa li bejna kurdan hate fesilandin. Ger zimanê miletekî nîn be, ger zimanê miletekî ji dest hatibe sitendin, ev tê vê wateyê ku êdî çi tiştekî wî miletî tun e.

Bêguman divêt fikrekî orîjînal yê kurdî hebe.

Li Rojhilata Navîn dê 40 mîlyon nufûsa te hebe, belam di çi sazgeheka navneteweyî de navê te cih negre. Tenê dema ku behsa “teror”ê bête kirin dê navê te bigrin ser zimanê xwe. Û yên ku dibêjin “Em navê xwe dixwazin, em perwerdeya bi zimanê kurdî dixwazin” jî dê bi “teror”ê bêne tawanbarkirin û cezakirin. Di çarçoveya têgeha “teror”ê de bibîrhatin tiştekî çawa ye? Dê bi şeklê “Dê koka terorê bête qeliandin”, “Têkoşîna me ya li hemberî terorê bi biryardarî û zêdekirinê her berdewam be” çêbibe. Ev e, bona ku ev nakokîyên bingehîn bêne têgihîştin pêwîstî bi fikrekî orîjînal heye. Ne ku bona “Em di dîrokê de ewqas bi şohret bûn, ji me mezintir kes nebû…”, bona “Em bi ewqas nufûsa xwe ya mezin, bi ewqas axa xwe ya fireh, çawa bûn ne tu tiştekî”, herwisa, bona pirsa “Em çima nebûn xwedîyê piçûktirîn statuyeka siyasî”, bona pirsîyarkirina van tiştan, pêwîstî bi fikrekî orîjînal yê kurdî heye.

Dema ku li herêma Egeyê, li herêma Deryaya Sipî daristan dişewitin, çapemeniya tirk di manşetên xwe de dibêje “Kezeba me şewitî”. Dibêje “Îtfaîye, helîkopter, xelk, leşker dest dane hev, êgir divemirînin.”

Çapemenî di van babetan de kampanyayên gelek xurt li dar dixîne. Tavilê dar têne danîn. Lê di herêmên kurdan de leşker daristanan dişewitînin. Dema ku xelk radibe bi sitil û bêdrokan êgir divemirîne, hêzên asayîşê destûrê nadin. Ev bûyerên wisa di çapemeniya tirk de hîç cih nagrin. Bi taybet hewl didin xwe ku ev nûçeyên wisa di çapemeniya tirk de cih negrin. Di vê helwêstê de nakokiyeka mezin heye. Bona ku ev her du helwêstên di ziddê hev de bêne vekolîn jî divêt fikrekî orîjînal yê kurdî hebe. Digel van hest û fikrên ku gelek di ziddê hev de ne, têgeheka mîna “biratîyê” jî heye: Biratîya tirkan û kurdan. Digel ev zidbûnên sosret gelo çawa têgeheka wisa hatiye afirandin? Wezîfeya vê têgehê çi ye?

Her sal di meha tebaxê de karkerên findiqan bi malbatî diçin derdora Ordu û Gîresûnê, li wir di kon û çadirên êretî de dimînin. Di rêyan de bi gelek qezayên trafîkê re rû bi rû dimînin, herwisa, tê zanîn ku bi gelek muşkileyan din re jî rû bi rû dimînin. Digel viya jî têgeha “biratîyê” qet dawî lê nayê… Kurd jî gelek vê têgehê bikar tînin. Ev sersarîya hanê jî divê bête vekolandin.

Karbidestên dewlet û hukûmetê destûrê nadin ku navê kesên mîna Deniz Gezmiş, Wedat Aydin, Mûsa Anter, Kemal Akbulut, Oluç Korkmaz li kuçe û kolanên bajarên kurdan bêne danîn. Vê yekê wekî sûc dibînin. Wekî mînak, derbareyê Mehmûd Alinakê ku yek ji berpirsîyarê teşkîlata Qersê ya Partîya Civaka Demokratîk (DTP) e, ji ber meseleyeka wisa doz lê hate vekirin û ceza lê hate birîn. Digel viya, navê Mehmûd Esat Bozkurtê ku digot “Tenê mafekî kurdan li vî welatî heye, mafê xizmetkariya bo tirkan” li unîversîteyan, li baroyan û li her derî tê danîn. Navê orgeneral Mistefa Muglaliyê ku li Muksa Wanê fermana kuştina 33 kurdên ku hatibûn qetilkirin dabû jî hemin wisa… Digel van hemîyê tiştan gelo ev têgeha “biratîyê” çawa tê ser zimanan? Ev e, bona van hemîyê tiştan jî divê fikrekî orîjînal yê kurdî hebe.

Ewropa, wekî qada azadîyan tê zanîn. Ji Konseya Ewropayê re dibêjin “Wijdanê Ewropayê”. “Wijdanê Cîhanê!” Belam Ewropa û “Wijdanê Ewropayê” derbareyê azadî û mafên kurdan de her dem xwedîyê helwêsteka zordar a neyînî bûye. Wekî mînak, dema ku bi heraret piştgîrî dide serxwebûna Qeredaxa ku nufûsa wê li dora 600 hezarî ye û ya Kosovaya ku nufûsa wê li dora 2 mîlyonan e, lê derbareyê kurdan de ku nufûsa wan li Rojhilata Navîn zêdetirê 40 mîlyonan e, xwedîyê helwêsteka neyînî ye. Bona ku ev nakokîya kûr ya Ewropayê bête vekolandin jî pêwîstî bi fikrekî rojînal yê kurdî heye.

Kurd û Kurdistan li wê dema ku li Yekîtîya Sovyetan bi heyecan berevanîya prensîba mafê tayînkirina çarenûsa neteweyê dihate kirin de hatine jihevdexistin, parçekirin û parvekirin. Karbidestên Yekîtîya Sovyetan di vê demê de, ne ku piştgirîya kurdan kirine, na, wan piştgirîya yên ku kurdan pelaxtine kirine. Wê demê cudatîyeka zêde di navbera polîtîkaya antî-kurd a Îngilîstanê û Fransayê û ya Yekîtîya Sovyetan de nîn e. Yekîtîya Sovyetan jî mînanî Îngilîstanê, mînanî Fransayê polîtîkayeka antî-kurd dimeşîne, piştgirî dide yên ku kurdan dipelêxin.

Têgeha “Miletên mezlûm” jî têgeheka wisa ye ku di dema Yekîtîya Sovyetan de îfade bûye. Digel komelkujiya ermenîyan a li sala 1915, digel komelkujîyên li sala 1919, li sala 1920, cardin çawa ev têgeh bona Andolîyê tê îfadekirin?

Kurd bi polîtîkayeka înkar û tunekirinê re rû bi rû ne, ku li darê dinyayê mînakeka wisa nayê dîtin. Ev polîtîkayên înkar û tunekirinê yên li hemberî rewşa sabît a kurdan, li hemberî wezîyet û daxwazên wan, divê bi têgehên zanistî û siyasî bêne îzehkirin. Bona viya jî pêwîstî bi fikrekî orîjînal, bi fikrekî orîjînal yê kurdî heye.

Li salên 1960î kurdan, xortên kurdan ku li unîversîteyan dixwend, pêwîstî bi xwe organîzekirineka cihê dîtibûn. Meriv dikane bibêje ku ev yek îşareta pêşdeçûneka fikrî bû. Digel viya, ew dirûşmên ku çepên tirkan bikar dianîn, çepên kurdan jî bikaranîna wan dirûşman eynen dewam kiribûn. Ev jî helwêsteka wisa bû ku pêşî li geşedana fikrê kurdbûnê digirt. Bi fikrê tirkan, bi bikaranîna dirûşmên çepên tirkan, têgihîştineka tendurist a kurd û Kurdistanê çênabe. Di vê babetê de divê kurd bi xwe bifikirin. Divê kurd bi xwe, bi fikrê xwe kurdan û Kurdistanê analîz bikin. Bona van hemî babetan pêwîstî bi fikrekî orîjînal yê kurdî heye. (*)

_________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

(*) Tirkîya vê gotarê bi sernavê “68’liler ve Kürtler, Özgün Bir Kürt Düşüncesi Var mı?” li kovara Tîroj, Hejmar 34, Rêzber-Kewçêr 2008, r. 35-37 weşîyaye.

çapkirin