Gelo Fikrek Orjnal y Kurd Heye?

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Kurd, ji destpka saln 1960 ve di nav epn tirkan de, bi taybet di nav Partya Karkern Tirky (TP) de organze dibn. Kurdn ku di nav oria Netewey ya Demokratk (Milli Demokratik Devrim: MDD) de organze dibn, hejmara wan km b. Di dawiya saln 1960 de kurdan rxistinn xwe ava kirin axir ji epn tirkan cih bn. Komeleya origer Kultur ya Rojhelat (DDKO) di van rxistinan de ya li p b.

Mitngn Rojhilat ku li payza sala 1967 bn, byern girng n civak siyas bn ku DDKOy derdixistin p. Partya Karkern Tirky (TP) welatparzn kurd bi hev re Mitngn Rojhilat organze kiribn. Di sala 1966 de Partiya Demokrat a Kurdistana Tirky (PDKT) rxistineka girng b ku welatparzn kurd li dora w kom bbn. Pit re li nav v sazmana legal cihbnek b Partiya Demokrat a Kurdistana li Tirky (PDK-T) hate dann.

Ev hewldana kurdan ku ji epn tirkan vediqetiyan rxistinn xwe yn serbixwe ava dikirin, bi tgihtina civak, bi tgihtina kurdbn re girday b. Tgihtina ku ge dib, b hela kurdan Kurdistan awa fehm dikir j, girng b. Ev fehma ku ge dib, gelo derbarey Kurdistan de xwedy nihrneka awa b? Ev, babeteka wisa ye ku div bte vekolandin.

W dem, li wan salan, epn tirkan dirmn mna Tkona li hember emperyalzm Tirkyeya serbixwe bikar diann. epn tirkan di v arovey de xebata xwe dikir. Lbel epn kurdan ku ji epn tirkan vediqetyan hewl didan xwe ku rxistinn xwe yn serbixwe ava bikin j ev dirmn han eynen bi kar diann. epn kurdan di v arovey de xebata xwe dewam dikir. Tu bixwaz nexwaz pirseka mna Gelo fikrek orjnal y kurd heye? t bra meriv. Fikrek orjnal y tirkan heye. Ber her tit, ev fikr, fikrek li dij kurd e. Ev fikr han, fikrek wisa ye ku, di aroveya maf azadyan de li meseleya kurd nanihre, di aroveya asay de l dinihre. Dibe ku hinde saz an j nivskarn istsnay hebin. Belam ev istsna j nikanin v naveroka fikr tirkan biguhernin.

Ez ne di w qenaet de me ku li saln 1960 Komeleyn origer Kultur yn Rojhelat (DDKO) xwedy tgihtineka tendurist a derbarey kurdan Kurdistan de bn. Gelo tgihtineka tendurist a derbarey kurdan Kurdistan de di roja royn de heye? Ev pirs j pirseka wisa ye ku, divt bte pirsn bersivn w bne dayn. Di v babet de ez wisa difikirm ku fikr helwsta Tevgera Yektya Netewey ya Kurd (TEVKURD) derdorn w hja ne ku meriv bala xwe bide ser.

Tgihtineka tendurist a derbarey kurdan Kurdistan de i ye? 

Kurd Kurdistan di dema er Chan y Yekem de pit re, di saln 1920 de, di dema danna Yektya Neteweyan de hatine jivehdexistin, parekirin parvekirin. Li navna Rojhilata Navn digel ku xwedy zdetir ji 40 mlyon nufs ne, l li chan, di peywendyn navnetewey de, kurd Kurdistan ne xwedy piktirn statuyeka siyas ne. Li Yektiya Neteweyan, li Konseya Ewropay, li Yektya Ewropay, li Konferansa slam hwd. nav kurdan nayt bibrann. Ten dema ku behsa teror yan j behsa terora navnetewey bte kirin, nav kurdan t bibrann. L dema ku komelkuj (jenosd) bi ser kurdan de t, ev sazyn navnetewey ew karesatn ku beramber kurdan dibin, ji nezann nedtin ve tn. Li Tirky aroveya tgeha teror gelek fireh e. Gelek caran yn ku dibjin, Em ziman xwe y zikmak dixwazin yan Em perwerdeya bi kurd dixwazin j wek terorst tne dtin. Teror j, bi tgihtina ku dibje Em koka teror biqelnin t fadekirin. Ger kurd ji v rew haydar bin, dibe ku w hing fikrek tendurist y derbarey kurdan Kurdistan de pk were. Ev kiras lanet awa li bejna kurdan hatiye kirin? Neteweya ku bye amanca jihevdexistin, parekirin parvekirin, neteweyeka xwed kmasyan e. Ev kmas i ne? Ger ev rew bi tgehn zanist syas dplomasy bne ravekirin, hing tgihtineka tendurist a derbarey kurdan Kurdistan de j d pk were.

Di saln 1920 de, di dema danna Yektya Neteweyan de, mudaxeleya emperyalst a her cidd ku li Rojhilata Navn b, kurdan Kurdistan bo xwe kirib amanc. Ev mudaxeleya emperyalst, di heman dem de, mudaxelaya her maynde ye. ara tkona li dij emperyalzm ji nav fikr tirk, ji ser ziman epn tirkan, rastn tirkan hwd. km nabe, l prosesa jihevdexistin, parekirin parvekirina kurdan Kurdistan ji nedt ve, ji nezann ve tn. Herwek ku mijareka bi v away, mudaxeleyeka bi v reng h nn be, wisa tevdigerin. Tgihtineka tendurist a derbarey kurdan Kurdistan de ten dikane di encama vekolandineka berfireh de bibe.

Di dema danna Yektya Neteweyan de, dema ku mandayn (kolonyn) raq, Urdun Filstn yn bi ngilstan ve girday, herwisa, mandayn (kolonyn) Srye Lubnan ku bi Fransay ve girday dihatin dann, mandayeka (kolonyeka) Kurdistan nehatiye fikirn, berevaj, Kurdistan di nav van dewletn ku nuh hatibn dann de hate parvekirin. Helbet divt ev proses bte vekolandin.

i dema ku ez li ser rewa kurdan Kurdistan ya li saln 1920 analzan dikim, hing dibjin, Bek ji saln 1920 wdetir nae, di saln 1920 de as maye Helsengandin yan j rexneyn bi v reng yn derbarey Bek de hene. Ez ne di w qenaet de me ku ev hewldan cid bin, yan j rexne helsengandinn tendurist bin. Ez viya wisa zeh bikim. Niha ngilstan di dema er Chan y Yekem de bi lder ereban erf Huseyn re hevdtinn veart dikir. Di wan hevdtinn ku ji lay muxaberata ngilzan ve pk dihatin de ngilstan soza mparatoryeka mezin a ereban dida erf Huseyn. erf Huseyn bona pkhatina v yek ji can dil dixebit. Lbel pit er Chan y Yekem ew mparatoriya mezin a ereban ku bona erf Huseyn hatib wadkirin neb. Wek mnak, devereka w mparatoriya ereb ku dihate tesawurkirin, bona cihyan b welatek, tde dewleteka cih hate dann. Ger Bek ten li ser v mijar raweste, pirsa w bike ku ima ew soz ku dan erf Huseyn pk neann, ger bala xwe nede ser byern ku pit re r dane, hing meriv dikane bibje ku Bek di saln 1920 de as maye. unke, bi tevay, ereb ji saln 1920 gelek-gelek pdetir in. Ji lay siyas ve j, ji lay civak ekonomk ve j Ji Xeley Fars bigre heta bi Fas 22 dewletn serbixwe yn ereban hene. Bi dewleta serbixwe ya Filstn re d di demeka nzk de ev hejmara bigih 23an. Ma rew bona kurdan j wisa ye? Kurd ji saln 1920 hn pdetir nn in. Meriv dikane bibje ku, ji saln 1920 gelek bi padetir in, li pa hatine hitin. unke di dema Osmanyan de kurd bi v away yan bi w wey xwedy dareyeka xodmuxtar bn. Ziman kurd, kultura kurdan nedihat nkarkirin. Ev t zann ku bi danna komara Tirky re syaseta nkar tunekirin dest pkiriye bi biryardar t tetbqkirin. Ew tthadyn ku pa bn kemalst, ku didtin dizanbn ku li saln 1910 rojname kovarn kurd tne weandin, pit sala 1923 dest pkirin, gotin Zimanek bi nav ziman kurd nn e. Yn ku berevajya v yek idda dikirin, yn ku behsa kurdan Kurdistan dikirin, bi ceza cirmn gelek giran yn dar syas re r bi r dihatin hitin. Ji v lay, saln 1920, dema danna Yektya Neteweyan, helbet div bte vekolandin. Helbet ev babeteka gelek girng e ku div bte pirsyarkirn ku b hela ev kiras lanet awa li bejna kurdan hate fesilandin. Ger ziman miletek nn be, ger ziman miletek ji dest hatibe sitendin, ev t v watey ku d i titek w milet tun e.

Bguman divt fikrek orjnal y kurd hebe.

Li Rojhilata Navn d 40 mlyon nufsa te hebe, belam di i sazgeheka navnetewey de nav te cih negre. Ten dema ku behsa teror bte kirin d nav te bigrin ser ziman xwe. yn ku dibjin Em nav xwe dixwazin, em perwerdeya bi ziman kurd dixwazin j d bi teror bne tawanbarkirin cezakirin. Di aroveya tgeha teror de bibrhatin titek awa ye? D bi ekl D koka teror bte qeliandin, Tkona me ya li hember teror bi biryardar zdekirin her berdewam be bibe. Ev e, bona ku ev nakokyn bingehn bne tgihtin pwst bi fikrek orjnal heye. Ne ku bona Em di drok de ewqas bi ohret bn, ji me mezintir kes neb, bona Em bi ewqas nufsa xwe ya mezin, bi ewqas axa xwe ya fireh, awa bn ne tu titek, herwisa, bona pirsa Em ima nebn xwedy piktirn statuyeka siyas, bona pirsyarkirina van titan, pwst bi fikrek orjnal y kurd heye.

Dema ku li herma Egey, li herma Deryaya Sip daristan diewitin, apemeniya tirk di manetn xwe de dibje Kezeba me ewit. Dibje tfaye, helkopter, xelk, leker dest dane hev, gir divemirnin.

apemen di van babetan de kampanyayn gelek xurt li dar dixne. Tavil dar tne dann. L di hermn kurdan de leker daristanan diewitnin. Dema ku xelk radibe bi sitil bdrokan gir divemirne, hzn asay destr nadin. Ev byern wisa di apemeniya tirk de h cih nagrin. Bi taybet hewl didin xwe ku ev neyn wisa di apemeniya tirk de cih negrin. Di v helwst de nakokiyeka mezin heye. Bona ku ev her du helwstn di zidd hev de bne vekoln j divt fikrek orjnal y kurd hebe. Digel van hest fikrn ku gelek di zidd hev de ne, tgeheka mna biraty j heye: Biratya tirkan kurdan. Digel ev zidbnn sosret gelo awa tgeheka wisa hatiye afirandin? Wezfeya v tgeh i ye?

Her sal di meha tebax de karkern findiqan bi malbat diin derdora Ordu Gresn, li wir di kon adirn ret de dimnin. Di ryan de bi gelek qezayn trafk re r bi r dimnin, herwisa, t zann ku bi gelek mukileyan din re j r bi r dimnin. Digel viya j tgeha biraty qet daw l nay Kurd j gelek v tgeh bikar tnin. Ev sersarya han j div bte vekolandin.

Karbidestn dewlet hukmet destr nadin ku nav kesn mna Deniz Gezmi, Wedat Aydin, Msa Anter, Kemal Akbulut, Olu Korkmaz li kue kolann bajarn kurdan bne dann. V yek wek sc dibnin. Wek mnak, derbarey Mehmd Alinak ku yek ji berpirsyar teklata Qers ya Partya Civaka Demokratk (DTP) e, ji ber meseleyeka wisa doz l hate vekirin ceza l hate birn. Digel viya, nav Mehmd Esat Bozkurt ku digot Ten mafek kurdan li v welat heye, maf xizmetkariya bo tirkan li unversteyan, li baroyan li her der t dann. Nav orgeneral Mistefa Muglaliy ku li Muksa Wan fermana kutina 33 kurdn ku hatibn qetilkirin dab j hemin wisa Digel van hemy titan gelo ev tgeha biraty awa t ser zimanan? Ev e, bona van hemy titan j div fikrek orjnal y kurd hebe.

Ewropa, wek qada azadyan t zann. Ji Konseya Ewropay re dibjin Wijdan Ewropay. Wijdan Chan! Belam Ewropa Wijdan Ewropay derbarey azad mafn kurdan de her dem xwedy helwsteka zordar a neyn bye. Wek mnak, dema ku bi heraret pitgr dide serxwebna Qeredaxa ku nufsa w li dora 600 hezar ye ya Kosovaya ku nufsa w li dora 2 mlyonan e, l derbarey kurdan de ku nufsa wan li Rojhilata Navn zdetir 40 mlyonan e, xwedy helwsteka neyn ye. Bona ku ev nakokya kr ya Ewropay bte vekolandin j pwst bi fikrek rojnal y kurd heye.

Kurd Kurdistan li w dema ku li Yektya Sovyetan bi heyecan berevanya prensba maf taynkirina arensa netewey dihate kirin de hatine jihevdexistin, parekirin parvekirin. Karbidestn Yektya Sovyetan di v dem de, ne ku pitgirya kurdan kirine, na, wan pitgirya yn ku kurdan pelaxtine kirine. W dem cudatyeka zde di navbera poltkaya ant-kurd a ngilstan Fransay ya Yektya Sovyetan de nn e. Yektya Sovyetan j mnan ngilstan, mnan Fransay poltkayeka ant-kurd dimene, pitgir dide yn ku kurdan dipelxin.

Tgeha Miletn mezlm j tgeheka wisa ye ku di dema Yektya Sovyetan de fade bye. Digel komelkujiya ermenyan a li sala 1915, digel komelkujyn li sala 1919, li sala 1920, cardin awa ev tgeh bona Andoly t fadekirin?

Kurd bi poltkayeka nkar tunekirin re r bi r ne, ku li dar dinyay mnakeka wisa nay dtin. Ev poltkayn nkar tunekirin yn li hember rewa sabt a kurdan, li hember wezyet daxwazn wan, div bi tgehn zanist siyas bne zehkirin. Bona viya j pwst bi fikrek orjnal, bi fikrek orjnal y kurd heye.

Li saln 1960 kurdan, xortn kurdan ku li unversteyan dixwend, pwst bi xwe organzekirineka cih dtibn. Meriv dikane bibje ku ev yek areta pdeneka fikr b. Digel viya, ew dirmn ku epn tirkan bikar diann, epn kurdan j bikaranna wan dirman eynen dewam kiribn. Ev j helwsteka wisa b ku p li geedana fikr kurdbn digirt. Bi fikr tirkan, bi bikaranna dirmn epn tirkan, tgihtineka tendurist a kurd Kurdistan nabe. Di v babet de div kurd bi xwe bifikirin. Div kurd bi xwe, bi fikr xwe kurdan Kurdistan analz bikin. Bona van hem babetan pwst bi fikrek orjnal y kurd heye. (*)

 

_________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

(*) Tirkya v gotar bi sernav 68liler ve Krtler, zgn Bir Krt Dncesi Var m? li kovara Troj, Hejmar 34, Rzber-Kewr 2008, r. 35-37 weyaye.

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org