Gotinên Profesör Halaçoğluyî

İsmail Beşikçi

 Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

“Mirovên ku em wan wek kurd dizanin bi eslê xwe tirkman in û welatîyên ku em wan wek kurdên elewî dizanin jî, me dît ku koka xwe ermen e.”

“Gelek ji wan mirovên ku di nava TIKKO û PKK de ne û dixwazin welêt parçe bikin, nîjada xwe ermen in. Tevgerên TIKKO û PKK, ne ew tevger e ku em wek tevgera kurd dizanin.”

Rojnameya Vatan a roja 19ê tebaxa 2007an nûçeya derbarê van îfadeyên jorîn de li manşeta xwe dinivîse ku “Li Tirkîye kurd nîn in” û “Kurd tirkman in, kurdên elewî jî, koka xwe ermen in”.

Serokê Sazîya Dîroka Tirk profesor Yusuf Halaçoğluyî li roja 18ê tebaxê, li bajarê Qeyserîyê li sempozyuma bi navê “Avşar di dîrok û çanda tirk de” van gotinên li jor dibêje. Her wiha, dibêje “Mirovên ku muslumantîyê qebul kirine û xwe jî wek tirk qebul kirine, hatine li Anadolê akincî bûne. Ji ber vê yekê, dema ku em vana wek mozayîkekê qebul dikin, hingê ev dibe sedem ku li nava welêt grûbcîtî rûbide. Di vê mijarê de, bi taybet sîyasetmedar divêt gelek baldar bin. Me di lêkolînan de dît ku, mirovên ku em wan wek kurd dizanin bi eslê xwe tirkman in û welatîyên ku em wan wek kurdên elewî dizanin jî, me dît ku koka xwe ermen e.”

Van daxuyanîyên Profesor Halaçoğluyî kir ku li nav raya giştî ya Tirkîyê û raya giştî ya kurd munaqeşe û reaksîyon çêbibin. Di pêvajoya van reaksîyon û munaqeşeyan de Halaçoğlu rabû hindek daxuyanîyên ku ramanên wî piçek rast dikin, belav kir. Got, “ji sedî sîhê (% 30) kurdan tirkman in û pirranîya kurdên elewî jî, koka xwe ermen in.” Her wiha, got “ji sedî nod û nehê (% 99) elewîyan tirkman in. Ermenên ku xwestine ji tehcîra sala 1915an xwe rizgar bikin, xwe wek kurdên elewî nîşan dane da ku bikaribin xwe li Anedolê bistirînin.” Dibêjin, hejmara ermenên ku xwe ji netewên din nîşan dane, li dora 90 yan jî 100 hezarî ye. (Binihêrin li: Radikal, 22 tebax 2007, r. 6 / Gündem, 22 tebax 2007, r. 1 / Hürriyet, 21 tebax 2007, r. 6)

Profesor Halaçoğluyî gotibu ku “Êla avşaran tirkman in”. Diya Hülya Avşar Emral Avşarê bersivekê da û got “Eslê min tirk e, û peyva “Avşar” jî paşnavê zilamê min Celal Begî ye ku ew jî kurd e… Êla avşaran kurd e. Hêlîn, navekî kurdî ye.” Hülya Avşarê jî got “… Qasî ku ez dizanim li mala me her kesî bi kurdî diaxift.” (Radikal, 22 tebax 2007, r. 6)

Gotinên profesor Halaçoğluyî yên wek “kurd tirk in, kurd tirkman in” yan jî, ji sedî sîhê kurdan tirkman in” gotina “Kurdbûyîna tirkmanan” tîne bîra mirov. Manşeta rojnameya Bugün a hejmara roja 26 tebax 2007 “Kurdbûyîna tirkmanan” bû. Li wira dihat gotin ku “li dema pevçûna di navbera Safewî û Osmanîyan de tirkmanên elewî ji bo ku xwe ji zordarîya Osmanîyan rizgar bikin penah birine nav eşîrên kurdan û li nava wan hatine pişavtin.” Di gotara Erhan Afyoncu de, ku bala xwe daye ser xebatên profesor Halaçoğluyî jî, têye gotin ku “Gelek belgeyên li arşîva Osmanîyan bi eşkerayî didine nîşan ku, gelek ji van eşîrên ku niha wek kurd têne zanîn, çend sedsal berê tirkman bûne. Ji dema Yawuz Siltan Selîm (1512-1520) û bi vir de, beşek ji tirkmanên ku ji îdareya Osmanîyan tadayê dîtine, revîyane çûne Îranê û beşek ji wan jî tevlî eşîrên kurdan bûne û bi demê re li nava wan bûne kurd. Gelek ji eşîrên ku li sedsala 16. wek tirkman dihatine zanîn, di roja îroyîn de, wek kurd derdikevin pêşberî me.”

Di gotara Erhan Afyoncu ya bi sernavê “Kurdbûyîna tirkmanan” de têye gotin ku “Ji navîna sedsala 11. û bi vir de, dema ku tirkman hatin Anedolê, hingê wê demê li vira rom û ermen û suryan û ereb hebûn.” Çawan ku têye dîtin, behsa kurdan nayête kirin. Her wekî kurdan, behsa gurcî û cihûyan jî nayête kirin. Ma gelo dê ji meriv nepirsîn nebêjin ku, heke kurd nîn bûn, ev bûyîna kurd çawan çêbûye? Ev rewş, nakokîyeke bingehîn ya alîgirên îdeolojîya fermî ye. Bi îddîaya “kurdbûyîna tirkmanan” re, ev kurdên ku hebûna wan, ziman û kultura wan têye înkarkirin, gelo di heman demê de bi vê gotinê re nayête qebulkirin ku, kurd bi hebûn û ziman û kultura xwe ewçend xurt bûne, ewçend xwedîyê dînamîkeke sosyalî bûne ku karibûne bi awayekî xwezayî gelên derdora xwe di nava xwe de asîmile bikin? Belam di dawîya gotara bi sernavê “kurdbûyîna tirkmanan” de behskirina ji kurdan dibe zarûrîyetek, ku dibêje “pevçûna di navbera Safewî û Osmanîyan de pêşî li ser vê yekê bû ku, dê hela kî bibe hukûmranê Anedola Rojhilatê û ya Başûrê Rojhilatê ku axa Akkoyunîyan bû. Lêbelê piştî demekê pevçûna sîyasî dagerîya ser pevçûna mezhebî. Ji ber ku tirkmanan dewleta Safewîyan danîbûn, hingê beşa tirkmanên elewî ku li Anedolê mabû, ji alîyê rêvebirîya Osmanî ve wek tehdît hate dîtin. Bi heman rengî, awirê rêvebirîya Safewî ya bo kurdan jî neyînî bû. Osmanîyan ji bo ku asayîşa sînorên Rojhilatê pêkbînin, hingê zorê li tirkmanan kirin û li hemberî tirkmanan piştevanîya kurdan kirin. Ji dewra Yawuz Siltan Selîm (1512-1520) û bi vir de beşek ji tirkmanên ku ji îdareya Osmanîyan tadayê dîtine, revîyane çûne Îranê û beşek ji wan jî tevlî eşîrên kurdan bûne ku bi demê re di nava wan de helîyane bûne kurd. Bo numûne, eşîra Qeregêçîyan ya li Ruhayê û eşîra Rişvan ya li Qonyayê bi eslê xwe tirkman in.”

 Nivîskar dibêje “Lêbelê piştî demekê pevçûna sîyasî dagerîya ser rengê pevçûna mezhebî. Ji ber ku tirkmanan dewleta Safewî danîbûn, hingê beşa tirkmanên elewî ku li Anedolê mabû, ji alîyê rêvebirîya Osmanî ve wek tehdît hate dîtin.” Ez di wê qenaetê de me ku nivîskar li vira elewîtî û şîatîyê tevlihev dike. Li Îranê yên ku dewleta Sefewî danîn, şîa bûn. Li navbera şîatî û elewîtîyê (kimsorî; qizilbaşî) de pêwendîyek nîn e. Helbet şîa musluman in. 

Profesor İlber Ortaylı li rojnameya Milliyet Pazar a roja 16 tebax 2007, di gotara xwe ya bi sernavê “Yusuf Halaçoğlu û yên din” de awirên bi vî rengî beyan dike, dibêje “Dewleta Selçûkîyan eşîretên mezin parçe kir û wan li deverinên dûr bicih kir. Bi vî rengî eşîra Qeregêçîyan ku li Söğütê împaratorîyê danîbûn, beşa wan a din li deverên cihê hatin belavkirin û beşa ku li Sêwregê hate bicihkirin, wisa têye famkirin ku dest bi axiftina bi kurdî kirine… Têye famkirin ku hindek ji eşîrên tirkmanan dest bi axiftina bi kurdî kirine.”

Dibêje, “Dîyar e, elewîtîya ku şîroveyek e, rîtuelek aîdê tirkan e, di nav kurdan de jî belav bûye.” Lêbelê ev ne rast e ku dibêje, elewîtî şîroveyek e, rîtueleke aîdê tirkan e. Tu pêwendîyeke elewîtîyê ligel tirkên Asyaya Navîn nîn e. Ev rastîyeke eşkera ye û têye zanîn ku çavîya elewîtîyê Mezopotamya ye. Ev dîtina îdeolojîya fermî ye, ku dibêjin elewîtî (qizilbaşî) rîtueleke aîdê tirkan e, muslumantî şîroveyek ji xasîyetên tirkan e. Ev ne dîtineke zanstî/ilmî ye. Ev dîtin, bi têgehên zanistî têye rexnekirin. Ev dîtina hanê divêt bi têgehên zanistê bête rexnekirin.

Profesor Halaçoğlu pêşî dibêje kurd bi eslê xwe tirkman in, behsa kurbûyîna tirkmanan dike. Lê piştî ku li hemberî daxuyanîyên wî reaksîyon têne nîşandan, îcar dibêje “ji sedî sîhê (% 30) kurdan tirkman in”. Her wiha, dibêje kurdên elewî jî ermen in. Profesor Halaçoğlu derbarê koka kurdan de bi hêsanî daxuyanîyan belav dike, dibêje “kurd tirk in, kurd tirkman in”. Lêbelê heke em bala xwe bidin van 40-50 salên dawîn, dê bêye dîtin ku ger kurdekî bigota “kurd im ez” yan jî kurdan bigotana “kurd in em” yan jî lêkolînerek an nivîskarek tesbîteke wiha beyan bikirana, di cih de bi awayekî sîstematîk mueyîdeyên îdarî û cezaî li ser wan dihate karanîn. Ka hela em dewra 12ê adarê, her wiha, Dadgehkirinên Rojhilatê bînin bîra xwe… Helbet pêşnîyazên zanistî li ser bingeha dîyardeyan têne kirin. Tesbîtên wek kurdek bibêje “kurd im ez”, yan kurd bibêjin “kurd in em”, yan jî di vî warî de tesbîtên lêkolîner û nivîskaran hebin, helbet ji bo pêşnîyazeke zanistî dikarin bibin bingeh. Ji bo viya jî, divêt ku azadîya ramanê wek sazîyekê geş bibe, divêt şert û mercên zanistîyê pêkhatibin. Lêbelê daxuyanîyên kurdan ên bi vî awayî yan jî di vî warî de lêkolînên nivîskaran her tim bi mueyîdeyên îdarî û cezaî yên sîstematîk re, yên gelek tund û giran re rû bi rû mane. Dewletê her tim gotiye kurd nîn in, zimanê kurdî nin e û nasnameya tirkbûnê li ser kurdan sepandîye. Belam li hemberî van tiştan profesor Halaçoğlu û mamostayên wekî wî tu car nebûne alîgirê azadîyan, nebûne alîgirê azadîya ramanê, lê her tim li alîyê polîtîkaya zordar a dewletê cihê xwe girtine, her wiha, tu car nehatîye dîtin ku wan tu rexneyek li polîtîkaya zordar a li ser azadîya ramanê jî girtibe. Ev jî bi me nîşan dide ku ev daxuyanîyên hanê ne xwedîyê armanceke zanistî lê xwedîyê armanceke îdeolojîk in. Jixwe, ger em bala xwe bidine ser, dê bêye dîtin ku profesor Halaçoğlu li destpêka axiftina xwe de îddîa dike ku Tirkîye ne mozaîk e. Ji bo ku vê hizirîna xwe bide pesendkirin, hingê radibe hebûna civakê, pêwendîyên civakî berovajî dike. Li gorî hizirîna xwe ya subjektîf, rewşê li gorî daxwazên xwe dide tesbîtkirin, bo xwe armancekê dîyar dike û hewl dide xwe da ku xwe bigihîne wê armancê. Ev ne hewldaneke zanistî ye. Zanist jî, ne ku bi rewşa ku têye xwestin re, na, bi rewşa heyî re mijûl dibe, hewl dide xwe da ku tiştên bûyî têbigihê.

Meriv dikare bibêje ku li sala 1915an, di dema komkujîyê de hindek ji ermenan ji bo ku canê xwe rizgar bikin bûne musluman an jî penah birine nav elewîyan. Ev yek, li gorî wargehên akincîbûna ermenan diguhere, bo numûne, gelek asayî ye ku ger li nêzî gund û taxên muslumanan akincî bûne, hingê muslumantîyê qebul kirine, ger li nêzî taxên elewîyan akincî bûne, hingê elewîtîyê (kimsorî; qizilbaşî) qebul kirine. Lêbelê heke em viya bo xwe bikine referans û rabin bibêjin, koka kurdan ermen e, ev dibe şaşîyeke mezin. Meriv dikare bibêje ku li sala 1915 ermenên ku bûne musluman hejmara wan hîn zêdetir e.  Profesor Halaçoğlu dibêje, hejmara ermenên bi vî rengî li dora 90 yan 100 hezarî ye. Û dibêje, “mixabin ermen in”. Her wiha, têye zanîn ku di sala 1915an de dema ku guherandina dîn (ol; ayîn) zêdetir dibe, ev kiryar têye qedexekirin. Îhtîmaleke mezin, ewên ku dînê xwe guhertine, bêhtir jin û zarok in. Di hindek rewşan de jinên ciwan an zarokên ku dê û bavê wan, kal û pîrê wan û hwd. li ber çavê wan hatine kuştin, wek destirme/xizmetkar hatine hildan û pişt re wan kirine musluman û li xwe mar kirine. Jinên ku kesûkarên wan, xizmên wan hatine kuştin, ger muslumantîyê qebul nekiribin, hingê ew jî, jixwe, hatine kuştin. Digel van hemîyê tiştan, meriv dikare bibêje ku, ev daxuyanîyên hanê tenê ji bo ku di navbera kurdên musluman û kurdên elewî de, di navbera kurdan û elewîyan de dijayetîyê derxînin têne belavkirin. Ev daxuyanîyên hanê, ji bo vê yekê ne ku, ger li hemberî kurdan, ji ber kurdbûn yan ji ber qizilbaşîyê komkujîyek çêbibe û ji ber vê yekê reaksîyonek rûbide, hingê bibêjin ku “jixwe evên hanê ermen bûn”.

Ger em werin ser fehma tirkmanîya kurdan: Di vî warî de yek ji pirsên bingehîn ev e ku, gelo hejmara oguzên ku li sedsalên dehemîn û yazdemîn û dozdemîn û sêzdemîn ku ji Asyaya Navîn hatine, çend e? Di vî warî de ne mumkûn e ku meriv hejmareke sehîh bide. Têye gotin ku hatina oguzan çar sed sal ajotîye. Her wiha têye gotin ku, di vê maweyê de hejmara oguzên ku hatine vî welatî li dora 400 yan 500 hezarî ye. Lêbelê, têye gotin ku wê demê hejmara mirovên ku li Anedolê, li derdora robarên Dîcle û Firatî, li hawirdora Gola Wanê diman, 13 milyon bûye. Evên hanê kurd û ereb û rom û ermen û asurî û suryanî û gurcî û cihû ne. Ger em werin ser oguzan, meriv dikare bibêje ku, gelekê caran ne wek malbat lê zilam bi tena serê xwe hatine. Bi vî awayî meriv dikare bibêje ku zêdebûna oguzan, zêdebûna tirkmanan di encama zewicîna ligel jinên rom û ermen û asurî û gurcî û kurd û ereban de pêkhatîye. Di roja îroyîn de meriv dikare li dirûvê mirovan binihêre û vê yekê têbigihê. Bo numûne, tirkên îroyîn, ango tirkên Anedolê qet naşibihin tirkên Asyaya Navîn. Bo numûne, ji alîyê fîzîkê ve, ji alîyê fizyolojîyê ve qet naşibihin qirgiz û ozbek û qazak û tirkman û hwd. Çunke genê xelkên Anedolê, xelkê li derdora Gola Wanê ku hejmara wan li dora 13 milyonî bû, serdest e. Ji ber ku oguzên ji Asyaya Navîn hatine hejmara wan hindiktir bûye, hingê genê wan nikarîbûye serdest bibe. A di vê xalê de mumkûn e ku tirkman bûne kurd. Mumkûn e ku êlên tirkmanan li nav kurdên ku bi awayekî feravan û berfireh li vê axê dijîn, bi awayekî xwezayî her wekî wan dest bi axiftinê kirinê, her wekî wan jîyane û bûne kurd. Ji ber van sedemên ku me li jor qal kir “tirkmanbûyîna kurdan” îhtîmaleke gelek piçûk e.

Her tim têye dîtin ku îdeolojîya fermî di nava xwe de nakokîyan dihewîne. Ev îdeolojîya fermî ku hebûna kurdan, hebûna zimanê kurdî înkar dike, bi vê îddîaya “Kurdbûyîna tirkmanan” re, di heman demê de vê yekê qebul dike ku, hebûna kurdan û zimanê kurdî ewçend xurt bûye ku şîyaye gelên li derdora xwe bi rêyên xwezayî di nava xwe de asîmile bike. Profesor Baskın Oran jî di gotara xwe ya bi sernavê “Xêra ji şerrê Hlaçoğluyî” de balê dikşîne ser vê yekê. (Radikal İki, 26 tebax 2007)

çapkirin