Hewnê
Newroze
Hewnê Ma Kurdan o
Roþan
Lezgîn
 |
Hewnê
Newroze, nameyê kitabê hîkayeyan ê
Munzur Çemî yo. No kitab hetê Weþanxaneyê Vateyî ra 2005 de Îstanbul
de ginayo çape ro û 135 rîpelî yo. Tede 17 tene hîkayeyî estê.
Verî ke ma bala xo bidin muhtewaya nê kitabê ma ser, ez wazena
derbarê cuyê nuþtoxê ma yê kedkarî ser o çend qalan vaja. Munzur
Çem 1945 de dewa Gêxî Qurze de ameyo dinya. Dewa Gêxî Seter de
dest bi wendiþê mektebê verênî kerdo û dima ra Nazîmîye de
mektebo mîyanên wendo. 1969 de Dîyarbekir de Kolejê Tenduristî
wendo û dima ra zî Anqere de Fakulteya Îqtîsadî û Ticarî qedênaya. Munzur
Çemî 1970 de dest bi nuþtiþî kerdo û bi nameyanê cîya-cîyayan
nuseno. Sey numûneyî: H. Toprak, A. Taþ, M. Çem, B. Þîlan, S.
Dilan, Mirzali Çimen… Munzur Çem awankerdoxanê PENa Kurd ra yew o. Mîyanê Grûba Xebate ya Vateyî de zî sere ra hetanî nika xebitêno. Meqale û nuþteyê ey ke rojname, kovar û keyepelanê enternetî de weþanîyenê ra teber, hetanî nika nê kitabê ey ginayê çape ro û vila bîyê: |
- Türkiye
Kürdistaný: Eknomik ve Sosyal Yapý, Özgürlük
Yolu Yayýnlarý, 1985
- Gülümse
Ey Dersim - I, - II, - III, Özgürlük
Yolu Yayýnlarý, 1990 – 91 – 93, Koln
- Dünü
ve Bugünüyle Geri Kalmýþlýk Sorunu, Öz-Ge
Yayýnlarý, 1991, Ankara
- Hotay
Serra Usivê Qurzkizî, Weþanên Roja Nû,
1992, Stockholm
- Tayê
Kilamê Dêrsimî, 1993, Stockholm
- Ferhengê
Kurdî – Tirkî (Kirmanckî/Zazakî – Türkçe Sözlük), Stockholm
- Alevilik
Sorunu ve Dersim Ayaklanmasý Üzerine, 1995,
Stockholm (Düzeltilmiþ Ýkinci Baský: Dersim’de Alevilik, Weþanên Pêrî, 1999, Îstanbul)
- Ormanýn
Dili, 1996, Stockholm
- Ýsyana
Çaðrý, 1996,
Sotockholm
- Ekmeði
de Yaktýlar, Pencinar Yayýnlarý 1997, Koln
- Kulê
38î, Weþanên Komkar, 1998, Koln
- Luye
be Biza Kole ra, Weþanên Komkar, 1998, Koln
- Tanýklarýn
Diliyle Dersim 38, Weþanên Pêrî, 1999, Îstanbul
- The
Voice of the Forest,
Komkar Publications, 2000, Koln
- Hewnê
Newroze, Weþanxaneyê Vateyî, 2005, Îstanbul
- Gula
Çemê Pêrre, Weþanxaneyê Vateyî, 2007, Îstanbul
Eke
ma bala xo bidin edebîyatê Munzur Çemî ser, çîyo ke vernî de bi yew
xeta sûre bala merdimî anceno no yo ke, o wazeno edebîyatî reyra
wendoxanê xo (kurdan; kirmancan) hetê neteweyî ra perwerde bikero. Kakilê
edebîyatê Munzur Çemî wendoxan de hîþyarkerdiþê hîsanê mîllî yo.
Çunke Munzur Çem bi xo merdimêko kurdperwer o. Hetê kurdperwerîye ra
Munzur Çem Dr. Nurî Dêrsimî ano vîrê merdimî. Enerjîya xo heme seba
neteweperwerîye xerc keno. La no perwerdekerdiþ de xo dîdaktîzm ra weþ
dûrî dano û estetîkê hunerî peygoþ nêkeno. Qiseykerdiþ de rehet o.
Zaf sakîn, hîra û fesîh qalî keno la qala vêþî edebîyatê ey de çin
a.
Hetê
teswîrkerdiþî ra edebîyatê Munzur Çemî, hema cumleya verêne de
wendoxê xo kaþ keno mîyanê mesela. Sey numûneyî, hîkayeya ewilîne de
cumleya tewr verêne wina dest pê kena:
“Rayîro
dergo barî, sey mîye pileþîyabî [pêþîyabi]
mîyaneyê koyî ro, kaþ û tirî kerdêne leteyî, ver bi dewe bîyêne ra
derg, þîyêne.” (r. 5)
Se
ke aseno, cumleya tewr verêne de wendoxê xo zî dano kaleka xo û kewno
rayîr. Belkî na cumle, yanî no rayîro
dergo barî ke ro mîyaneyê koyî pêþîyayo, kaþ û kendalan keno leteyî
û þino dewe, beno ke wendoxê sadeyî rê sey yew desadufî bo, la
ney, qet zî winî nîyo. Edebîyatê hostayan de tu cumle yan zî teswîrî
tesaduf nîyê; her qale, her vate, her cumle, her teþbîh, her metafor
helbet yew wezîfeyê xo esto. Û helbet edebîyatê Munzur Çemî de zî bîlasebeb,
yan zî tesaduf nîyo. Heta ke rêzkerdiþê hîkayan zî tesaduf nîyo. Ma
bala xo danê ser ke hîkayeya tewr verêne, sere ra, zemanê verî ra dest
pêkena. Serê seserra 20. de mesela vîyarena:
“A
serre welat de vêsanîyêda girde peyda bîbî. Hetê ra cengê dewleta
Osmanî û dugelanê bînan welat vêþnabî, qedenabî hetê ra kî çitur
torge varena, bi o tore asmên ra çekçekoyî varabî, hêgayî kerdîbî
xan xirabe. No sebeb ra kî vêþanîye heyat girewtîbî bînê bandura xo.
Nika ra serra ke tede bî, ci ra “Serra Vêþanîye” vajîyêne.” (r.
6)
Yanî,
Munzur Çemî hîkayeyê xo sey kronolojîya zemanî rêz kerdê. La hîkayeya
tewr peyêne xeyalê azadîya welatê ey o. Rêzkerdiþê kronolojîkî de hîkayeya
“Hewnê Newroze” îstîqbal de ya. Ma (kurdî) ha ver bi o zeman a þinê…
Hîkayeya
“Hewnê Newroze”, yew hewn o ke nuþtox wazeno heme wendoxê ey ê hewnî
bivînê, yan zî, seba resayîþê nê hewnî dest bi mucadeleyî bikerê.
Kitabê Hewnê Newroze de heme hîkayeyî
sey leteyanê cîya-cîyayan ê, la peynî de têreyra xo sey yew fotografî
temam kenê.
Mi
va ke Munzur Çem wendoxanê xo perwerde keno. Labelê nê perwerdekerdiþî
hunerî reyde keno. Tîya de numûneyo tewr balkêþ hîkayeya “Poþmanîye”
ya. Na hîkaye de se ke rewþa heme kurdan teswîr bikero, qalê diþmenîya
demenan û alanan keno, vano:
“Demenan
rojawan de, alan kî rojhelatê Çemê Harçîge de ca girewtîbî. Labelê
mabêne di cîranan de bi desan serrî bî ke aþtîye çin bîye. Bi desan
serrî bî ke girm-girm û tirng-tirnga tifangan qet rojê kêmî nêbîbî;
nefes ro yewbîn birrnabî cîranan. Ters û xofî, gelî girewtîbî binê
bandura xo, hîr û bereket darîyabî we. Gelîyo kesk û kewe, cêvîyo ke
merdimî win zanêne ke cenet ra parçeyê yo, bîbî cinawurêde gonewer.
“Usêno
ke leþa xo bîya kupê axuyî, zereyê xo bi adirê kînî vêþeno. …Nabî
ro xover ke se beno, çitur beno bibo, derbêda girde ro demenan no, heyfê
seran bigêrone.” (r. 14)
Û
dima ra xuy û xulqê kurdan, kurdanê daçewres-pancas serrî verê cû nîþanê
ma dano, vano:
“Ewro êdî temam o. Ewro, gere ma ra maya hetê juyî reyna
bibernone. Heqî ke dest da mi, sito ke sima cizikê maya xo ra lito lew û
pirnikanê sima ra an…” (r. 15)
Labelê
Munzur Çem adirê kîna zerrîya Usênî bi hunerî, bi edebîyatî keno
hewn a, Usênî poþman keno. Destê Usênî û embazanê ey pêroyîne þino linga tifangî ser labelê veng nêvejêno. Çunke
yewna veng vejêno; vengê yew lawike.
Lawike,
huner bi xo ya. Lawike vengê edebîyatî, vengê hunerî ya. No veng gelî
ra beno vila. No veng nêverdeno çeke biteqo, þerê mîyanê kurdan dano
vindarnayîþ:
“Bextê
sima gênconê peyênû rê
Polata
sifrîye îcad bîye
Dirvetîya
Mistefayî seket girêdavî
Musayî
kerde newîye
Heq
nêheredîyo
Rezê
al û demî naver-bover ra mirenê
Ser
û sevevê xo biza kola dizîye
Qewxa
zuvinî gureto kerdo verê çemî
Heqî
xirava xo ya ke kerda wertê al û demî
Qewxa
al û demî ke zuvinî cêna
Son
de cêra bena
Beþlî
kilikonê odû ra benê kêmî” (r. 16)
Na
lawike fekê yew cinî ra bena vila. Yew cinîya ke di lajê aye kiþîyayê.
Badê ke vengê lawike beno berz, destê camêrdan ê ke þîyê çeke ser
sist benê. Çeke destê înan ra kewna war. Hêzê hunerî zorê hêzê çeke
beno. Kîna ke mîyanê zerrîya camêrdan de ya, viliþêna:
“Usênê
Mozikî zaf xorîn hesrete ante we û:
“Heqî
ma rê xirave xo vata, ma kewtîme ra zuvinî, adirê zuvinî dame we, reyê
xo ra pers nêkeme ke no çi kar o ma keme. Ya Heqî ma rê xirave arda, ma
bîme korî, gamê virênîya xo nêvêneme. Ma ke hende na cinîke bîyêne,
ma ke derd û kulê zerrîya mawonê xortû bizonêne, ma na bêtere nêardêne
zuvinî ser. Hema pêsekenê; ma besenêkerd, goþ ro cizî û çîkîya dilê
mawû ser nêna û adirê zuvinî dart we.” (r. 17)
Belê,
se ke aseno, Munzur Çem edebîyatê xo reyra bi no qayde wendoxanê xo
perwerde keno.
Dima
ra her hîkaya de bi yewna çim ewnêno cuyê þarê xo ra. Her tim wazeno hîsanê
înan ê millîyan þîyar bikero. Hîkayeya “Serbilindîya Evîne Û
Rojda” de bal anceno muhîmîya ziwanî ser û fekê pîyê Evîne û
Rojda ra winî dano vatiþ:
“Mi
de nîyadêne. Ewro ra dime no keye de yew çeku tirkî çin o. Tirkî çitur
ke mekteban de ziwanê ma qedexe kenê, ez kî no keye de ê înan qedexe
ken. Ê tirk ê, ma kurd îme. Ziwanê înan tirkî yo, ê ma kurdkî yo.
Domanê Kurdan ê ke eslê xo înkar kenê, ziwan û kuturê xo ra þerm kenê,
înan bidêne ra hetê. Goþ ro înan ser menêne. Ma û pîyê înan xirab
ê, teres ê. Mezgê înan xerepîyo û înan ra çîyê nêvejîno. Ma bi
ziwan xo û kurdîya xo serbilind îme. Qet sebebê çin o ke nînan ra þerm
bikerîme. Ez her tim van, çiqas ke destebera sima ra ame baþ biwanê, avê
þêrê. Þima ke tirkî rind bimisê zerarêde xo çin o. Labelê no sebeb
nîyo ke sima ziwanê xo xovîrî ra bikerêne. Qet goþ ro kesî ser menêne
û demo ke îcab kerd kî destê xo sêneyê xo rê dêne, bi vengo berz vazêne
ke “Ez kurd a, ziwanê mi kurdkî yo!’ Temam, sima þî ser ke ez se
van? Vatena mi rind kewtê goþê sima? Ê mecbur ê ke ma qebul bikerêne.
Her kes ke senên o, ganî winî bêro qebulkerdene. Þima þî ser?
“A
roje ra dime, kênanê Sercanî qet reyê gerre û gazî nêkerd ke qey tirkîyê
xo rind nîyo. Keyeyê înan de kesî çekuyê tirkî nêhesna. Ziwanê înan,
kultur û nasnameyê înan serbilindîya înan bî.” (r. 107)
Munzur
Çem badê ke þarê xo bi no qayde game bi game perwerde keno, helbet verê
þarê xo dano yew îstîqbalo azad û kurdane. Dêrsîm de yew roja Newroze
ya. Kurdî Newroze pîroz kenê. Di wendekarê qijekî; Gule û Bêrîvane
þinê pîrozkerdiþê Newroze:
“Nameyê
mektebê înan “Mektebê Alîþêrî” bî. Mektebê Alîþêrî dîyarê
Çemê Mizurî ra, bonêde diqato sipîyo pak bî…
“Meydanê
verî de, heykelêde Alîþêr Efendî ronaye bî. Alîþêrî, kitabê kerdîbî
xo dest, domanan de nîyadêne, huyêne. Dormeyê heykelî gul û çîçegan
ra neqeþîyabî, bîbî reng bi reng… (r. 131)
“Midure
xanime amê verê heykelî, verê xo çarna ra þagirdan û bi vengêde
nermo weþ:
“Rojbaþ!”
vat.
“Domanan
yew veng ra cewab da:
“Rojbaþ!”
“Newroza
þima pîroz bo!”
“Ê
to kî pîroz bo!”
“Çitur
ke þima kî zanenê, ewro Newroz a. Newroze cejna ma kirmancan a…
“…
“Newroz
e, newroz e
Sibê
ye newroz e
Maçek
bide min yar
Newroza
te pîroz e. (r. 132)
“…
“Kurdîstan
de qet ziwanê yan kî lehçeyê yasaq nêbîye…
“Kamera
payîtext Amed ra dest pêkerdêne, ca bi ca Kurdîstan ra fetelîyêne, pîrozkerdiþê
Newroze misnêne ra þarî. … Ge Amed de govend û þênayîya Meydanê Þêx
Seîdî, ge Silêmanîye de dormeyê peykeranê Kawayê Asinkar û Þêx
Mehmûd Berzencî û Barzanîyê nêmerdeyî, ge verê Koyê Agirî de
mezela Ehmedê Xanî û Salona Sporî yê Îhsan Nurî Paþayî, ge Mahabad
de meydanê Çarçira amêne çiman ver. … Ge Mehmed Arif Cizrawî, ge
Kawis Axa ge Mêryem Xane ge Eyþe þana Kurdî ge Tahsîn Taha ge þiwan
Perwer bi vengê xo yo pako zelal, kewtêne wertê þênayîye, keyf û eþq
kerdêne zîyade.
“Bi
vatena kilmeke, zulm û zordarîye mabên ra darîyabî we, Kurdîstan azad
bî, pîl ra ve qiz hemwelatîyan piþtî sanabî pê, Newroza xo pîroz
kerdêne. “Newroza to fîraz bo Kurdîstan!” (r. 134)
Hewnê
Newroze, çi kirmanc û kurmanc, çi soran û
goran, çi lor û kelxor, hewnê ma heme kurdan o. Munzur Çem sey yew edîbê
neteweya xo ma hemîne ver a hewn vîneno.*
__________________
*Na
meqala kovara Nûbihar hûmara 101 de weþanîyaya. (R.L)