smail Beiki: Li Tirkiye Qada Ramyariy

 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

Berpirsiyar git y rojnameya Agos Hrant Dink di 19 rbendan 2007 de li ber avahiya rojnamey hate kutin. Hrant Dink di nivsa xwe ya bi sernav Ji bo i wan ez kirim hedef? de, ku di 12 rbendan 2007 de li rojnameya Agos weandiye, derbar berpirsiyaran de agahiyn musbet beyan dike. Di v nivs de bersiva pirsn wek K li pit v kutin heye? Gelo ev kar rxistinek ye? heye. Her wiha, w di nivsa xwe ya bi sernav Metirsiya kevokane ya halet ruhiyeya min de j hewl daye xwe da ku v mijar zelaltir bide nandan.

Ev byer diibe byern di 6 sermawez 1996 de li Susurluk di 9 sermawez 2005 de li emznan. Her wiha, kutina metran Santoro ya di 5 reemeh 2006 de ku li Trabzon bb j wek v byer ye. Di 12 lon 2006 de li Dyarbekir, li taxa Rezan, li Parka Kouyoluy bombeyek teqiyab. Di encama v teqn de 7 j zarok 10 kes miribn 17 kes j birndar bibn. Di van byeran de, tu pirsiyarkirinek ku hzn bingehn n li pit van byeran derxne meydan nebib. awa ku li Dyarbekir, li Parka Kouyoluy teqn bib, piek di pey re TT (Trk ntikam Tugay: Firqeya Tolhildan ya Tirk) li malpera xwe ya enternet daxuyaniyek belav kirib v byer girtib ser xwe. Berpirsiyarn hukmet v yek tekd kiribn ku rxistineke bi v away nne, ev daxuyaniyeke ne cidd ye, ji lewre tu pwstiyek bi pirsiyarkirinek j nne. di encam de ser v meseley nixaftibn. Dsan li bajar Trabzon, di 2005 de xizmn girtiyan n endamn TAYAD (Tutuklu Aileleri Yardmlama ve Dayanma Dernei: Komela Pitgir Hevkariya Malbatn Girtiyan) dema ku ji bo protestokirina tecrta li zindanan daxuyaniyek ji bo apemeniy belav dikirin, r bi ser wan de hatib kirin di encam de derbar rkaran de na, l derbar kesn ku r bi ser wan de hatib kirin de pirsiyarkirin bib.

Li ser kutina Hrant Dink serok komar Ahmet Necdet Sezer, serok wezran Recep Tayip Erdoan, serfermandey  art general Yaar Bykant hindek ji weziran bo malbata Dink peyamn serxweiy andin.

Cenazey Hrant Dink di roja 23 rbendan 2007 de spartn ax. T gotin ku zdetir ji sed hezar kes bedariya merasima cenazey kiriye. Hindek j dda dikin ku ev hejmar 200 hezar bye. Li ser nav hukmet cgir serok wezran Mehmet Ali ahin wezr kar hundir Abdlkadir Aksu bedar merasim bn. Hukmet ermenn li diyasporay yn Komara Ermenstan vexwendin da ku bedar merasim bibin. Ew j di merasim de amade bn. Bedarvann merasim ji ber deriy rojnameya Agos bigre, ji taxa Osmanbey ta dra ermenan a li taxa Yenikap ji wir j bigrin ta goristana ermenan, ku 8 km. r ye, meiyan. Di pvajoya me de pankartn ku li ser dirmn wek Em Hem Hrant Dink in, Em Hem Ermen in nivsand bn, hatin bilindkirin. Her wiha di me de ala nehatin hildan kes drm neqriya. Nnern welatn derve yn wek konsolos DYA Ross Wilson j bedar merasim bn. Serok wezran Recep Tayip Erdoan mala Dink zyaret kir pit re j metran ermen Mesrop Mutafyan li dr ziyaret kir.

Ber gelek roinbr siyasetmedar mella karmendn kurd hatibn kutin ku wek kiryarn wan nediyar tne zann. Bo numne, Vedat Aydn, Musa Anter, Mehmet Sincar,  evket Epzdemir, Muhsin Melik, Faik Candan, Ferhat Tepe, Behet Cantrk, Sava Buldan wek vana bi sedan kurd hatin kutin. Di tu yek de j h nehatiye dtin ku berpisrsiyarn dewlet yan j yn hukmet serxwe dane malbatn van kutiyan. Her wiha destr nedihat dayn ku keskarn van kutiyan hestn xwe beyan bikin an j merasimek ji bo cenezey xwe lidarxnin. Cenazeyn wan bi metodn bikuje, birevne vere bo ax hatibn spartin. Li dema ku ev cenaze dihatine definkirin, hindek kesn din j dihatin kutin. Di navbera prosesa kutina Hrant Dink ew operasyonn ku li hember siyasetmedar roinbr karmendn kurd pkdihat de cudahiyn gelek mezin hene. Ev cudah ewend di radeyeke mezin kr de ne ku, qet neyne ber hev. Ev yek, ji hest nyet armanca tirk ya dewlet hukmet yn li hember kurdan dibe. Qet ik ubhe nne ku ev hest nyet armanc negatf in. V reftariya negatf bandoreke gelek negatf li ser qada ramyar ya tirk kiriye. Kes an j saz nikarin ramann xwe yn derbar kurdan de bi awayek azad derbnin. V yek j bi xwe re qada ramyariy beyar kiriye, mej felc kirine, ramana azad fetisandiye.

Ew girseya ku t gotin 200 hezar kes bn, ku tevli merasima cenazey Hrant Dink bibn, pankartn wek Em Hem Hrant Dink in, Em Hem Ermen in hildabn. Gelek vekir ye ku bi v helwest re mebest i b, i dihate gotin. Wate di rojeke wisan de her kes xwe dikir cih ermenan de Belam qet ne mumkn e ku roinbr siyasetmedar berpirsn apemeniy hwd. n tirk di merasima cenazey kurdek de helwesteke wisan nan bidin, berovaj, qada ramyar ya tirk qada siyas ya tirk gelek musat in ku bibjin Em Hem Ogn Smast in. Her wiha, t zann ku bi kutinn kiryarn wan nediyar re bi sedan roinbr siyasetmedar karmend mellayn kurd hatin kutin, ku nehlan ew merasimeke wisan ji bo kutiyn xwe lidarxnin. Ew kes bi nav Yasin Hayal, ku dibjin, w r li ber Ogn Samast xistiye da ku Hrant Dink bikuje, car dema ku di nav plsan de ji bo pirsiyarkirin w dibirin polsxaney, yan j w dibirin dadgeh, v zilam li hember kamerayn apemeniy gefan li tekane nivskar Tirkiy y xwed xelata Nobel Orhan Pamuk dixwend diqriya digot Bila Orhan Pamuk biaqil be, biaqil! W v hz, v cesaret ji k digirt? Ev tawanbarn bi v reng, i dema ku pit ji dewlet bigrin, ji aliy dewlet ve bne handan wisan mrniy dikin. Ev yek j ten bi riya perwerdey pkt. Her wiha, ne mumkn e ku tirkek normal, tirkek sade v reftariy nan bide. Helbet ev awa tgihatin di aroveya deolojiya ferm de, ew deolojiya ku her tit li dervey xwe red dike, wek dimen dibne de dibe. Her roj bi dehan kurd ji aliy hzn asay ve tne girtin, tne zindankirin. Gelo ji vana kjan di nav dest polsan de yan j di nav lep cendirmeyan de i dema ku ji bo pirsiyarkirin ye polsxaney, ye dadgeh karibye hest ramann xwe fade bike bibje ez viya bikim, an j, ez wiya bikim?

Digel ku salek ber ji aliy muxbrek polsan ve hatiye xbarkirin ku d Hrant Dink bte kutin j l te div bila mudriyeta asaya Tarbzon be te div bila ya stanbul be, tu mudriyetek ji bo plgirtina v kutin h tedbrek negirtiye.

Rojnameya Radikal derbar v pvajoy de li hejmarn xwe yn di roja 30 31 rbendan 2007 de bi ktekt neyn belav dike. Ronameya Radkal li hejmara xwe ya di roja 2 reemeh 2007 de dide nandan ku kujer Hrant Dink Ogn Samast li polsxaney, wek ku ew qehremanek be, p re reftar hatiye kirin. Her wiha, neyin belav dike ku li polsxaney pols cendirme ligel hev ketine nav pbeziy da ku bi Samast re wneyn xwe bigirin.

Li van rojan rojnameya Gndem j di hejmarn xwe yn 31 rbendan 1 reemeh 2007 de derbar kesek de neyan belav dike ku, ew kes ji ber tawann teebusa kutina mirovan bi xwe re gerandina eka bruhset girt bye l bi dirustkirina belgeyn sexte hatiye berdan. Byer li Dyarbekir bye. Ev kes di Girtxaneya F-Dirv de girt bye. Ev kes bi w ert ku karmendek naskir y li Dyarbekir bikuje hatiye berdan.

Bazariya kutin li odaya dar ya girtxaney ligel endamn JITEM (ev nav rxistineke taybet pinhan a di nav arta tirk de ye) hatiye kirin. Pit bazarkirin ev kes girt pniyaza endamn JITEM qebul dike. Her wiha, di encam de texlya w derdikeve t berdan. Di bazara wan de gelek vekir j re hatiye gotin ku d tawann w ji ser bne hildan, ew d bi asan bikaribe ji end karmendn navdar xgiy bixwe, d neyte girtin, pols art d nekevin d w de Lbel ew kes nikare tit ku j tye xwestin bicih bne. Ji ry v yek, radibe terka Dyarbekir dike. Pit 40 roj bgav dimne ku cardin vegere bo Dyarbekir. Pit ku vedigere Dyarbekir, dsan tye girtin w dixnin girtgeh. Ev e, pit viya, ew j radibe erzhalek bo Wezareta Dadmendiy dinivse ku endamn JITEM zor l kirine da ku ew yek bikuje, ji v end divt derbar wan de pirsiyarkirin bibe Ev byer gelek bi zelal bi me dide xuyankirin ku b hela kjan hz li pey van kutinan hene.

Digel ku tye zann Ogn Samast Yasin Hayal Hrant Dink kutine, her wiha, digel ku tye zann ev kes ji v kiryara xwe gelek kfxwe in, serbilindiya xwe didin nandan j belam dsan, ji wan re dibjin gumandar. apemen van merivan wek gumandar bi nav dike. Lbel heke kurd bin, te div bila di pevnan de kutiyek an j birndar hebe, h di destpk de navn wek qatl, terorstn hov, eqiya tye gotin.

Hrant Dink di nivsa xwe ya ku p dihate dadgehkirin de bang li ermenan dikir digot Ji nav hi xwe tirkan derxnin, bila diyardeya tirk jehr nexne nav hest ramann we de. Diyardeya kurd, ji ry reftariya hik a dewlet hukmet, dibe bandoreke wisan ku qada ramyariya tirk; warn zanist, warn huner edeb hwd. beyar dihle, dike olistan. Ev reftariya nkarkirin tunekirin ya derbar kurdan de, ev bandora ku di v riy re tye, bandoreke wisan e ku, jehr dixne warn ramyar zanistiya tirk, van waran difetisne. Ev reftar ne ten bandoreke neyn li ser jiyana ramyar jiyana zanyariy dike, her wiha, bandora xwe li ser siyaseta hundirn, li ser siyaseta derve j bi awayek neyn dike. Sedem bingehn ku nahle di siyaseta hundirn de gavn pt n demokratk bne avtin her wiha, sedemn bingehn n w siyaseta derve ya bfesal j her ev yek e. Ji bo ku jiyana ramyar jiyana zanyar ge bibe, ji bo ku ev tartiya li ser van qadan bte belavkirin, hing div warn ramyar zanyariy ji bin fiara van cercereyan bne derxistin. Div ev yek wek peywireke zarr bte tgihatin. Riya v yek j di gekirina fama demokratk re, di tgihatina w re dibihure.

Bi byera kutina Hrant Dink re babeta ku zdetirn li ser tye axiftin benda 301. ya TCK (Zagona Cezay ya Tirk) e. Masmedya, rojnameyn wek Radikal Milliyet li ser benda 301. gelek radiwestin. Roinbr siyasetmedar endamn apemeniy yn tirk bnavber her li ser v bend daxuyaniyan belav dikin. Di v babet de reftariyeke azadxwaz a pt heye l div em diyardeyeke wisan j bibnin ku, di roja 24 rbendan 2007 de li Dyarbekir Pncemn Dadgeha Asliye ya Cezay ji ber benda 301. sal nv ceza li roinbr siyasetmedar kurd brahim Gl birr. Ev diyarde, di masmedyaya ku li hember benda 301. ewend hesas e de tew neb ne j. Ten li rojnameya Vatan wek neyek hate weandin. Ev nandreke balk e, ku reftariya li dij kurd a jiyana ramyariya tirk, jiyana apemeniya tirk bi an me dide.

Tye gotin ku her away netewperestiy xirab e. Her wiha, ev gelek vekir ye ku neteweperestiya tirk a ku van Ogn Samastan, van Yasin Hayaln ku kutina kurdan, kutina ermenan kirine ser xwe de perwerde kiriye, ev awa neteweperst gelek njadperest e, negatf e. Netewerestiya kurd ku li hember tunekirin nkarkirin dixwaze xwe bide jiyandin ima dibe xirab? Ev a ye ku meriv rabe ew ku dibje ez te tune bikim, ez te bikujim ew ku dibje ez dixwazim bijm, jiyan maf min e j wek hev bibne. Kurdan negotine ez te tune bikim, ez te bikujim... bi v away gef li kes venexwarine. Dibe ku her du neteweperestiyan wek hev dtin, berhemeke bfesal a jiyana ramyariya tirk be. Bik ubhe ye, ku ev bfesal ji ber Pirsgirka Kurd derdikeve meydan.                         

Ev away qisetkirin ku ji dimeniya kurdan hasil dibe, di wan daxuyan dtinn derbar pirsa Kerkk de j xwe dide der. Derbar v pirs de dtin gotinn kurdan tune tne hesibandin, kurd nayne guhdarkirin, dtin daxuyaniyn dewlet wek dtinn rast n ku qet ik ubhe li ser wan nabe tne qebulkirin. Ewn ku dibjin Kurd hemahengiya akincihn Kerkk xirab dikin, giraniya etnk dadigernin bi ser kurdbn ve qet bal nakin bi ser v yek de ku, li dewra Sedam Huseyn di aroveya erebkirina (taerrub) Kerkk de kurd tirkman ji wir hatine derxistin. Hindek j hene, Digel ku di aroveya erebkirina Kerkk de, li saln 1960 bi vir de, di navbera 150 200 hezar de kurd hatin nefkirin j, l dibjin, ev hejmar bi qas 10 hezar kes bye. Ew kesn ku dibjin Kurd hemahengiya akincihn Kerkk xirab dikin, giraniya etnk dadigernin bi ser kurdbn ve, l behsa nefkirina kurdan a li Tirkiy, behsa poltkaya valakirina Kurdistan ya ji kurdan qet nakin.

Div li ser tgeha njadperesty j bte rawestn. Heta bi van rojn dawn j i dema ku lkolnern kurd behsa kurdan, behsa ziman kurd, behsa kultura kurd hwd. bikirana, hing roinbrn tirkan di cih de v reftariya wan wek ovenstiy, wek reftariyeke njadperesty didt. Ev awir, behskirina ji kurdan ji ziman kurd, behskirina ji kultura kurd bi tgeha ovenzmiy muhakeme dike. Ev yek, di rastiya xwe de ser njadperest kirinn w yn li Tirky dinixumne, vedire. Ew tgihatina ku dibje ji bil tirkan maf jiyan ji kes re nne ew tigihatina ku dibje ez dixwazim ligel nirxn xwe yn netewey bijm awan dikarin bi awayek bfesal, by ku wan tgehn ku rew rast fade bikin, hatine gotin? Ev yek, div bibe pirsa bingehn a ramyariya tirk. pirsa njadperestiy j, di roja royn de pvajoyeke wisan e ku roinbr gelek li ser radiwestin, hewl didine xwe da ku li ser v pirs analzan bikin. Ji bo ku ev pvajo krhat be, hing tye dtin ku ev karek zarr ye, div li ser diyardeya kurd bi himendiyeke demokratk bi tgehn zanyariy ligel rexnekirina deolojiya ferm bte rawestn.

5 reemeh 2007

_____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: www.peyamaazadi.com

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org