Kurd Bi Mebesta Abrû Jinan Dişewitînin

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Rojnameya Radikal ya ku li Tirkiyeyê belav dibe, di hejmara xwe ya 14.12.2007 de nûçeyek derbarê kuştina jinên kurd bi mebesta namûsê (abrû) de belav kiriye ku xwe dispêre buroya Bexdadê ya rojnameya Guardian.

Ev nûçe wisa ye:

“Li Îraqê, jinên ku piştî destpêkirina prosesa hatina DYA zêdetirîn cefayê dikşînin, di nav gerîneka tundrawîyê de dibin qurbaniyên tundrawîyeka din jî. Li bakurê Iraqê, bi dehan cesedê jinan li morga nexweşxaneyên bajarê Silêmanî ku di bin kontrola rêveberiya kurd de ye, hene. Çend jê bi çekan hatine kuştin yan jî hatine xeniqandin, lê gelekê wan hatine şewitandin. Sedemê mirina wan pevçûn nîye. Di belgeyên fermî de sedemê mirina wan wek “qeza” hatiye tomarkirin lê di rastiya xwe de ji ber “meseleya namûsê (tawanekanî abrû)” hatine kuştin. Tenê li sala par li Silêmanî 400 jin hatine şewitandin. Kes li cesedê wan xwedî derneketiye.

Xanim Letîf Rehîm, ya serekê komeleya bi navê ASÛDE ku bo têkoşîna li hemberî tundrawîya li hemberî jinê hatîye damezrandin, dibêje, “Rewşa jinê, her ku diçe xirabtir dibe. Bi riya şewitandinê, kuştina jinê her ku diçe zêdetir dibe. Ji ber ku kareba (elektrîk) her tim têye birîn, lewre li her malekê neft heye, lêbelê şewatên ku qezaen çêbibin, gelek kêm in. Şêweya derketina şewatê û şewitandina jinan bi me dide nîşan ku qesten çêdibin. Di gelek bûyeran de jin bi zînayê tê tawanbarkirin, yan peywendiya beriya zewacê ya ligel yekî, yan jî bi yekî re revîyaye. Di rewşeka wisa de yan mêrê wê, yan bira yan jî ji nav kesûkarên wî yek radibe bi mebesta parastina abrû (namûs) jinê dikuje. Kesê kujer, ger hejar be têye zindanîkirin, ger ji hêzdaran (twanekan) be kes têkelî wî nabe. Gelek bûyer jî veşartî (nihênî) dimînin. Cesedê jinê diavêjin devereka dûr. Ger cesed bête dîtin jî, kes xwedîtî lê nake, dibêjin ‘keça me nîn e’.”

Jin Wek Dîyarî Têye Dayîn

Carînan heqê xwînê didin xwedîyê jina kuştî, hindek caran jî jineka din ‘wek dîyarî’ di şûna jina kuştî de didin û bi vî awayî meseleyê hel dikin. Rêvebir dibêjin “Ev lihevhatinên bi vê şêweyê bona pêşîlêgirtina meseleya xwînê, bona silametiya civakê pêwîst in”. Li Îraqê, ger mêrek ligel wî nebe êdî jinek nikane bi tena serê xwe li kolanekê bigere. Çunke, êdî hêzên dewletê jî di nav de, hemî grûpên çekdar di heman demê de dest dirêjîya namûsê (tecawuzkariyê) jî dikin. Û li Îraqê bi qasî ku nûke jin têne kuştin, çi car nehatine kuştin.

Rêkxirawa YN (UN) a yarmetiyê ku bi navê UNAMI li Îraqê nûke kar dike, di raporta xwe de dide zanîn ku, li herêma kurdan di meha kewçêrê (meha 10.) de kuştina jinê gihaye radeyeka metirsîdar. Li şeş mehên pêşî yên sala 2007an 255 jin hatine kuştin. Ji sedî 75 (% 75) wan hatine şewitandin. UNAMI di raportên xwe yên berê de jî dabû zanîn ku li Duhokê di sala 2005an de 289, di sala 2006an de 366 jin hatine şewitandin. Gelek ji vana di encama şewatê de nemirine. Servîsa acîl ya nexweşxaneya Hewlêrê li gorî tomarkirinên xwe dide zanîn ku, ji sala 2003an û vir de 576 jin hatine şewitandin. Ji vana 358 jin mirine. Numayendetiya Îraqê ya Rêkxirawa Azadiya Jinê dide zanîn ku sala parîn tenê di mehekê de 130 cesedên jinên kuştî li morga nexweşxaneya Bexdadê bûne ku kes li wan xwedî dernektiye.

Di pirsîyarkirina karbidestên YN de, ji doktorên Îraqê bigrin heta bi Yûsif Ezîz ku wezîrê mafên merivan yê Hukûmeta Herêma Kurd e jî tê de, her kes îddîa dike ku, jin xwe dişewitînin. Rêkxiraw jî didin zanîn ku, ger jinan xwe şewitandibe jî, di encama zordariyê de vê yekê kirine.

Êdî Dadgeha Eşîrê Heye

Xanim Letîf Rehîm dibêje, “li Kerkûkê min ji yekî pirsî ku bê hela çima wî xwişka xwe kuştiye, di nav bersiva xwe de dibêje ‘Çunke êdî li Îraqê demokrasî heye’. Camêr neheq nîye. Wisa têdigihê ku ‘demokrasî ew tişt e ku dilê kê çi xwest dikane bike’. Di yasaya cezakirinê ya nû de bi mebesta ‘parastina abrû’ ceza kêmtir dibe, heta ku hindek jê tenê pare didin û derdikevin. Di sîstema nû de kêşeyên nav malbatê yên mîna zewac, hevberdan û mîratê êdî ne ku li dadgehên dewletê, eşîr yan jî cemaet bi xwe hel dike.”

Xanim Letîf Rehîm dibêje, “Dîn (ayîn) rê nedaye ku li hemberî jinê tundrawî çêbibe, jixwe, kultur wisa ye. Mesîhî jî di nav de, li Îraqê, di nav hemî civakan de ev bûyerên wisa rû didin.”

Di dema Seddam de azadtirîn jinên Rojhilatanavîn, jinên Îraqê bûn. Jinên ku dikanîbûn di rêveberiya sektora taybet û dewletê de heta gelek radeyên grîng bilind bibin, qanûna medenî berevaniya wan dikir. Nûke di parlementoya Îraqê de 275 sandelye bo jinan hatine terxankirin. Ev yek, li cîhanê bilindtirîn rêje ye. Belam parlementerên jin di nav tirs û fikarê de diçin parlementoyê û ger mêrê wan ne ligel wan be natiwanin biçin derekê. Aktîvîstên ku li Îraqê berevaniya mafên jinan dikin, dibêjin “Wê demê tekane tawanbar Seddam bû, lê nûke her der bi tawanbaran dagirtî ye”. 

____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî:

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=241575&tarih=14/12/2007

çapkirin