Kirmanckî (Zazakî) ne ku tenê yek ji diyalektên zimanê kurdî ye, dibe ku kevintirîn zimanê kurdan be jî. Lêbelê nisbet bi diyalektên din, a ku zêdetir bo nivîsandinê dereng ketibû û niha xetereya windabûna wê heye jî dîsan kirmanckî ye. Ji lewre me divê her tim kirmanckîyê aktuel bikin.

Di vê nivîsê de ez dê çend dîmenên vê diyalekta me ya qedîm raxînim pêş çavan.

Dîrokzanê navdar Yaqûtî zêdetir ji heft sed sal beriya îro de dinivisîne ku “Dumbilî” yan jî “Zaza” eşîrên kurdan in. Yaqûtî li berhema xwe ya navdar Mu’cemul Buldanê dibêje, “… Kelehên wan gelek pêt in. Kelehên Beşnewîyan û Bohtîyan û Zazayan digihêne hev. Kurdên ji eşîra Dumbilî (Zewwaz) zêdetir li çîyayên bilind dijîn…”([1]) Bi rastî jî kurdên kirmanc ji qedîmî ve û hîn jî li zozanan, li çîyayên asê û bilind ên Kurdistanê dijîn.

Kirmanc, yanî kurdên zaza xwe “Kird” ango, “Kurdên xas” dizanin û di hemû serhildanên mezin ên kurdan de, bo numûne, Serhildana Mele Selîm Efendiyê Zaza ya li Bidlîsê (1910-1914), Serhildana Qoçgiriyê (1920-1926), Serhildana Şêx Seîd Efendî (1925-1926), Serhildana Dêrsimê (1937-1938), ku ji bo avakirina Kurdistaneke serbixwe bûn, kirmancan bi tevayî serî hildane û di vê dozê de her tim serkêşî kirine. Her wiha di hemû tevgerên kurdeyatîyê yên di nîveka dawîn a sedsala 20. de û niha jî kurdên kirmanc her aktîv in di nêv xebatên siyasî yên Kurdistanî de.

Kurdên kirmanc texmînen li dora 3-4 mîlyon nufûsî ne û li sêzdeh bajarên Kurdistana Bakur ku niha ji alîyê îdarî ve di nav sînorên Tirkîyê de ne, dijîn. Ev sêzdeh bajar ev in:

3. Çewlîg (li navçeyên Azarpêrt, Bonglan, Çêrme, Dara Hênî, Gêxî, Kanîreş û Xorxolê)

4. Dêrsim (li navçeyên Çemişgezek, Mazgêrd, Pêrtage, Pilemurîye, Pulur, Qisle û Xozatê)

5. Dîyarbekir (li navçeyên Çêrmûg, Erxenî, Gêl, Hêni, Hezro, Licê, Pasûr, Pîran û Şankuşê)

13. Xarpêt, (li navçeyên Depe, Maden, Mîyaran, Pali, Qovancîyan, Sîvrîce û Xulaman)

Ji van bajaran li hinekan, bo numûne, li Çewlîg û Xarpêt û Dêrsimê pirranî kirmanc in, lê li hin bajaran jî bes li navçeyekê yan jî li herêmeke piçûk hene. Li derveyî van bajaran, li hindek bajarên din, bo numûne, li Sariza Qeyserîyê, li Qirşehirê, li Aksaraya Qonyayê jî beşek ji kurdên kirmanc (zaza) hene.([2])

Beşeke mezin ji kurdên kirmanc zêdetir “kirdkî” kar tînin û xwe jî wek “kird” didin naskirin. Li Dêrsimê jî “kirmanckî” kar tînin û xwe jî wek “kirmanc” didin naskirin. Beşeke hindik jî xwe wek “dimilî” û zimanê xwe jî wek “dimilkî” didin naskirin. Beşek jî xwe wek “zaza” û zimanê xwe jî wek “zazakî” bi nav dikin. Ji van navan peyva “zaza” bi giştî ji derve de tê gotin, ango kirmanc bi xwe vê peyvê zêde kar naynîn. Lêbelê ji ber ku peyva “zaza” gelek hêsan tê bilêvkirin, niha bi giştî ji bo kurdên kirmanc ev peyv tê karanîn.

Di encama xebata standardîzekirina vê dîyalektê de ji van navan “kirmanckî” maqul hatiye dîtin([3]) û niha di warê nivîsînê de ev nav tê karanîn. Ger peyva “zazakî” bête karanîn jî, rastir e ku wek “kurdiya zazakî” bête karanîn. Her wiha, ji bo diyalektên din jî ev awa navlêkirin bête xebitandin hîn rastir e. Bo numûne, “kurdiya kurmancî” û “kurdiya soranî” û hwd. Ji bo civatê jî “kurdên zaza”, “kurdên kurmanc”, “kurdên soran” bêne gotin hîn rastir e.

Meriv dikare bibêje ku nîvek ji kirmancan muslumanên sunnî ne û nîvê din jî hema bi giştî elewî ne.

Kirmancên sunnî ku bi giştî xwe wek “kird” û zimanê xwe jî “kirdkî” bi nav dikin li çîyayên asê yên li navenda Kurdistanê, ji Motkîya Bidlîsê bigirin heta bi Aldûşa Semsûrê akincih in. Kirmancên elewî jî bêhtir li jora bakurê Kurdistanê, ji Gimgima Mûşê bigirin heta bi herêma Qoçgiriyê akincih in ku teqrîben navenda wan Dêrsim e.([4])

Kirmanckî (Zazakî) nisbet bi dîyalektên din ên kurdî taybetîyên zimanên kevnare hîn zêdetir di xwe de diparêze. Kirmanckî bi tevayî zimanekî zayendî ye. Hemû peyvên kirmanckîyê nêr, mê û pirhejmar in. Hema bibêjin ku bi giştî peyvên kirmanckîyê di halê xweser (halê sade) ê peyvê de jî zayend (nêrîtî û mêyîtî) û pirhejmariya xwe dîyar in. Heta ku di karan (fîîl) de jî ev taybetmendî bi vî awayî ye. Çend îstîsna ne tê de, peyvên mê bi giştî bi dengê “e” diqedin û peyvên pirrhejmar jî dengê “î” digrin. Bo numûne:

Îcar di kurmancî de her sê nav jî di halê xweser ê peyvê de wek “Dar” têne nivîsîn. Lewre heta ku peyv di nêv hevokê de neyête xebitandin, di kurmancî de meriv tê dernaxîne ku gelo ka peyv nêr, mê yan jî pirhejmar e, belam di kirmanckî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe dide nîşan. Ev taybetmendî qedîmî bûyîna diyalektê jî nîşan dide.

Ji alîyê koka peyvê ve jî texmînen heştê der sedî (80 %) bi dîyalektên din ên kurdî re yek e. Ji aliyê forma peyvan ve jî kirmanckî û soranî û devokên rojhilatî yên kurmancî ji hev re gelek nêzîktir in. Bo numûne:

Ji aliyê rêzimanî ve jî nisbet bi kurmanciya Binxetê û Berriya Mêrdînê di navbera kirmanckî û kurmancîya Botan û Behdînan û Serhed û Rojhilatê de pêwendiyeke nêzîktir heye. Bo numûne:

Lêbelê, li van salên dawiyê bi pêşketina kurmancîya Berriya Mêrdînê û Binxetê, yan jî di encama nivîsandina li van salên dawiyê ku dûr ji zanîn an jî aşnabûna kirmanckiyê pêk hatiye, piçek dûrahî ketiye navbera her du diyalektan. Ger nivîskarên kurdî aşnayê hemû diyalektan bin dê zimanê wan jî bêhtir nêzikî hev bibe.

Di kirmanckî de kevintirîn metna ku tê zanîn, kitêba Peter Îvanovîc Lerchî ye, ku ji devê hindek camêrên kirmanc (kurdên zaza) ên ku ji Nêrîba Hêneyê (Dîyarbekir) ne, li şerê Qirimê wek dîl ketine destê artêşa Rusyaya Qeyser, ev metn hatiye nivîsîn û di sala 1857an de li Petersburgê çap bûye.([5])

Li welat jî, cara pêşîn metna ku hatiye nivîsîn Mewludê Kirdkî ya Seydayê Mela Ehmedê Xasî (1867-1951) ye. Ev mewlud di roja 25ê Adara 1899an de li Çapxaneya Lîtografyayê bi alfabeya erebî 400 nusxeyên wê li çapê ketine. Mewludê Kirdkî 16 beş û 756 rêzik e, her rêzik 11 kîte ye. Mewludê Kirdkî cara pêşî ji aliyê Malmîsanijî ve ji alfabeya erebî transkjirîbeyî alfabeya latînî bûye û li Ewropayê hatiye weşandin.([6]) Pişt re ji aliyê Mihanî Licokicî ve bo alfabeya latînî hatiye transkirîbekirin û di sala 1994an de li Stenbolê ji aliyê Weşanxaneya Firatî ve ji nû de çap bûye.([7]) Ev metn, ji bo Edebîyata Kirmanckî wek yekemîn metn tê qebulkirin.

Mewludeke din jî, ya muftîyê Sêwregê Mela Usman Efendîyê Babijî ye. Ev metn jî di sala 1906an de hatiye nivîsîn û pişt re destnivîsên wê dikevin destê Mîr Celadet Bedirxanî û ew jî di sala 1933an de li Şamê bi alfabeya erebî çap dike.([8])

Ji ber qedexekirina ziman a li Tirkiyê demeke dirêj bi vê diyalektê nehatiye nivîsandin. Her wiha, ji ber ku kurdên kirmanc bes li nava sînorên Tirkiyê ne, ji lewre li devereke din jî bi kirmanckî nehatiye nivîsandin. Lêbelê em li van salên dawîn pêdihesin ku li welat di salên 1970-80an de hin berhem di nepeniyê de hatine nivîsandin. Ji vana yek Eqîdetu’l Îman a Mela Mehemedê Mela Evdulxefûrê Hezanî ye ku li derdora Dîyarbekirê, bi taybet di nav melayan de belav bûye.([9]) Li wan deman Şêx Selaheddîn Firatî jî ji bo murîdên xwe broşurek bi navê Beyatname bi alfabeya latînî nivîsandiye û bi nihênî belav kiriye.([10]) Dîsan, hindek melayên din ên wek Mela Mehemed Elîyê Hunî,([11]) Mela Kamilê Puexî,([12]) Mela Mehemedê Muradan([13]) û hindek melayên din jî bi alfabeya erebî mewlud yan jî qesîde û helbest nivîsandine.

Ji salên 1970an û virdetir di nêv kurdan de bi pêşketina siyasetê re îcar xwendevanên mekteban dest bi nivîsînê dikin. Cihêtiyên di navbera kesên ekola mekteban û ekola medreseyan de ev e, ku ev ekola nuh zêdetir bi fehmeke siyasî-netewî tevdigere û alfabeya latînî ya Celadet Bedirxanî dixebitîne. Navdartirîn û çalaktrînê vê ekola nuh M. Malmîsanij e. Ji bo kirmanckî rola wî dişibe rola Celadet Bedirxanî ku di standardîzekirina kurmancî de lîstibû. Jixwe, yekemîn metnên modern û her wiha yekemîn ferhenga kirmanckî (zazakî) Malmîsanijî amade kirine.([14])

Bêguman çawan ku di kurmancî de gelek devok (şîwe) hene her wisan di kirmanckî de jî devok gelek in. Lê meriv dikare bi awayekî giştî kirmanckiyê bike du devokên mezin:

Devoka Dêrsimê bi giştî kirmancên elewî pê diaxifin û devoka Çewlîgê jî meriv dikare bibêje ku kirmancên sunnî pê diaxifin. Îcar, ji bo standardîzekirin û aktualîzekirina kirmanckî ji sala 1996an û bi vir de xebatên gelekî hêja têne kirin û ev xebat roj bi rojê bi awayekî biîstîkrar her berdewam dibin.

Xebata standardîzekirina kirmanckîyê li derveyî welat, li Swêdê di sala 1996an de dest pêkir. Deh-panzdeh rewşenbîrên kirmanc ên ji deverên cihê-cihê ku xwe wek “Grûba Xebate ya Vateyî” bi nav dikin, li ser vê diyalektê her berdewam dixebitin. Vê koma xebatê serê pêşî encama kombûnên xwe wek broşurê belav kir lê dû re kovara Vate derxist. Vê koma xebatê ta niha 14 car ji bo standardîzekirina kirmanckîyê komî ser hev bûye û li dora 7.000 peyvan di formeke standard de tesbît kirine ku vê yekê pêşî li nivîsîna vê diyalektê vekiriye.

Di standardîzekirina kirmanckî de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku divêt dîyalektan nêzî hev bikin, bo numûne, beranberî peyva “artık” a tirkî kurmanc dibêjin “êdî” û soran jî dibêjin “îdî”, di kirmanckî de jî formên “hendî, hindî, hînî, hêdî, êdî” têne gotin. Îhtîmala mezin ew e ku di zimanê kurdî de forma bingehîn “hendî” be. Bêguman di hemû zimanan de her ku çûye form siviktir bûye û di zimanê me de jî ev wisan e. Ji aliyê sivikbûnê ve forma “êdî” ji forma “hendî” siviktir e. Her wiha tercîhkirina vê forma sivikbûyî (êdî) di nêv diyalektên kurdî de muşterekîyetê jî bi xwe re tîne û di warê têgihaştinê de hêsanîyê dide me, ji lewre niha kirmanc jî di warê nivîsînê de wek forma standard êdî vê peyvê wek “êdî”, ango bi forma muşterek a kurdî dinivisînin.([15])

Kovara Vate ku dengê vê komê ye û xwerû bi kirmanckî derdiçe, heta niha 26 hejmar jê derçûne. Ferhengeke kirmanckî-tirkî û tirkî-kirmanckî ku ji peyvên ku wek standard hatine qebulkirin û ji formên heyî yên din amade bûye, du car hate çapkirin. Û kitêbek bi navê “Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)” ku di warê nivîsandina kirmanckîyê de qaydeyên rêzimanî sererast dike jî ji aliyê heman komê ve hatiye amadekirin û weşandin ku ev encamên xebata standardîzekirina kirmanckîyê ne.

Kovara Vate ji aliyê Grûba Xebate ya Vateyî ve di havîna sala 1997an de li Swêdê dest bi weşana xwe kiribû, ku hemû hejmar li welat jî çap bûn.

Ji derveyî kovara Vate, hema ji kovara Hawarê bigrin û bi vir de di gelek kovarên ku bi kurmancî derdiçin de jî her tim kirmanckî hatiye nivîsîn û hê jî wisan e, her wiha weşanxaneyên kurmanc jî cihêtiyekê naxînin navbera kitêbên kurdiya kurmancî û kirmanckî. Lêbelê divêt mirov vê yekê destnîşan bike ku heçî kurdên kirmanc (zaza) bin zû fêrî kurdiya kurmancî dibin yan jî di warê famkirina ji kurmancîyê de zêde muşkuleyên wan çênabin belam heçî kurmanc bin, famkirina kirmanckîyê bo wan gelek giran e, yan jî zêde xwe naêşînin ku ji kirmanckîyê fam bikin an jî pê biaxifin. Ev jî ji bo kurdan rewşeke nebaş derdixîne pêş ku kurdên kurmanc û kurdên kirmanc (zaza) di xebatên komelayetî de yan bi axiftina kurdiya kurmancî pêwendiyê bi hev re datînin yan jî ji bo têgihaştinê bi tirkî biaxifin. Îhtîmal e sedemek jê ev be ku di encamê de her kurdiya kurmancî zal dibe, hingê qismek ji kurdên kirmanc xwe ji kurdîtiyê bêrî dikin û doza “Zazacîtiyê” dikin. Bêguman qaydeyên kirmanckî ji kurmancî girantir in, ev jî dibe sedemek ku di warê famkirinê de ji bo kurdên kurmanc muşkule hebin. Giranbûna qaydeyên rêzimanî jî, jixwe, wek gelek taybetmendiyên din şahidiya kevnarebûna diyalekta kirmanckî dikin.

Weşanxaneyek bi navê “Weşanxaneyê Vateyî” ji sala 2002 û vir de li Stenbolê dest bi xebatê kiriye ku heta niha 19 kitêbên kirmanckî çap kirine.

Bêyî kitêbên telîfî, gelek kitêb ji zimanên bîyanî bo kirmanckî hatine wergerandin û her wiha ji kirmanckî jî kitêbek bi navê “Sedefe” bo swêdî hatiye wergerandin û du car çap bûye. Kitêbeke din ji vê diyalektê bi navê “Binê Dara Valêre de” jî bo kurmancî hatiye wergerandin.

Ez dê lîsteyek ji kitêbên weşandî ku çavkaniya wê kovara Vate ye, pêşkêş bikim lê divêt ez viya bibêjim, kirmancên ku xwe ji kurdan hesab nakin, xwe tenê wek “zaza” dibînin û alfabeyeke cihêtir dixebitînin, bêguman berhemên wan jî belav bûne lê di vê lîsteyê de nîn in. Ên ku xwe kurd dizanin, heta niha zêdetir ji heştê (83) kitêbî bi vê dîyalektê çap kirine. Ji van kitêban çendên sereta naveroka xwe dînî ne, lê yên modern bi giştî edebî, dîrokî, siyasî û hwd. in. Ez dê lîsteyê li gorî rêzkirina alfabetîk a navê nivîskaran pêşkêş bikim.(*)

· Derheqê Kirmanckî (Kirdkî) de Kombiyayîşê II. ê Stockholmî

· Derheqê Rastnuştena Kirdkî (Kirmanckî) de Kombiyayîşê Stockholmî

· Tevgera Rizgariya Kurdistan (TEVGER), program

[1] Yaqûtî, Mu’cemul-Buldan, Çapa Misrê, Cilda çaran (4.), r. 415 / Binihêrin li; Yekta Lezgîn & Roşan Lezgîn “Vanê ‘Şaîrî Sey Ecacê Pêlê Behran a…’ Ê Mi, Ez Anî Nîya”, Vate: Kovara Kulturî, Hejmar: 16, Zivistan-2000, Stockholm, r. 33-53

[2] Malmîsanij, Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Weşanên Deng, 1996, Stenbol / Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)” Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Sermawez-2004, Stenbol, r. 39-43

[3] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî, Weşanxaneya Vateyê, 2005, Stenbol / Malmîsanij, Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, 1996, Îstanbul / Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)” Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Sermawez-2004, Stenbol, r. 39-43

[4] Ji bo agahiyên berfireh binihêrin li; Çem, Munzur, Dersim’de Alevilik, Weşanên Pêrî, 1999, Stenbol

[5] Espar, J. Îhsan “Çend Nuştey û Kitabê Kirdkî” Zend: Kovara Lêkolînî, Hejmar: 1, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Payîz-1996, Stenbol, r.44-48 /Malmîsanij, “Arêkerdox: Peter Îvanovîc Lerch, “Qewxê Nêrib û Sîwanî”” Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 3, Sibat-1985, Parîs, r. 109-111 / Malmîsanij, “Arêkerdox: Peter Îvanovîc Lerch, “Qewxê Nêrib û Hênî”” Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 5, Gulan-1986, Parîs, r. 88-91 / Malmîsanij, “Arêkerdox: Peter Îvanovîc Lerch, “Çend Tekstê Dimilkî (Zazakî)”” Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 6, Tebax-1987, Parîs, r. 69-79 / Malmîsanij, Ondokuzuncu Yüzyılda Kırd (Zaza) Aşiretleri Arasındaki Çatışmalar, Studia Kurdica, No: 1-3, Nisan-1985, Paris, r. 72

[6] Espar, J. Îhsan “Çend Nuştey û Kitabê Kirdkî” Zend: Kovara Lêkolînî, Hejmar: 1, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Payîz-1996, Stenbol, r.44-48 / Malmîsanij, “Ehmedê Xasî, “Mewlidê Nebî””, Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 4, Êlon-1985, Parîs, r. 75-97

[7] Xasî, Seydayê Mela Ehmed, Mewlûdê Kirdkî (Transkirîbekerdiş: Mihanî Licokic), Weşanxaneya Firat, 1994, Stenbol

[8] Babij, Usman Efendî, Bîyîşa Pêxemberî (Mewlûda Nebî), Şam, 1933 / Bedirxan, Celadet, “Zarê Dimilî û Mewlida Usman Efendî”, Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 2, Gulan-1985, Parîs, r. 10

[9] Yekta Lezgîn & Roşan Lezgîn “Vanê ‘Şaîrî Sey Ecacê Pêlê Behran a…’ Ê Mi, Ez Anî Nîya”, Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 16, Zmistan 2000, Stockholm, r. 33-53

[10] Malmîsanîj, “Şêx Selahaddînê Şêx Seîdî û Beytanam” Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 16, Zimistan-2000, Stockholm, r. 4-16

[11] Hunî, Mela Mehmed Elî, Mewlid – Yûsif û Zelîxa – Qesîdeyê Kerbela, Weşanxaneyê Vateyî, 2004, Îstanbul

[12] W. K. Merdimîn, , “Werrkîna Inî Melay Mumtazî Biumînî Yew Ca, Derheqê Nuştişî Zunî Xwi de, Tarîxî xwi de Eserêk Binuştinî” Vate: Kovara Kulturî, Hejmar: 18, Havîn-Payîz 2002, Stockholm/Stenbol, r. 82-94

[13] W. K. Merdimîn & N. Celalî, “Ez Ina Zê Yew Mûsîbetêk Vînena” Vate: Kovara Kulturî, Hejmar: 21, Payîz-2000, Stockholm/Stenbol, r. 4-32

[14] Malmîsanij, Zazaca-Türkçe Sözlük / Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Weşanxaneya Jîna Nû, 1984, …

[15] Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî) – Tirkî, Weşanxaneya Vate, 2004, Stenbol, r. 20, 224

* Di amadekirina vê gotarê de ji bo alîkariya wî gelek spas ji kekê J. Îhsan Espar re.

· Derheqê Kirmanckî (Kirdkî) de Kombiyayîşê II. ê Stockholmî

· Derheqê Rastnuştena Kirdkî (Kirmanckî) de Kombiyayîşê Stockholmî

· Tevgera Rizgariya Kurdistan (TEVGER), program