Konferanasa Kurd – 2008

İsmail Beşikçi  

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn  

    Li rojên 9 û 10ê sibata 2008an li Anqereyê konferansek bi sernavê “Di prosesa qanûna bingehîn a nû de demokratiyet û pirsa kurd” hate çêkirin. Ev konferans bi alîkariya Weqfa Lêkolînên Civakî û Ekonomokî (Toplumsal ve Ekonomik Araştırmalar Vakfı), ji layê Meclisa Aştî ya Tirkiyeyê (Türkiye Barış Meclisi) hatibû lidarxistin. Di vê gotarê de ez ê hewl bidime xwe li ser tesbîteka ji axiftvanên konferansê Ayşe Hürê rawestim, herwisa, hest û fikrên ku vê tesbîtê di min de hîşyar kirine, munaqeşe bikim.

    Lêkolîner Ayşe Hür, di axaftina xwe ya ku roja pêşî de gazincekê kir. Ayşe Hürê wisa got: “Di adara 2006an de li Stenbolê, Bilgi Üniversitesi konferanseka kurd li dar xistibû. Ümit Fıratî ez vexwendibûm wê konferansê. Bona wê vexwendinê, ez spasiyên xwe bo Ümit Fıratî pêşkêş dikim. Bona ev konferansa hanê jî, Seydî Fıratî ez vexwendim. Bona wê vexwendinê ez spasiyên xwe bo Seydî Firatî jî pêşkêş dikim. Li vir, ez dixwazim viya bibêjim. Di wê konferansa li Bilgi Üniversitesi, Seydî Fırat nîn bû. Di konferansa îro de jî Ümit Fırat nîn e. Abdulmelik Fırat jî, di her du konferansan de jî nîn bû. Di konferansekê ku pirsa kurd tê axaftin, tê munaqeşekirin de jî, em nikanin her sê Fıratan bînin gel hev. Ev yek zehmetbûna karê me nîşan dide, herwisa, bi me nîşan dide ku em nikanin bi gavên xurt pêş de biçin.”          

    Lêkolîner Ayşe Hürê gazinca xwe wisa dewam kir: “Di konferansa pêşî de İsmail Beşikçi wekî axaftvanek li rex min rûniştî bû. Çima Beşikçi di vê konferansê de ne axaftvan e?...” Ayşe Hürê, ev gazinca xwe wisa temam kir: “ … lê dîsa jî, Beşikçi wekî beşdarvanek li nav me ye, ev jî îşareta ber bi başiyê ve ye…”

    Pirsa kurd pirseka gelek giran e. Bêguman ev zeafîyeteka mezin e ku di pirseka wisa giran de jî sîyasîyên kurdan bi hev re naaxifin, naçin civînên hev, guhdariya hev nakin, tehemula hev nakin. Meriv dikane bibêje ku ev zeafîyeta hanê ne tenê aîdê kurdan e, di nav xelkên Rojhilata Navîn de jî heye lê di nav kurdan de zêdetir e. Herwisa, pirsa kurd jî, ji pirsên siyasî û civakî yên ku di Rojhelata Navîn de hene, pirseka girantir e. Belam roşinbîrên kurdan, sîyasîyên kurdan, dikanin cihêrengîyên xwe yên fikrî û rêxistinî biparêzin, serxwebûniya xwe biparêzin û bi roşinbîrên din yên kurd re, bi sîyasîyên din yên kurd re biaxifin, munaqeşeyan bikin. Pêşveçûna ji layê ramanê ve, têgihîştina pirsên civakî û siyasî, herwisa, dîtina çareyan bo van pirsan di rewşeka wisa de dikane pêk were.

    Zeafîyeta di nav kurdan de ne tenê ev e. Hîn girantirên wê jî hene. Di wan rojên ku ev konferansa bi sernavê “Di prosesa qanûna bingehîn a nû de demokratiyet û pirsa kurd” ku me li jor behsa wê kir çêdibû de, bi qasî hefteyek an deh roj beriya wê, nivîskarê kurd, sîyasetvanê kurd Îbrahîm Güçlü, ji layê fermandarekî HPGê, bi riya nivîsekê ku di malpera HPGê de hatibû weşandin, bi kuştinê hate tehdîdkirin. Sedemê vê tehdîdê, nivîsarên Îbrahîm Güçlüyî bûn ku fikr û helwêstên serokê PKK Abdullah Öcalanî rexne dikir. Tehemul nekirina ji fikrên cûda re, hewldana xwedîyê van fikran bi kuştinê ji navê hilanîn, rewşeka gelek giran e. Lêbelê, bi awayekî vekirî têgihîştina pirsa kurd bi awayekî vekirî xweîfadekirina fikrên cuda re mumkin dibe. Tê zanîn ku Îbrahîm Güçlü ji dawîya salên 1960î de di nav doza kurdî de ye, di rêya vê dozê de kedeka mezin daye, hertim di nav hewldanê de bûye ku astengiyê li pêşiya xwe bide alî. Roşinbîrên kurd, sîyasîyên kurd di vê çarçoveyê de axaftinên ku fermandarê HPGê rexne dikin kirin, gotarên ku wî sûcdar dikin belav kirin.

     Li vê konferansa bi sernavê “Di prosesa qanûna bingehîn a nû de demokratiyet û pirsa kurd” derbareyê têgihîştina pirsa kurd û çareserkirina wê de gelek tişt hatin axaftin. Lêbelê kakilê pirsê, pirs bi xwe nehat axaftin. Wekî mînak, bona çi pirsa kurd li Îraqê heye, bona çi pirsa kurd li Îranê û li Sûriyeyê heye, bona çi pirsa kurd li Tirkiyeyê heye, bona çi kurd ligel cografyaya ku li ser akincî ne hatine jihevxistin, parçekirin û parvekirin? Digel ewçend nufûsa xwe ya mezin bona çi tu statuyeka kurdan, statuyeka Kurdistanê nîn e? Pirsa kurd bona çi heta roja îroyîn çareser nebûye û wisa maye? Digel ku li cîhanê dewletên xwedî nufûseka bi qasî sed hezarî yan pêncî hezarî jî hene lê kurd digel ewçend nufûsa xwe ya mezin di vê rêyê de paş de mane, nikanîbûne gav biavêjin? Ev hemî, divêt li derveyî her awayê projeyên siyasî û li derveyî hemî tesawurên siyasî, li derveyî pêşnîyazên çareserîyê, bi têgehên zanistî û sîyasî bêne têgihîştin. Ev yek, dê zanîna me ya derbareyê kurdan û Kurdistanê de zêdetir bike, herwisa, ew demên ku bi baldarî her dixwazin di tarîtiyê de bihêlin, dê aşkera bike. Gelek grîng e ku dewra salên 1915-1925an di çarçoveya peywendîyên navneteweyî de bête vekolîn.  

    Di wê dema ku konferansa kurd dihate çêkirin de, li Diyarbekir, zarokên kurd, bona ku îfade bidin, bo dozgeriyê dihatin vexwendin. Deh kesên ji van zarokan di binya panzdehsalîya xwe de bûn, dudu jê jî, di binya dehsalîyê de bûn. Ev zarok, çend meh berê çûbûn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li bajarê san Fransisco beşdarîya Festîvala Muzîkê ya Cîhanî kiribûn. Di vê festîvalê de stranên kurdî, tirkî, erebî, rûsî, îbranî, ermenî, suryanî û rûmî stirîbûn. Herwisa, srûda “Ey Reqîb” jî strîbûn. Derbareyê strîna vê srûdê de prosesa huqûqî dane destpêkirin. (www.kurdistan-post.com12 sibat 2008) Bona ku strîne, derbareyê zarokên ku temenê wan ji panzdeh salan kêmtir e jî wisa vekirina dozên ciddî yên huqûqî bi me nîşan dide ku bê hela pirsa kurd cendî giran e. Di dema berxwedanê de, te divê li Diyarbekir an li derên din be, gelek zarokên din jî hene ku hatine girtin, li kelemçeyan hatine xistin, hatine zindanîkirin. Di roja 21 sermaweza 2004an de li Qosera Mêrdînê Uğur Kaymazê dozdehsalî û bavê wî Ehmed Kaymaz bi hinceteka ku “terosîst” in hatin kuştin. 13 gule li Uğur Kaymazê 12 salî ketibûn. 

    Divê li ser vê rewşê bête rawestîn ku digel ewçend têkoşînê hîn jî navê kurdan di sazîyên navneteweyî de nîn e, tenê di çarçoveya têgeha “teror”ê de navê wan derbas dibe. Dema ku zarokên kurd ên ku temenê wan di biniya panzdeh salan re ye, bona ku strîne, têne girtin, di heman demê de, Kosova di demeka gelek kin de, dibe ku di vê meha sibata ku em têde ne de, serxwebûna xwe îlan bike. Kosovaya ku xwedîyê 2 mîlyon nufûsî ye, di nav prosesa îlankirina serxwebûna xwe de ye lê kurdên ku nufûsa wan 40 mîlyon e hîn di peywendiyên navnetweyî de navê wan derbas nabe. Ev yek bi me nîşan dide ku li salên 1920î nîzama navdewletî çawa di elenîya kurdan de hatiye danîn, ev yek bi awayekî aşkera derdikeve meydanê. Dema ku serxwebûna Kosovayê derkete rojevê, hingê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtîya Ewropayê bi awayekî pêt piştgiriya serxwebûna arnawudên Kosovayê kirin. Tenê Sirbîstan li hemberî serxwebûna Kosovayê derdikeve û yek jî, Federasyona Rûsyayê ye ku piştgirîya Sirbîstanê dike. Dema ku mesele tê ser serxwebûna Kosovayê, “yekpareyîya axa Sirbîstanê”, bibîrxistinên bi vî awayî nayêne rojevê. Lê çi dema ku kurd daxwazên xwe yên sîyasî didin zanîn hingê “yekpareyîya axa Îraqê”, “yekpareyîya axa Sûrîyeyê”, “yekpareyîya axa Îranê” û “yekpareyîya axa Tirkiyeyê” tavilî derdikeve rojevê û vê yekê tînin bîra kurdan. Bêguman dê ev bibe mijareka grîng ku nîzama sîyasî ya cîhanê di salên 1920an de, di dema danîna Yekîtîya Neteweyan de bê çawa di elenîya kurdan de hatîye danîn, ev statuko di roja îroyîn de hîn jî çawa dewam dike. Têgihîştina van xusûsan dê gelek grîng be. Tê zanîn ku ew neheqîya ku di dema Yekîtîya Neteweyan de li kurdan hatiye kirin hîn jî dewam dike. Divê li ser van navan jî bête rawestîn ku “Cemîyeta Miletan”, “Yekîtîya Neteweyan”, her wekî ku têye dîtin, behsa miletan dike ne ku dewletan. Lêbelê kurd, ne ku wekî dewlet, wekî milet jî nayêne qebulkirin…

    Di pirsa kurd de, bêguman helwêsta Tirkiyeyê gelek girîng e. Tirkîyeyê heta îro digot “Ez nahêlim Tirkîye parçe bibe”. Piştî ku li Îraqê Hukûmeta Herêma Kurdistanê ava bû, piştî destkeftinên sîyasî yên kurdan, gotinên wekî “em ê rê nedin ku Îraq parçe bibe”, ji layê Tirkiyeyê ve têne gotin.

    Li Tirkîyeyê pirsa kurd pirseka bingehîn e. Di têgihîştina cîhanê ya Tirkîyeyê de, di sazkirina peywendiyên bi dewletên din re, bi sazîyên navneteweyî re, dîsa, têgihîştinên derbareyê kurdan de, derbareyê pirsa kurd de hene. Heta roja 5ê sermaweza 2007an têgihîştineka wekî “Dinya dişmenê me ye, herkes piştgirîya terorê dike, herkes destekê dide terorê…” hebû. Piştî vê rojê, heta ku di roja 15ê berfanbarê de, piştî ku Qendîl hate bombebarankirin, îcar gotinên wekî “Li dinyayê hemî dewlet û sazî me destek dikin, heq didine me…” hatin gotin.  

    Dema ku mesele were ser Kosovayê divêt em bala xwe bidin ser mijareka din jî. Dibêjin, li Kosovayê, li dora 30-35 hezar tirk hene. Li Kosovayê li bajarên wekî Gîlan, Prîzren û Vîçitirinê hindek tirk hene. Tirkiye, li Kosovayê, li wan bajarên ku tirk têde kom bûne, dibêje bila li wan deran li rex zimanê arnawudî û sirbî bila zimanê tirkî jî bibe zimanekî fermî, bona viya di nav hewldaneka pêt de ye. Ji van bajaran di yekî de dibêjin li dora 5 hezar tirk hene. Herwisa, tê dîtin ku Tirkîye li wir jî di nav hewldaneka pêt de ye, da ku zimanê tirkî bibe zimanekî fermî. Ev daxwazên Tirkiyeyê bi ser jî ketine. Di van çar bajarên Kosovayê de li rex zimanê arnawudî û sirbî, zimanê tirkî jî bûye zimanekî fermî… Lêbelê, li Tirkiyeyê daxwazên 20 milyon kurdî yên mîna zimanê zikmakî, ango daxwazên perwerdeya bi zimanê zikmakî, hîn jî di çarçoveya “teror”ê de têne helsengandin. 

    Di wan rojên ku konferansa kurd çêdibû de serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan li Almanyayê bû. Ligel serokwezîra Almanyayê Angela Merkelê hevdîtin pêk dianî. Serekwezîrî ligel tirkên ku li Almanyayê dimîn re jî hevdîtin pêk anî. Serokwezîr Erdoğanî dema ku bi tirkên ku li Almanyayê dimîn re hevdîtin pêk dianî, Almanyayê rexne kir û got “Asîmilasyon tawaneka merivatiyê ye”. Ji tirkan re got, “zimanê xwe, nasnameya xwe ji bîr ve mekin, asîmîle mebin, lê fêrî almanî jî bibin” bi vî awayî tişt gotin. Ev axaftin ji alîyê kurdan ve bi awayekî pêt hate rexnekirin. Şaredarê Sûrê yê Diyarbekirê Abdullah Demirbaşê ku ji kar hatiye derxistin, di axaftina xwe ya li konferansê got, “Birêz serokwezîr, vê tawana hanê zêdetir we li hemberî kurdan kiriye”. Abdullah Demirbaş ji ber hewldanên xwe yên ku dixwest li şaredariyê pirzimaniyê bide şuxulandin, ji layê Wezareta Navxweyî ji kar hatibû derxistin. Dadgeha bilind (Daniştay) jî vê kiryarê li gorî huqûqê munasib dîtibû. Reaksîyona Tarhan Erdemî ya derbareyê gotinên serokwezîrî yên “Asîmilasyon tawaneka merivatiyê ye” jî gelek balkêş bû. Gotara Tarhan Erdemî ya ku li roja 14 sibat 2008 de li rojnameya Radikal bi sernavê “Teşhîsa Kurd a Serokwezîrî” weşîya de rexneyeka pêt a sergirtî hebû.

    Derbareyê asîmîlasyonê de divê bête gotin ku “Ji vir û pê de em ê bi zimanê xwe yê zikmakî biaxifin. Em ê bi kurdî biaxifin…” Ger biryareka bi vî awayî bête girtin dê ev bibe helwêsteka rast. Ev, ne ew mijar ve ku li ser biryar bête girtin. Ev pirseka wisa ye ku bi heyecanê ve girêdayî ye, rewşeka wisa ye ku divê meriv bijî. Li gorî qenaeta min bersiva herî baş ku meriv bide îdeolojîya fermî jî dê ev be. Ka em salên 1980yan bînin bîra xwe… Wê demê, li dadgehan, ji hevalên ku dixwestin parêznameya xwe bi kurdî bidin, ev yek dihate gotin: “Bi tirkî biaxifin, çi dibêjin bibêjin. Dixwazî dijûnan bidin, bes bi tirkî biaxifin…”

_____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: http://www.peyamaazadi.org

çapkirin