Tiştê ku Kosovaya Serbixwe Tîne Bîra Meriv

İsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Kosovayê di roja 17ê sibata 2008an de serxwebûna xwe îlan kir. Bi vî awayî dewleteka din a ji miletê arnawud (alban) li Balqanan derkete meydanê. Serxwebûna Kosovayê di serî de ji layê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ve, herwisa, ji layê dewletên endam ên Yekîtîya Ewropayê (YE) yên mîna Almanya, Fransa, Îtalya û Brîtanyayê ve tavilî hate naskirin. Di nav wan dewletên ku tavilî serxwebûna Kosovayê naskirin de Tirkiyeyê jî cihê xwe girt. Ji nav civaka navneteweyî, yên ku li hemberî serxwebûna Kosovayê derketin, dewletên mîna Sirbîstan, Federasyona Rûsyayê, Çîn, Dewleta Rûm a Qibrîsê, Yewnanîstan, Spanya, Romanya, Slovekya û Azerbaycanê bûn. Tê zanîn ku di hemîyê van dewletan de kêşeya etnîkî heye. Kosova, yek ji dewletên federe nebû, herêmeka otonom ya bi ser Yugoslavyayê ve bû. Mafê wê yê cihêbûnê nîn bû. Ji vî layî ve balkêş e ku, Kosova wekî dewleteka serbixwe derkete meydanê. Ev bûyera hanê bala meriv dibe ser hinde tiştan ku bê hela peywendîyên navneteweyî çawa çêdibin, li gorî kîjan prensîban çêdibin, xwe dispêrin kîjan hêzan? Ez ê hewl bidime xwe ku li ser van tiştan rawestim.

Li salên 1990î di nav kurdan de bi pêşveçûn û geşbûna bizava neteweyî re çapemeniya tirk jî dest bi şîrovekirinên mîna “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê” têne îfadekirin derxistin pêş. Qunciknivîsên rojnameyan fikrên xwe yên bi vî awayî li ser hev beyan kirin. Lê qet behsa wê nekirin ku, wekî mînak, ji Rojhelata Navîn bigre heta bi Afrîkaya Bakur çawa 22 dewletên ereb hatine danîn? Di nav van dewletan de Misira ku nufûsa wê 80 mîlyon e û Cîbûtîya ku nufûsa wê 500 hezar e jî hene. Di wan nivîsên ku behsa “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê” dikirin de qet behsa vê yekê nedihat kirin. Serxwebûna Kosovayê jî, piştî salên 1990î, rastiya wê, piştî ku Yugoslavya hilweşiya hîn dest pêbû, li ser hate axaftin û munaqeşe çêbûn. Piştî ku slovenan, xirvatan, makedonan, bosna-hersekîyan (boşnaqan) û qerebaxiyan dest bi danîna dewletên xwe kirin, hingê danîna dewletekê ya bo arnawudên Kosovayê jî normal hate dîtin. Jixwe, fikra “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê” tenê bona kurdan dihate gotin. Ev gotin bona ku kurdan bi xew ve bikin, bona ku hişê wan belav bikin û wan eware bikin dihate bikaranîn. Bi kîjan têgehan bête gotin jî, axir fikrekî layengîrê dewletê ye, piştgirîya dewletê dike.

Di salên 1990î de Yekîtîya Sovyetan hilweşiya û 16 dewletên serbixwe derketin meydanê. Dîsa, li heman demê Yugoslavya hilweşiya û 7 dewletên serbixwe derketin meydanê. Çekoslovakya, wekî Komara Çekan û Komara Slovakan bû du parçe. Di wan salan de, ango di salên 1990î de li herêma Tîmora Rojhilatê ya Endonezyayê, li jêr pêşengîya Gusmao Hanan dewleteka nû ava bû. Pêşewayê bizava rizgariya neteweyî Gusmao Hanan ji girtîgehê hate derxistin û çû li ser textê serokatiya dewletê rûnişt. Di tu yek ji van dîyardeyan de dîtineka wekî “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê” nehate îfadekirin. Lê çi dema ku kurd daxwaz û hestên xwe yên azadbûnê beyan dikin, hingê, ev gotina “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê” tavilî derdikeve meydanê. Ji ber vê hewldana wan, kurd têne rexnekirin, car heye ku bi neteweperstî û heta ku bi nîjadperestîyê jî têne tawanbarkirin. Nûke erebên Filîstînê jî dixwazin dewleta xwe ya serbixwe ava bikin. Bona vê yekê bi dewleta Îsraîlê re hinde hevdîtinan çêdikin, bi rêyên cûrbicûr têkoşîna xwe berdewam dikin. Lêbelê tu kes, tu sazîyek ji filîstînîyan re nabêje “ji dewleta Îsraîlê cihê mebin, ligel îsraîlîyan, ligel mûsevîyan bijîn…” Ev gotinên hanê qet di nav hişê kesî re derbas nabin. Serxwebûna dewleta filîstînîyan, ango danîna 23. dewleta ereb gelek siruştî tê dîtin.

Ev fikir tenê bi gotina “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê” îfade nabe, hinde fikrên din jî hene ku ligel vê dîtinê îfade dibin û piştgirîyê didin vê yekê. Dibêjin, “Her awayê neteweperestîyê xirab e; neteweperestîya serdestan jî xirab e, ya bindestan jî. Netewedewlet mir.” Ji kurdan re dibêjin “Netewedewlet mir, êdî sînor têne hilanîn, ev hewldana we ya bo danîna sînoran di berevajîya rojgara îroyîn de ye.” Ger netewedewlet miribe, ger va ye dimire, gelo ev çawa çêdibe ku piştî hilweşîna Yekîtîya Sovyetan 16 dewletên serbixwe derketin meydanê? Ma Ermenîstan, Gurcîstan, Azerbaycan û Ukrayna bona ku dewleta xwe ya neteweyî daynin neketin nav hewldanên mezin? Di vê prosesê de Qazakîstan, Qirgizîstan, Tirkmenîstan, Ozbekîstan û Tacikîstanê serxwebûna xwe çawa bi destê xwe ve anîn? Ma serxwebûna komarên tirkî yên li Asyaya Navîn li Tirkîyeyê jî nehatin pîrozkirin? Karbidestên van dewletan, te divê li li Tirkîyeyê yan li wan welatan, çi dema ku li hev kom dibûn, beşdarîya merasiman nedikirin û nedigotin ku “bila serxwebûna dewletên nû heta bi hetayê berdewam bike”? Ma piştî ku Lîtvanya, Estonya û Letonya bûn dewletên serbixwe, hingê tevli Yekîtîya Ewropayê nebûn? Çekya û Slovekya jî, Slovenya jî wisa nebûn? Moldova jî, Rûsyaya Sipî jî di prosesên bi vî awayî re derbas nebûn?

Ev dewletên nû li salên 1990î dema ku li ser hev ji kurdan re digotin “netewedewlet mir”, “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê”, “her awayê neteweperestîyê xirab e; neteweperestîya serdestan jî xirab e, ya bindestan jî” hatin danîn. Tiştê ku bo kurdan tê pêşnîyazkirin tenê biratî, bihevrebûn û yekîtî ye. Lêbelê biratî, ger rewş ji her du neteweyan re heman îmkanan pêk bîne dikane çêbibe. Wekî mînak, heta ku herwekî mûsevîyan dewleteka filîstînîyan çênebe di navbera wan de biratîyek çênabe. Heta ku erebên filîstînî di bin nîrê Îsraîlê de bin ne mumkin e ku “biratîyek” di navbera her du civatan de çêbibe. Li Qibrîsê, bona ku di navbera civatên tirk û rûm de biratîyek çêbibe, divêt Dewleta Tirk a Qibrîsa Bakur ji layê rûman û Yewnanîstanê ve, herwisa, ji layê civata navneteweyî ve bête nasîn, hîn mumkin e ku biratiyek çêbibe. Helbet ev tişt bona kurdan jî hemin wisa ye. Heta ku rêvebiriyên ereb, fars û tirk bi awayekî hevpar kurdan di bin nîrê xwe de bihêlin, ne mumkin e ku biratiya kurdan û ereban, biratîya kurdan û farisan, biratiya kurdan û tirkan çêbibe.

Ez şexsen wisa difikirim, gelên ku bona mafên xwe yên neteweyî têdikoşin, di vê rêyê de bedel dane, divê bi astengiyên mîna terora dewletê pêşî li daxwazên wan neyê girtin. Civata navneteweyî dema ku mafê tayînkirina paşeroja xwe bona Qeredaxa ku nufûsa wê 600 hezar e, bona Cîbûtîya ku nufûsa wê li dora 500 hezarî ye, bona Kosovaya ku nufûsa wê li dora 2 milyonan e tesdîq dike lê ji meriv re ecêb tê ku bê hela çima vî mafî bona kurdên ku li Rojhelata Navîn nufûsa wan ji 40 milyonî zêdetir e nayne rojevê yan jî bona çi daxwazên wan nayêne bicihanîn?

Li dawiya sedsala 19. li cîhanê li dora 20-22 dewletên mîna Brîtanyaya Mezin, Fransa, Almanya, Îtalya, Spanya, Portekîz,  Îsveç, Hollanda, Belçîka, Împaratoriya Rus, Împaratoriya Awusturya-Macarîstanê, Împaratoriya Osmanî, Yewnanîstan, Dewletên Yekbûyî yên Amerikayê, Arjantîn, Venezuela, Brezilya û Bolivya hebûn. Ev hejmar di roja îroyîn de ji 200î zêdetir e. 204 dewlet beşdarîya Olîmpiyatên Atîna-2004 kiribûn. Ji van dewletan 193 jê endamên Yekîtîya Neteweyan in. Ger netewedewlet miribe, ev çawa çêdibe ku li pey hev dewletên nû derdikevin meydanê?

Li nik van her sê şîretên wekî “netewedewlet mir”, “her awayê neteweperestiyê xirab e” û “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê”, şîreteka çaran jî tê kirin ku dibêjin “ger hûn bi neteweperestiyê pêş ve biçin, hûn ê jî mîna dewleta tirk bibin dewleteka neteweperest û nîjadperet”. Yanî, dibêjin “çawa ku fehma dewleta tirk xwedîyê polîtîkayeka asîmilasyonîst e û kurdan înkar dike, hingê hûn ê jî polîtîkayeka wisa, wekî mînak, li hemberî asûrî-suryanîyan, li hemberî ermenîyan bimeşînin”. Meriv li hemberî van dîtinan, van ramanan, van şîretan heyirî dimîne. Çunke ne mumkin e ku tehdîteka kurdan li ser grûpên olî yan jî li ser grûpên etnîkî çêbibe. Ne mumkin e ku kurd polîtîkayeka asîmilekirinê li ser grûpên wisa bimeşînin. Ez ne di wê baweriyê de me ku niyeteka bi vî awayî di nav kurdan de hebe. Ev jî ji ber vê yekê ye ku, kurd nikanin rabin polîtîkayeka wekî asîmilekirina kurdên êzîdî, kurdên elewî bo muslumantiyê bimeşînin, herwisa, ne mumkin e ku kurd rabin asûrî û ermenîyan asîmile bikin yan jî rabin nasnameya wan înkar bikin. Aşkera ye ku çi nîyeteka kurdan ya wisa nîn e. Ne mumkin e ku kurd rabin ereb û ecem û tirkan jî asîmile bikin, amanceka wan ya wisa qet nabe mewzûya behsê jî. Ji reftariya kurdan ya ku heta bi roja îroyîn ji me ve dixuye, ne mumkin e ku meriv behsa tiştekî wisa bike.

Bêguman neteweperweriya tirkî û neteweperweriya kurdî ne heman tişt in. Ev her du neteweperwerî ji heman çavîyê xwedî nabin, ji çaviyên cihê xwedî dibin. Neteweperweriya tirkî dibêje “ez ê asîmile bikim, ez ê bipelêxim, ez ê tune bikim, ez miletekî-nîjadeka bilind im”. Lê kurd di nav hewldanê de ne ku ji bin zilmeka wisa, zordariyeka wisa xwe rizgar bikin. Kurd êdî jê haydar bûne ku neheqî û reftariyeka çawa li hemberî wan hatiye duristkirin, polîtîkayên çendî neheq li hemberî wan têne meşandin, çawa têne pelixandin, çawa tada li wan tê kirin. Kurd di nav hewldaneka wisa de ne ku ji vê rewşa xirab xwe rizgar bikin û nirxên merivatiyê bi destê xwe ve bînin. Ez di vê qenaetê de me, hêmana bingehîn ku dînamîzmê dide neteweperweriya kurdî ev e, ne ku ew fehma dibêje “yê herî mezin ez im, tenê yê ku dikane rêveberiyê bike, her ez im”. Ger ev hewldana ku dixwaze ji bin zordariyê, ji bin tehqîr û çewsandinê derkeve, ji layê hinekan ve wekî tehdîtekê bête dîtin, hingê dê ev yek bibe têgihîştineka şaş, dê bibe têgihîştineka qestî.

Li Tirkiyeyê, ev her du prosesên ku ji layê hest û ramanê ve di berevajiya hev de pêk tên, yanî, neteweperweriya kurdî û neteweperweriya tirkî, herwekî ku heman tişt bin, wisa têne têgihîştin. Ev tişt bi me nîşan dide ku bê hela îdeolojiya fermî ramana tirkî çawa kiriye haletê cotestandardîyê. Di roja 25ê sibata 2008an de li Diyarbekirê serhildaneka mezin hebû. Jin, ciwan, zarok, esnaf, kal û pîr…, qelebalixeka gelek mezin, girseyeka biheyecan, operasyona artêşê ya bo derveyî sînoran protesto dikir. Çapemeniya tirk zimanê xwe wisa dirêjî vê serhildana mezin dikir: “… zarokan jî bikar tînin, zarokan dixapînin, di numayîşê de zarokan derdixin pêş.” Ger di întîfadayekê de zarokên filîstînî keviran biavêjin tankên Îsraîlê, ew dibin “generalên filîstînî, generalên Filîstînê, generalên Arafatî”. Ger zarokên kurdan kevir biavêjin tankên tirkan, wekî “bo îdeolojîyên menfûr zarokan jî bikar tînin” têne dîtin. Dema ku zarokên Filîstînê kevir biavêjin tankên Îsraîlê, hingê şîroveyên wisa têne kirin ku “ger di zarokan de jî wisa hestên neteweyî çêbûne divê Îsraîl tavilî rêyeka çareseriyê bibîne”. Lê dema ku zarokên kurdan kevir biavêjin tankên tirkan, dibêjin “jehrê xistine nav mejiyê teze yê zarokan jî, zarok jî xapandine…”. Polîs bona ku zarokan ji numayîşan dûr bixînin şeker didin wan, ku ev yek wekî tiştekî pozîtîf tê nîşandan. Reftarî û ramana cotestandardbûnê tiştekî wisa ye… Bêguman tiştekî gelek kirêt û adî ye. Ev hemî ji ber wê ramana înkarker û îmhaker rû didin.

Dema ku di pevçûnan de leşkerek jiyana xwe ji dest bide rewşên sempatîk yên mîna “kezeb şewitîn”, hêstirên çavan wekî lehîyê herikîn”, “sê meh paşê dê daweta wî çêbibûya”, “ji teskereya wî re du roj mabûn” têne îfadekirin. Ger deh gerîla jî jiyana xwe ji dest bidin, dê û bavê wan ji nedîtî ve têne. Hûn dev ji behskirina dê û bavê wan, jin û zarokên wan berdin tew behsa hebûna wan bi xwe jî nayê kirin. Bi tevayî ew tune têne hesibandin. Gelo bi vê redkirinê, bi vê bêpaxaviyê, bi vê kîbrê, bi vê quretiyê dê ev prosesa ku navê “entegrasyonê” lê dikin, ev têkiliya ku navê “biratiyê” lê dikin çawa pêk were?

Di serhildana 25ê sibatê ya li Diyarbekirê de melayek bi Qurana ku di destê wî de bû dimeşiya. Çapemeniya tirk viya jî wekî “dîn tê îstîsmarkirin, dîn tê bikaranîn” rexne kir. Lêbelê dibe ku ev mela bi vê kirina xwe dixwaze tişetkî wisa bibêje: “Hûn me kurdan tune dihesêbin, hûn mafên me nadin, hûn dixebitin ku me bikin tirk, çi peywendiyeka van tiştan bi îslamîyetê re nîn e, çi têkiliya vê yekê bi Quranê re nîn e, Quran tiştên wisa nanivîsîne…” Li derekê ku dîn û cereyanên dînî bi tevayî di bin kontrola dewletê de bin, ev ravekirina dînî ku ji layê kurdan ve tê kirin, aşkera ye ku dê li hemberî wê reaksîyon bêne nîşandan. Melayên tirk yên ku di bin sîwana Serekatiya Karên Diyanetê (Diyanet İşleri Başkanlığı) de ne fetwa didin ku “nimêja cenazeya terorîstan/gerîlayan nayê kirin”. Di rewşeka wisa de dema ku melayên kurdan rabin ji layê miletên bindest ve, ji layê aştiyê ve îslamiyetê şîrove bikin, hingê dê reaksîyona serdestan bikşînin ser xwe. Ev fehma ku bi dewletê û bi sazîya Diyanetê ve girêdayî ye, dema ku berevaniya serxwebûna muslumanên Kosovayê dike, di heman demê de, piştgirîya zilma ku li hemberî kurdên musluman çêdibe dike, vê zilmê teşwîq dike.

Ka Li Kîderê ne Ew Mertalên Zindî û Dijberên Şer yên Sala 2003yan?

Li nik van reftariyên ku dibêjin “her awayê neteweperestiyê xirab e”, “ne pêwîst e ku her miletek bibe xwedîyê dewletekê”, “netewedewlet mir”, “ger hûn bi neteweperestiyê pêş ve biçin, hûn ê jî mîna dewleta tirk bibin dewleteka neteweperest û nîjadperet” reftariyeka din jî bal dikşîne ser xwe. Ka hela em mehên sibat û adara 2003yan bînin bîra xwe, wan rojên ku DYA amadekariya êrîşkirina çekdarî ya bi ser Îraqê ve dikir. Bona ku pêşî li vê mudaxeleyê bête girtin dijberiyeka şerî ya pêt hebû. Dijberên şer wekî mertalên zindî diçûn Bexdadê, di nav hewldaneka gurr de bûn da ku şerî bidin rawestandin. Wan rojan çapemeniya tirk; televîzyon, radyo û rojnameyên tirkan gelek zêde cih didan hest û raman û çalakiyên wan mertalên zindî. Televîzyon û radyoyan carînan nûçeyên derbareyê vê prosesê de wek nûçeya sereke pêşkêş dikir, rojnameyan dikir manşet: “Dijberên şer li Londonê kom dibin. Dijberên şer di ser Îstanbulê re dê biçin Beğdadê û li wir bibin mertalên zindî.”, “Dijberên şer îro derbasî Parîsê bûn. Dê sibê li Wîyennayê bin.”, “Dijberên şer û mertalên zindî ku li Wîyennayê kom bibûn li Îstanbulê bi hevalên xwe yên tirk re hatin cem hev. Girseyeka qelebalix li Îstanbulê numayîşekê çêkir û daxuyanî da çapemeniyê.” “Dijberên şer li Anqereyê ne, her ku diçe ewên ku dixwazin bibin mertalên zindî zêdetir dibin.” “Mertalên zindî li Adeneyê ne.”, “Mertalên zindî li Mêrdînê ne.”, “Mertalên zindî di derîyê Xêbûrê re derbasî Îraqê bûn.”, “Mertalên zindî li Bexdadê ne.”.

Li wan rojan dijberên şer gelek bûn. Bona ku bibin mertalên zindî her kes bi hev re ketibû nav pêşbirkekê. Îcar em bala xwe bidin îro. Şeva 20ê sibatê artêşê operasyona bezandina sînor da detpêkirin. Bombebarandinên ku ji layê hêzên esmanî ve ku ji 16ê rêbendanê dest pêkiribûn û li ser hev berdewam dikirin, di 20ê sibatê de bi bizava dagîrkirinê ya hêzên bejayî re ketin merheleyeka nû. Gijkirina şerî ji layê dewletê û çapemeniya tirk ve, jixwe, bi mehan, heta ku bi salan berê dest pê kiribû. Di roja 5ê sermaweza 2007an de li DYA, di wê hevdîtina ku di navbera serokê DYA Bushî û serokwezîrê dewleta tirk Erdoğanî çibûbû de bo artêşê rê hatibû dayîn ku li derveyî sînor operasyonan bike. Ev şerekî rastîn bû. Deh hezar leşker, bi dehan frokeyên şerî û helîkopteran beşdarî kiribû. Li vir pirseka ciddî jî ev e: Ew dijberên şer yên sala 2003yan li kîderê bûn? Ewên ku li sala 2003yan bona ku bibin mertalên zindî bi hev re ketibûn nav pêşbirkekê niha li kîderê bûn? Endamên Partiya Civaka Demokratîk di rojên 4-6 sibata 2008an de çûn heta çiyayên Gebar û Cudîyê, bûn mertalên zindî. Li Qesrikê şevekê di çadiran de man. Bi hezarên wan jî heta bi Gebar û Cudîyê çûbûn. Ev girse, girseyeka telebkarê aştîyê bû, banga aştîyê diqîriyan. Di nav vê girseyê de, yên ku di sala 2003yan de bona ku bibin mertalên zindî bi hev re ketibûn pêşbirkê, hebûn? Ez bawer im ku nîn bûn.

Ev diyarde çi nîşan dide? Li Tirkiyeyê çi muxalefeta ku xweşbînî û erêkirina dewletê negirtibe tu şansekî jiyanê bona wê nîn e. Hûn dikanin hewldanên xwe yên muxalif berdewam bikin lê divê hûn rîsk bidin ber çavê xwe û vî karî bikin. Wekî mînak, mîna Partiya Demokrasiya Gel… Tu bizavek ku rîsk negire yan jî erêkirina dewletê negire nikane muxalefetê bike. Bizava ku li sala 2003yan dixwst dijberiya şerî bike û li hemberî şerî bibe mertaleka zindî, di pişt vê prosesê de xweşbînî û erêkirina dewletê hebû. Çunke dewletê bi wê fikara ku dê mifaya wê ji kurdan re hebe, nedixwest DYA bi awayekî çekdarî mudaxeleyê Îraqê bike. Îcar li 2008an, tenê Partiya Civaka Gel (DTP) gelek rîsk girtin ber çavan û dijberiya şerî, mertaliya zindî da meşandin.

Ev hemî tişt bi me didin nîşan ku di peywendiyên navneteweyî de, ne ku nirxên mîna edalet, azadî, wekhevî, mafê merivan û serweriya huqûqê, darê zorê û hêzdarî serdest in. Belê, darê zorê û hêzdarî îstîqameta peywendiyên navneteweyî destnîşan dikin. Darê zorê û terora dewletê edalet, azadî, mafên merivan, aştî û wekhevîyê difetisînin. Gelên ku edalet, aştî û azadîyê dixwazin, ev helwêsta gel ya têkoşîna bo van nirxan wekî “terorê” tê binavkirin û bi terora dewletê re rû bi rû dimîne. Bi riya terora dewletê têdikoşin da ku ev gelên ku di vê rêyê de li ber xwe didin bêtesîr bibin.

Pirsa Kurd Çi ye?

Kurd di salên 1920an de li dewra Yekîtîya Neteweyan bi felaketeka mezin re rû bi rû man. Hêzên emperyal yên wê demê, Brîtanyaya Mezin û Fransayê û hevkarên wan yên li Rojhelata Navîn, ango ereb û fars û tirkan kirasekî lanetî li kurdan kirin. Kurd bi wê cografyaya ku li ser dijîn re hatine jihevkirin, parçekirin û parvekirin. Polîtîkaya derbareyê kurdan a Yekîtîya Sovyetan, ku di salên 1920an de ji hemîyan zêdetir behsa tayînkirina çarenûsa neteweyan dikir, ji polîtîkaya Brîtanyaya Mezin û Fransayê hîç ne cihêtir e. Polîtîkaya Moskowayê jî herwekî polîtîkaya London û Parîsê, polîtîkayeka dijberî kurd e. Ne alîgirê kurdên mezlûm têne pelixandin, na, piştgiriya yên ku kurdan dipelêxin dike, li ser hesabê serdestên kurdan e.

Pirsa kurd çi ye? Di serî de divê bi têgehên zanistî, siyasî û dîplomasiyê bête têgihîştin. Ev yek, hewldaneka wisa ye ku divê li derveyî pêşnîyaz û planên çareseriyê, bêyî ku bi pêşnîyazên çareserîyê re bête girêdan çêbibe. Dê mifayeka wê ya mezin hebe ku ger ev jihevxistin, parçekirin bi têgehên zanistiya siyasetê, bi têgehên peywendiyên navneteweyî, sosyolojî û antropolojîyê bête têgihîştn. Pêwîstiya kê bi zanistiyê hebe dê ew hilberînîya wê bike. Di vê demê de pêwîstîya kurdan bi aşkerakirina polîtîkayên ku li hemberî kurdan hatine meşandin heye… Di vê çarçoveyê de akademîsyenên rojavayî, endamên zanîngehan yên rojavayî ku salên 1920î analîz dikin, bi taybet lêkolînerên îngilîz û fransiz, ji ber ku prosesên parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdistanê ji ber çavan dûr xistine, divêt bêne rexnekirin. Tebîî ye ku lêkolînên derbareyê kurdan de bêne rexnekirin. Çunke kurd miletekî wisa ne ku hatine înkarkirin û tunekirin. Siyaseta qirêj ya vê derbareyê de ji layê Tirkiyeyê ve bi cîhanê, bi dewletên demokratîk yên cîhanê dane qebulkirin. Herwisa, divêt çapemeniya rojavayê, endamên çapemeniya rojavayê jî bêne rexnekirin. Sazîyên mafên merivan, sazîyên huqûqê yên rojavayê ku dibêjin teror û teror, lê piştevaniyeka bêsînor didin terora dewletê û qet bala xwe nadin ser nerazîbûnên civakî jî, divêt bêne rexnekirin. Helbet divêt kesayetên sîyasî yên rojavayî jî bêne rexnekirin. Sazîyên mîna Yekîtîya Ewropayê, Konseya Ewropayê û NATO jî hemin wisa. Dibêjin Konseya Ewropayê wijdanê Ewropayê ye. Divê ew fehma “Wijdanê Ewropayê” yê li hemberî Kosovayê û li hemberî Kurdistanê bête pirsîyarkirin.

Heta ku meriv ji wê polîtîkaya neheq ku di prosesa Şerê Cîhanê yê Yekem de û piştî wî, ji prosesa Konferansa Parîsê ya li sala 1919an û dewra Yekîtîya Neteweyan xeberdar nebe, pirsa kurd nayê fêmkirin. Di vê demê de ereb jî hatine parçekirin. Lê awayê parçekirina ereban û awayê parçekirina kurdan ji hev gelek cihê ye. Ereb jî hatine parçekirin lê bi demê re wekî dewletên cihê bi cihê yên serbixwe organîze bûne. Îro, ji Xelîçeyê Fars bigrin heta bi Fasê 22 dewletên ereb hene. Lêbelê kurd, navê kurdan û Kurdistanê bona ku ji ser zar û zimanan bête maliştin hatine parçekirin û parvekirin.

Meşandina vê polîtîkaya ewçend neheq, li ser civaka kurdan karîgeriyeka gelek xirab kiriye. Jihevkirin, parçekirin û parvekirinê rewşeka wisa derxistiye meydanê ku, herwekî îskeleta civakê hatibe parçekirin, herwekî mejiyê civakê hatibe pelaxtin. Polîtîkaya asîmilasyonê, polîtîkaya înkar û îmhayê pêvajoyeka wisa pêk anîye ku, ev rewşa hanê hîn xirabtir be. Civak her ku çûye ji xwe dûr ketiye, bûye xerîbê xwe.

Li dewra Yekîtîya Neteweyan bi hewldanên dewletên Ewropayê di salên 1920an de li Rojhelata Navîn statukoyek hatiye pêkanîn. Ev stutatukoyeka wisa ye ku kurdan û Kurdistanê parçe kiriye, ew bêstatu hiştine. Îro jî, her dixwazin ev statuko hemin bi wî awayî dewam bike. Li hemberî guherînên ku di lehê kurdan de ne, li hemberî daxwazên guherînê derdikevin. Polîtîkayên ku derbareyê arnawudên Kosovayê de û li hemberî kurdan pêk tînin, ji vî layê ve bala meriv dikşînin. Îro jî gelek dewletên Ewropayê, wekî mînak, Fransa û Brîtanya kurdan wekî kurd qeyd nake, di belegeyên fermî de kurdan wekî tirk qeyd dike. Divê kurd li hemberî vê reftariyê jî têbikoşin.

Dînamîkên Bingehîn Yên Neteweperwerîya Kurdî

Di nav kurdan de bizava neteweyî, neteweperwerî piştî jê xeberdar bûyîna van neheqiyan, piştî ji destê wan stendina mafên wan yên însanî dest pê dibe. Rastîya wê, ew pîjkirinên bindestîyê rê ji bizava neteweya kurdî re vedikin. Di nav kurdan de pêkhatina neteweperweriyê bi prosesa çêbûna fehmên wekî “Yê herî mezin ez im, yê herî esîl ez im. Ji ber ku ez yê mezin im, ez esîl im, hingê mafê birêvebirina grûpên din yên etnîkî jî mafê min e…” çênebûye. Piştî ku kurd jê xeberdar dibe ku bê hela çendî neheqî li hemberî wan çêbûne, çiqas mexdûr bûne, çiqas hatine pelixandin, bona ku ji van polîtîkayên neheq ku li ser wan hatine arastekirin bifilitin û xwe bigihênin nirxên merivatiyê, di encama proseseka wisa de bi van hestan têdikoşin. Ji vî layî ve, di navbera neteweperwerîya tirkî û neteweperwerîya kurdî de, ji layê jêdera destpêka bizava neteweyî û amancên wê de cihêtiyên mezin hene. Her du neteweperwerî ji heman kaniyê, ji heman hest û ramanê xwedî nabin. Amancên wan ne wekî hev in, gelek ji hev cihê ne. Di nav kurdan de ew hêza maddî ya herî mezin dê ew neteweperweriya ku xwe dispêre van hest û ramanan be. Aşkera ye ku dê li paşerojan ev proses hêzeka maddî ya mezin pêk bîne.

Li nav kurdan, li Kurdistanê sinifek ku wekî sinifa burjuvazîyê bête navkirin, çênebûye. Rastiya wê, pêşî lê hatiye girtina ku sinifeka burjuvaziyê di nav kurdan de çêbibe. Ev, yek ji polîtîkayên bingehîn e ku dewlet bi israr li ser rawestiayaye. Karsazên kurd ku xwestine li ser axa xwe kargehekê ava bikin bi tundî hatine astengkirin. Li layê rojavaya Tirkiyeyê hinek kurdên karsaz hene lê rast nîn e ku meriv ji wan re bibêje karsazên kurd. Ew parçeyek ji burjuvazîya tirk in. Bêguman di nav wan de jî hindek kesên ku xwedîyê hesten netewayetîya kurdî bin jî hene, hindek kes hene ku xwe aîdê cîhaneka kurdî dibînin lêbelê ev jî bi wan peywendiyên ticarî û sinaî re, bi peywendiyên pare-bank-krêdî re, bi peywendiya bi sazîyên mîna Serokwezîrtî, Wezareta Îmar û Îskanê û Mudiriyeta Giştî ya Rêyên Bejayî (Karayolları Genel Müdürlüğü) re, bi awayê jiyana xwe re, bi tercîhên tehtîla xwe re parçeyek ji buruvazîya tirk in. Karsazên ku li ser axa xwe karsazîyê nekin, hilberîn û belavkirin û kontrolê di destê xwe de negrin, ne rast e ku ew wekî koma van karsazan wekî burjuvazîya kurdî bêne dîtin. Ji vî layî ve, ev kategorî di tevgera neteweyî ya kurdî de ne tu hêzek e. Ji ber van tiştan hêza maddî tenê dikane li ser bingeha wan hest û ramanên ku me li jor behsa wan kir pêk were. Û êdî ne mumkin e ku ev hêz bi top û tifingan bête şkestin. Ev yek êdî proseseka wisa ye ku bi dînamîkên navxweyî yên kurdan geş dibe.

_____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî:  http://www.peyamaazadi.org

çapkirin