Kuştinên Li Herêma Qedexekirî Û Çapemeniya Tirk

İsmail Beşikçi

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Serekerkaniya Giştî ya tirk li destpêka sala 2007an li bajarên Cûlemêrg û Şirnexê deverên li layê sînor wek Herêma Qedexîkirî îlan kir. Têye zanîn ku çûnûhata bo van deveran qedexekirî ye, di bin kontrolê de ye. Digel viya, balkêş e ku dîsa jî li vê herêmê di encama pevçûnan de kuştinên bi komelî çêdibin. Ger meriv bala xwe bide ser van pevçûn û operasyonan, herwisa, meriv bala xwe bide ser ku bê hela çapemeniya tirk van bûyeran çawa têdigihê û çawa dihelsengîne baş dibe. Herwisa, ger meriv balê bikşîne ser vê diyardeyê dê baş be ku di roja 27 îlon 2007 de li gundê Hemkan ya Betuşebabê mînîbusek hate gulebarankirin û di encamê de ji 13 kesên ku di mînîbusê de bûn 12 jê hatin kuştin û yek jî bi birîndarî reviya, xwe xelas kir.

Piraniya kesên di mînîbusê de korucu (cehş) bûn. Di cuha avê de dixebitîn da ku avê bikşînin gundê xwe. Xebata xwe ya wê rojê temam kiribûn û dê vegeriyana mala xwe. Waliyê Şirnexê da zanîn ku êrîş ji layê terorîstên PKKê ve hatiye kirin. Roja din çapemenî, kanalên televîzyonan, radyo û rojnameyan dest pêkir li “rêxistina terorê” naletê barandin. Behsa “eşkiya”, “terorîstên fehş”, “mêrkuj” û “hewldanên dawîn ên terorê” hate kirin. Manşet tev bi vî rengî bûn. Qunciknivîsan bi baldarî hewl dan xwe ku bi van têgehan, bi termînolojiyeka tawanbarkirinê bûyerê şîrove bikin. Çapemeniya çep, çapemeniya rast, çapemeniya lîberal, partiyên siyasî, sendîka, nivîskar û profesoran bûyerê bi van têgehên tawanbarkirinê şîrove kir. Manşet hatin avêtin, nûçe hatin ragihandin ku “Terorîst nahêlin ji xelkê re xizmet bête kirin, li hemberî yên ku xizmetê dikin komkujiyê pêk tînin.”

Partiyên siyasî yên li parlamentoyê (TBMM) daxuyaniyên ku vê komkujiyê şermezar dikin belav kirin. DTP (Partiya Civata Demokratîk) jî vê bûyerê şermezar kir. Lêbelê di navbera daxuyaniya şermezarkirinê ya DTP û daxuyaniyên şermezarkirinê yên partiyên din de cihêtiyeka mezin hebû. Di daxuyaniyên partiyên din de rasterast PKK berpirsiyarê vê bûyerê dihate dîtin û di vê çarçoveyê bûyer dihate şermezarkirin. Lêbelê, di daxuyaniya DTP de kiryarên komkujiyê dihatin şermezarkirin, di vê navberê de, ji hukûmetê dihate xwestin ku hewl bide xwe da ku berpirsiyarên bûyerê bêne dîtin.

Çapemeniya tirk li ser daxuyaniya waliyê Şirnexê, PKK wek berpirsiyarê bûyerê dît û li hemberî PKK, li hemberî DTP dest bi êrîşeka tund kir. Divêt meriv bi teferuat û bi baldarî li ser vê prosesa hanê raweste. Çapemenî di vê bûyerê de gumanê nabe ser rêxistineka din û êrîş dibe ser PKK, êrîşî serkirdeyên Kurdistana Bakur dike. Divêt meriv bala xwe bide ser vê babetê jî. Bêguman ger meriv bala xwe bide ser rewşa wan rojan, hingê gelek teferuat hene ku meriv guman ji rêxistineka din jî bike. Di wan rojan de efserekî malinişîn ku li Şemzînanê wezîfe kiriye, derbareyê wezîfeya xwe ya li wê herêmê kitêbek daye weşandin. Mîralayê malnişîn Ekrem Sarızeybekî di kitêba xwe ya bi navê İhaneti Gördüm (Pozitif Yayınları, îlon 2007) de daxuyaniyên wisa belav dike ku “Me ji leşkeran tîmên birîh (yên ku rîha xwe berdane) pêk anîn, me kincên PKK li wan kirin, me bi destê wan li Şemzînanê teqemenî dan çêkirin, me bi destê wan roket avêtin nav bajêr. Me bi lidarxistina rewşa şerî li ser gel fişarê pêk anî…” (Milliyet, 26 îlon 2007) Îhtîmal ew e ku, ev komkujiya ku li gundê Hemkan ya Beytuşebabê jî bi destê van tîmên birîh ku kincên PKK li xwe kirine pêk hatibe.

Dîsa li wan rojan derbarê doza kuştina Hrant Dink de jî bûyereka balkêş rû da. Deşîfreya kesate axaftina di navbera polîsekî û muxbîrê polîs de ku demeka kin piştî bûyerê çêbûbû, di roja 27 îlon 2007 de li rojnameyên wek Radikal û Milliyetê hate weşandin. Manşeta rojnameya Radikalê wisa bû: “Diyaloga dehşetê ya polîsî, hîn ku cenazeyê Dinkî li erdê bûye, polîs dizanîbû ku dê ew çawa bête kuştin”. Ev yek rola sereke ya polîsan di kuştina Hrant Dinkî de bi awayekî vekirî derdixîne meydanê. Avukatan li danişînên dadgehê derbarê polîsan de gilî kirine. Lêbelê digel ku têkiliyeka ewçend vekirî û pêwendiyeka organîk di meydanê de ye jî, dîsa, dadgehê bi mebesta “raza dewletê” nehiştiye ku derbarê polîsan de doz bête vekirin. Herwisa, dibêjin ku ew dosyaya derbarê muxbîrê polîs de jî winda ye. Ev bûyerên hanê divêt bînin bîra çapemenî û qunciknivîsên tirk da ku derbarê bûyera Beytuşebabê de ew guman ji rêxistinên din jî bikin. Lêbelê nakin.

Bûyereka din ku rêxistineka ji derveyî PKK tîna bîra meriv jî di roja 9 sermawez 2005 de li Şemzînanê bombekirina Umut Kitabevi (Umut Kitêbfroş) ye. Bi awayekî vekirî têye zanîn ku ev bombekirin ji layê JİTEMê ve pêk hatiye. Kiryarên vê bûyerê li ser kar hatin girtin. Ji van gişan jî wêdetir, ew herêma ku niha 250 hezar leşker tê de hatine bicihkirin, bi taybet bûye herêmeka qedexekirî, çûnûhata wira hatiye qedexekirin, gelo ev çawa dibe ku li herêmeka ewçend di bin kontrolê de “terorîst” dikarin bûyereka wisa berfireh çêbikin?

Du roj piştî bûyerê PKK da zanîn ku tu pêwendiyeka wan bi wê bûyera ku li Şemzînanê li gundê Hemkan rû daye, bi gulebarankirina mînîbusê û bi komkujiyê re nîn e. Ev bûyer yan ji layê korucuyan ve yan jî ji layê endamên JİTEMê ku kincên PKK li xwe kirine ve çêbûye. Vê daxuyaniyê qet bala çapemeniya tirk nekişand, qet bala xwe nedan ser. Mîna nûçeyekê jî di çapemeniyê de cih negirt. Lêbelê berdewam PKK hate tawanbarkirin. Karbidestên PKK jî berdewam delîlên ciddî derxistin pêş û korucu yan jî JİTEMa ku li pişt wan e nîşan dan. Li rojnameya Gerçek Demokrasi ya roja 14 kewçêr 2007 de nûçeyek bi sernavê “Nexşeya wê JİTEMê danî, korucuyan kuşt” heye. Ev nûçe hîn baştir bûyerê aşkira dike. Digel van hemiyan, ev gelek vekirî ye ku reftariya medyayê, ne ew reftariya li gorî rola çapemeniyê ya di nav civakê de û li gorî qanûna exlaqî ya çapemeniyê ye. Beriya her tiştî divêt çapemenî derbarê bûyeran de agahiyên rast bide. Bi derewan pêkanîna reaksiyona civatê û xwepêşandan û mitîng û meşan divê nebe peywira çapemeniyê.

Parlamentoyê (TBMM) şandeyekê bonê lêkolînan şande cihê bûyerê. Di nav Komîteya Lêkolîna Mafên Merivan ya Parlamentoyê de ji DTP Akın Birdal jî hebû. Jixwe, pêkhatina şandeyeka wisa li ser pêşniyaza Akın Birdalî çêbûbû. Komîsyona lêkolînê bona ku pê biçin cihê bûyerê ji waliyê Şirnexê helîkopterekê xwestibû. Walî bi mebesta ku “helîkopter di xizmeta leşkeran de ne” vê daxwaza wan neanî cih. Di dema lêkolînan de gelek astengî li pêşiya komîsyonê hatin derxistin. Komîsyonê daxuyaniyekê belav kir ku “di encama lêkolînan de me nikanî tu delîleka musbet peyda bikin ku bê hela ev komkujî ji layê kê ve hatiye kirin”. Bi rêyeka din dihate gotin ku “kiryarê vê bûyerê ne PKK ye…” Bûyerê çawa ku rû da, demildest PKK hate tawanbarkirin. Ger em bala xwe bidin ser van daxuyaniyan dê bête dîtin ku hêzên din vê bûyerê anîne rojevê. Ji van gişan encameka wisa derdikeve meydanê ku karbidestên tirk, çapemeniya tirk li hêviya wê ne ku PKK bûyerên mîna bûyera gundê Hemkan pêk bîne û êrîşî xelkê sivîl bike. Çi dema ku PKK vê yekê neke dê li ser navê PKK tîmên birîh yên ku kincên PKK li xwe kirine, ew bi xwe bikin. Li rojnameya Hürriyetê ya roja 11 kewçêr 2007 daxuyaniyeka Senatoya Unîversîteya Trakya hate weşandin. Di vê daxuyaniyê de “rêxistina terorê ya cudaxwaz” ji vê komkujiyê berpirsiyar têye dîtin. (r. 26) Ev yek dide nîşan ku bê hela li ser bingeha derewan manîpulekirina rayagiştî ta kîjan radeyê çêdibe. Serokê giştî yê CHP (Partiya Komara Gel) Deniz Baykalî roja yeke ya eydiya Remzanê li Şirnexê di nav leşkeran de derbas kir, wî malbatên ku merivên wan ji layê “rêxistina terorê ya cudaxwaz” ve hatine kuştin ziyaret kir. (Milliyet, 13 kewçêr 2007, r. 17)

Çend roj di pey re jî li Îzmîrê li ser hev çend teqemenî çêbûn. Karbidestên tirk û çapemeniya tirk di vê bûyerê de jî daxuyaniyên ku “rêxistina terorê” tawanbar dikin belav kirin. Li çapemeniyê nûçeyek hate weşandin, yê ku li Îzmîrê bombe teqandiye jî yekî “birîh” bûye.

Şeva 3 kewçêr 2007 êrîşeka bombeyî bi ser avahiya Partiya Civaka Demokratîk ve hate kirin. DTP di daxuyaniya xwe de da zanîn ku “yên ku komkujiya Beytuşebabê kirine, yên ku teqemeniyên li Îzmîrê kirine û yên bombe avêtine navenda me, ji layê heman navendê ve hatine birêvebirin”. Yê ku bombe avêtibû avahiya DTP hat girtin, lê serbest hate berdan. Roja şeşê îlonê li Eminönüya Setenbolê bombeyek avêtin avahiya DTP. Yê ku bombe avêtibû penah bire polîsxaneyê. Di meha Kewçêrê de gelek êrîşên berdewam li ser avahiyan DTP yên li bajar û bajarokan hatin kirin. Li bajarên mîna Erzirom, Xarpêt, Bursa û Antalya êrîşên gelek tund bi ser avahiyên DTP ve hatin kirin. Polîs jî di nav temaşevanan de bûn. Niha, li Anadoliya Rojava û li Anadoliya Navîn beşeka mezin ji avahiyên DTP hatine ruxandin, xirabe bûne. Tabelayên wan tev hatine şikandin û parçe kirine, derî, pace û çarçove giş hatine şikandin, çi alav û amûrên ku li buroyan hebûn, avêtine kuçeyê û agir bera wan dane. Li hin ciyan agir bera avahiyê jî dane.

Di roja 20 kewçêr 2007 de li herêma Oremar ya Cûlemêrgê êrîşek bi ser berbûyên dawetekê ve hate kirin. Çapemeniya tirk nûçeya vê bûyerê wisa da: “Rêxistina terorê mayîna ku li bin erdê bicih kiribû ji dûrî ve bi kumandayê teqand.” (Radikal, 2 kewçêr 2007) dîsa bûyerê xistin stûyê PKK. Lê PKK bûyerê şermezar kir. PKK di heman rojê de da zanîn ku bûyer ji layê leşkeran ve hatiye kirin. Belam çapemeniyê qet pax bi vê daxuyaniyê nekir. Di vê bûyerê de jî, berdewam PKK hate tawanbarkirin.

Tirkiye ji terorê gelek gazindan dike. Lêbelê ew bi xwe ji peywendîdanîna ligel yên ku kesên din bo wan dibêjin “terorîst” qet xwe paş ve nade. Wek mînak, dikare di demeka kin de ligel Hamasê peywendî dayne û vê peywendiyê geştir bike. Gerîlayên vê rêxistinê çi dikin? Wek mînak, yek ji vê rêxistinê bombeyê bi nava xwe de girê didê û diçe resturantekê ku mûsewî (cihû) xwarinê dixwin û li resturantê bombeyê diteqîne. Di vê teqemeniyê de zarok, jin, kal û pîr, ango xelkê sivîl tê kuştin. Yan jî diçe eywanekê ku mûsewî tê de dawetê dikin, dîsa kuştinên bi vî rengî çêdibin. Gerîlayên vê rêxistinê siwarê otobusekê dibin û di encama çêkirina bûyerekê de bi dehan mûsewîyên sivîl têne kuştin. Herwisa, têye zanîn ku êrîşên bi vî awayî berdewam têne kirin. Ger em bala xwe bidin ser, PKK, ji bilî korucuyan li hemberî xelkê sivîl êrîşên wê yên bi vî rengî çênebûne. Ger bûne jî gelek kêm in. Helbet divêt em bala xwe bidin ser wan bûyerên ku ji layê yên “birîh ku kincên PKK li xwe kirine” ve hatine kirin jî. Li dawiya salên 1990 û destpêka salên 2000an bûyerên revandina keştiyan, êrîşa li ser otelan ku ji layê çeçenan ve dihatine kirin ku ev bûyerên hanê ji layê karbidestên tirk û çapemeniya tirk ve rewa hatine dîtin.

Niha li Tirkiyeyê ew êrîşên ku li Îraqê têne kirin wek “êrîşên berxwedêran” têne dîtin. “Berxwedêr” çi dikin? Wek mînak, “berxwedêrekî” sunî bombeyan bi nava xwe ve girêdide û diçe li mizgefteka şîayan bombeyan diteqîne, 40-50 kesên ku ji xwe re îbadetê dikin têne kuştin, bi qasî wan jî birîndar çêdibin. Yan jî, “berxwedêrekî şîa” diçe mizgefteka sunniyan û bombeya ligel xwe diteqîne, 50-60 meriv têne kuştin, bi qasî wan jî birîndar çêdibin. Ev êrîşên hanê ji layê karbidestên dewleta tirk û hukûmeta wê ve, ji layê çapemeniyê ve wek “terorê” nayêne dîtin, ji wan re dibêjin “berxwedêr”. Ger ev “berxwedêr” li hemberî kurdan êrîşekê bikin, di binî re piştgiiya wan dikin. Çend sal berê qeyraneka karîkaturan rû dabû. Hindek karîkaturên ku ji layê karîkaturîstekî hollandî ve hatibûn çêkirin, herwekî ku heqaretê li îslamîyet û Quran û Mihemed Pêxamberî hatibe kirin, wisa hatin dîtin. Di vê çarçoveyê de ji Fasê bigrin heta bi Endonezyayê musluman rabûn piya. Numayîş, xwepêşandan, boykot û tehdîdan bi mehan berdewam kir. Ew Cîhana Îslamê ku bona çend karîkaturan rabûbû piya, li hemberî teqemeniya li nav mizgefeteka şîayan, yan jî li hemberî teqemeniyeka li hemberî mizgefta sunniyan bêndeng dimîne. Ev êrîşên wisa, gelo li gorî îslam û Quran û hizrên Mihemed Pêxamberî ne?

Dema ku “teror” û “terorîst” têne gotin, divêt ev diyardeyên wisa, ev prosesên wisa jî bêne ber çav.

* * *

Bi qasî hefteyekê piştî wê bûyera ku li gundê Hemkan rû dabû, xeberek hat ku îcar li Şirnexê, li Çiyayê Gebarê di encama pevçûnekê de 13 leşkeran jiyana xwe ji dest dane. Li ser vê xeberê çapemeniyê got “dilê 70 milyon kesî şewitî” û dest bi kampanyaya dilşewitîne kir. Hestên tolhilanînê har kir. Meriv dikare ji viya re bibêje ku ew jana dil suîstîmal dikin. Gelo ev reftariyeka çapemeniyê ya li hemberî civakê ye ku beriya analîz bike bê hela ev leşker çima di pevçûnê de hatine kuştin, rabe hestên tolhilanînê har bike? Ev reftarî bi exlaqê qanûnên çapemeniyê re diguncin gelo?

Du layên ku li hemberî hev şer dikin, çapemenî tenê êş û hestên layekî dide xuyakirin. Layê din jî herwekî zerarmendên ku divê bêne tunekirin nîşan dide. Di wan rojên ku van bûyeran rû dida de teqemeniyekê ku li Çelê rû dabû jî balkêş bû. Sê zarok li ser çopa leşkeriyê digerin, bombeyekê ku wan di nav çopê de dîtibû di destê wan de diteqe û her sê zarok jî birîndar dibin. Ji zarokan yek jê dema ku dibine nexweşxaneyê di rê de jiyana xwe ji dest dide. Nivîsara bi sernavê “Çopa leşkeran dîsa kesekî kuşt” ku di roja 8 kewçêr 2007 de li rojnameya Gündem weşiya, balkêş bû. Rojnameya Gerçek Demokrasi li roja 15 kewçêr 2007 cih dide nûçeyeka wisa, dibêje “Li Îdîrê bombeyên ku li talîmgeha leşkeriyê hatin dîtin bûn sedemên mirina du şivanan ku yek jê 14 û yek jî 15 salî bû”. Çapemeniya tirk ku li ser mirina leşkeran di manşetê de dibêje “dilê me şewitî”, qet tu xebera wan zarokên ku li ser çopê geriyane û bombeya ku dîtine û di destê wan de teqiyaye ku pê re birîndar bûne, herwisa, mirina van her du şivanan neda. Gelo ne pêwîst e ku meriv wê prosesa ku zarok û malbatan muhtacî çopê dike têbigihê? Gelo kî dikare bombeyan di nav çopê de birijîne?  

Ev diyarde, ev prosesên hanê bi me didine nîşan ku bê hela ew mesafeya civakî û psîkolojîkî ya di navbera kurdan û tirkan de çendî kûr e. Dîsa di hemin wan rojên ku em behsa wan dikin de li dorûbera Şirnexê di encama pevçûnekê de gerilayên ku hatibûn kuştin, rê nehat dayîn ku cenazeyên wan di nexweşxaneyê de bêne şuştin. Bona ku cenazeyan bişun av jî nehate dayîn. Cenaze li newalekê bi ava sar hatine şuştin. Herwisa, leşkerekî bi eslê xwe kurd yê ji Nisêbînê li baregeha leşkerî ya Boğatepe ku girêdayî Fermandariya Navenda Jenderme ya Qersê ye di nav pişta xwe re gule lêketiye lê gotine “wî xwe kuştiye” û cenazeyê wî teslîmî malbata wî kirine. Ev jî xeberek ji xeberên balkêş e. Û li roja 27 îlon 2007 ku li Xozatê gule berdan xelkê sivîl jî, divêt di vê çarçoveyê de bête dîtin. (Gerçek Demokrasi, 13 kewçêr 2007) Ev nûçeyên hanê ji wan nûçeyan in ku, di çapemeniya tirk de cih negirtine. Rojnameyên mîna Gündem, Güncel, Gerçek Demokrasi û Azadiya Welat ku cih didin van rastiyên hanê, van bûyerên ku berdewam rû didin diweşînin, her tim bi girtinê re rûbirû dimînin. Divêt meriv bala xwe bide ser vê yekê jî. Girtina rojnameyan, cezakirina wan jî qet bala çapemeniya tirk nakşîne. Meriv nikare bibêje ku çapemeniya tirk di warê pirsa kurd de, di warê rûdanên derbarê kurdan de xwedî roleka tendurist e. Çapemeniya ku mîna liqeka muxaberata neteweyî ya tirk (MİT) dixebite, ne di wê astê de ye ku derbarê bûyeran de nûçeyên rast û tendurist bigihîne rayagiştî.

Herwekî ku têye dîtin, polîtîkaya ku Tirkiye li hemberî kurdan têye meşandin, xwe naspêre mafên merivan, huqûq û azadiyan, na, xwe dispêre hêzdarî, terora dewletê û derewan. Ew bûyera ku di roja 29 îlon 2007 de li Hemkan a bi ser Beytuşebabê ve rû da, mînakeka balkêş e ji vê polîtîkaya ku xwe dispêre terora dewletê, hêzdarî û derewan. Polîtîkaya ku xwe dispêre hêzdarî û teror û derewan, bona ku zora aqil û zanistê bibe, têye bikaranîn. Li enternetê li malpera Dengê Kudistan (www.kurdistan.nu) derbarê kuştina 13 leşkerên ku li bûyera ku di roja 7 kewçêr 2007 de li Çiyayê Gebarê rû dabû de nivîsarek bi sernavê “Çılgın bir maceraya sürüklenirken” hatibû weşandin. Di vê nivîsara ku di roja 8 kewçêr 2007 de hatiye nivîsîn, derbarê kuştina 13 leşkeran de gelek gumanên balkêş dedikevin pêş. Dengê Kurdistan di nivîsareka din ya bi sernavê “13 asker psikolojik savaşın kurbanı mı?” di roja 18 kewçêr 2007 de weşandiye ku wan gumanan hîn berfirehtir îfade dike. Ahmet Altan jî di roja 16 kewçêr 2007 de li malpera www.gazetem.net de di gotara xwe ya bi sernavê “Yönet” de guman û hizirînên bi vî rengî derdixîne pêş. Ger meriv bala xwe bide ser van gotaran dê baş be. Herwisa, têye zanîn ku van bûyerên bi vî rengî ji xwe re dikine hincet da ku êrîşî derveyî sînoran bikin.

Tirkiye hewl dide xwe da ku tevlî Yekîtiya Ewropayê bibe, yan jî xwe wisa nîşan dide. Lêbelê di navbera vê polîtîkaya ku li hemberî kurdan têye meşandin û xwestina tevlîbûnê bo Yekîtîya Ewropayê de nakokîyeka kûr heye. Ev nakokî jî gelek aşkera ye.

Ev jî dê gelek baş be ku meriv ji layê ekonomiyê ve bala xwe bide ser encamên polîtîkaya ku xwe dispêre terora dewletê, hêzdarî û derewan. Ev jî, meriv dikare bi sernavê manşeta du rojnameyan nîşan bide. Di rojnameya Milliyetê ya roja 17 kewçêr 2007 de hatiye nivîsîn ku “xwediyê du buhatirîn xaniyên li cîhanê tirk in”. Ji van her du “tirk”an yek jê Xalis Toprakê Licêyî ye. Milliyetê çavkaniya vê nûçeyê kovara Forbes ya meha kewçêra 2007 nîşan dide. Di rojnameya Cumhuriyetê ya roja 17 kewçêr 2007 de jî nûçeyek wisa heye ku dibêje “Tirkiye zirara ku ji sedemên bêrayî, zîmmet û bertîlxwiriyê dike, di nav dewletên cîhanê de derketiye rêza sisêyan”. Encameka girîng ya polîtîkaya ku xwe dispêre hêzdarî, terora dewletê û derewan, herwisa, bi awayekî sîstematîk pêkanîna pêşîlêgritina derbirina azadiya ramanê, hingê dê ev be.

24 kewçêr 2007

_____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: www.peyamaazadi.org

çapkirin