Kutinn Li Herma Qedexekir apemeniya Tirk

 

smail Beiki

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

Serekerkaniya Git ya tirk li destpka sala 2007an li bajarn Clemrg irnex devern li lay snor wek Herma Qedexkir lan kir. Tye zann ku nhata bo van deveran qedexekir ye, di bin kontrol de ye. Digel viya, balk e ku dsa j li v herm di encama pevnan de kutinn bi komel dibin. Ger meriv bala xwe bide ser van pevn operasyonan, herwisa, meriv bala xwe bide ser ku b hela apemeniya tirk van byeran awa tdigih awa dihelsengne ba dibe. Herwisa, ger meriv bal bikne ser v diyardey d ba be ku di roja 27 lon 2007 de li gund Hemkan ya Betuebab mnbusek hate gulebarankirin di encam de ji 13 kesn ku di mnbus de bn 12 j hatin kutin yek j bi birndar reviya, xwe xelas kir.

Piraniya kesn di mnbus de korucu (ceh) bn. Di cuha av de dixebitn da ku av biknin gund xwe. Xebata xwe ya w roj temam kiribn d vegeriyana mala xwe. Waliy irnex da zann ku r ji lay terorstn PKK ve hatiye kirin. Roja din apemen, kanaln televzyonan, radyo rojnameyan dest pkir li rxistina teror nalet barandin. Behsa ekiya, terorstn feh, mrkuj hewldann dawn n teror hate kirin. Manet tev bi v reng bn. Qunciknivsan bi baldar hewl dan xwe ku bi van tgehan, bi termnolojiyeka tawanbarkirin byer rove bikin. apemeniya ep, apemeniya rast, apemeniya lberal, partiyn siyas, sendka, nivskar profesoran byer bi van tgehn tawanbarkirin rove kir. Manet hatin avtin, ne hatin ragihandin ku Terorst nahlin ji xelk re xizmet bte kirin, li hember yn ku xizmet dikin komkujiy pk tnin.

Partiyn siyas yn li parlamentoy (TBMM) daxuyaniyn ku v komkujiy ermezar dikin belav kirin. DTP (Partiya Civata Demokratk) j v byer ermezar kir. Lbel di navbera daxuyaniya ermezarkirin ya DTP daxuyaniyn ermezarkirin yn partiyn din de cihtiyeka mezin heb. Di daxuyaniyn partiyn din de rasterast PKK berpirsiyar v byer dihate dtin di v arovey byer dihate ermezarkirin. Lbel, di daxuyaniya DTP de kiryarn komkujiy dihatin ermezarkirin, di v navber de, ji hukmet dihate xwestin ku hewl bide xwe da ku berpirsiyarn byer bne dtin.

apemeniya tirk li ser daxuyaniya waliy irnex, PKK wek berpirsiyar byer dt li hember PKK, li hember DTP dest bi reka tund kir. Divt meriv bi teferuat bi baldar li ser v prosesa han raweste. apemen di v byer de guman nabe ser rxistineka din r dibe ser PKK, r serkirdeyn Kurdistana Bakur dike. Divt meriv bala xwe bide ser v babet j. Bguman ger meriv bala xwe bide ser rewa wan rojan, hing gelek teferuat hene ku meriv guman ji rxistineka din j bike. Di wan rojan de efserek malinin ku li emznan wezfe kiriye, derbarey wezfeya xwe ya li w herm kitbek daye weandin. Mralay malnin Ekrem Sarzeybek di kitba xwe ya bi nav haneti Grdm (Pozitif Yaynlar, lon 2007) de daxuyaniyn wisa belav dike ku Me ji lekeran tmn birh (yn ku rha xwe berdane) pk ann, me kincn PKK li wan kirin, me bi dest wan li emznan teqemen dan kirin, me bi dest wan roket avtin nav bajr. Me bi lidarxistina rewa er li ser gel fiar pk an (Milliyet, 26 lon 2007) htmal ew e ku, ev komkujiya ku li gund Hemkan ya Beytuebab j bi dest van tmn birh ku kincn PKK li xwe kirine pk hatibe.

Dsa li wan rojan derbar doza kutina Hrant Dink de j byereka balk r da. Defreya kesate axaftina di navbera polsek muxbr pols de ku demeka kin pit byer bb, di roja 27 lon 2007 de li rojnameyn wek Radikal Milliyet hate weandin. Maneta rojnameya Radikal wisa b: Diyaloga dehet ya pols, hn ku cenazey Dink li erd bye, pols dizanb ku d ew awa bte kutin. Ev yek rola sereke ya polsan di kutina Hrant Dink de bi awayek vekir derdixne meydan. Avukatan li daninn dadgeh derbar polsan de gil kirine. Lbel digel ku tkiliyeka ewend vekir pwendiyeka organk di meydan de ye j, dsa, dadgeh bi mebesta raza dewlet nehitiye ku derbar polsan de doz bte vekirin. Herwisa, dibjin ku ew dosyaya derbar muxbr pols de j winda ye. Ev byern han divt bnin bra apemen qunciknivsn tirk da ku derbar byera Beytuebab de ew guman ji rxistinn din j bikin. Lbel nakin.

Byereka din ku rxistineka ji dervey PKK tna bra meriv j di roja 9 sermawez 2005 de li emznan bombekirina Umut Kitabevi (Umut Kitbfro) ye. Bi awayek vekir tye zann ku ev bombekirin ji lay JTEM ve pk hatiye. Kiryarn v byer li ser kar hatin girtin. Ji van gian j wdetir, ew herma ku niha 250 hezar leker t de hatine bicihkirin, bi taybet bye hermeka qedexekir, nhata wira hatiye qedexekirin, gelo ev awa dibe ku li hermeka ewend di bin kontrol de terorst dikarin byereka wisa berfireh bikin?

Du roj pit byer PKK da zann ku tu pwendiyeka wan bi w byera ku li emznan li gund Hemkan r daye, bi gulebarankirina mnbus bi komkujiy re nn e. Ev byer yan ji lay korucuyan ve yan j ji lay endamn JTEM ku kincn PKK li xwe kirine ve bye. V daxuyaniy qet bala apemeniya tirk nekiand, qet bala xwe nedan ser. Mna neyek j di apemeniy de cih negirt. Lbel berdewam PKK hate tawanbarkirin. Karbidestn PKK j berdewam delln cidd derxistin p korucu yan j JTEMa ku li pit wan e nan dan. Li rojnameya Gerek Demokrasi ya roja 14 kewr 2007 de neyek bi sernav Nexeya w JTEM dan, korucuyan kut heye. Ev ne hn batir byer akira dike. Digel van hemiyan, ev gelek vekir ye ku reftariya medyay, ne ew reftariya li gor rola apemeniy ya di nav civak de li gor qanna exlaq ya apemeniy ye. Beriya her tit divt apemen derbar byeran de agahiyn rast bide. Bi derewan pkanna reaksiyona civat xwepandan mitng mean div nebe peywira apemeniy.

Parlamentoy (TBMM) andeyek bon lkolnan ande cih byer. Di nav Komteya Lkolna Mafn Merivan ya Parlamentoy de ji DTP Akn Birdal j heb. Jixwe, pkhatina andeyeka wisa li ser pniyaza Akn Birdal bb. Komsyona lkoln bona ku p biin cih byer ji waliy irnex helkopterek xwestib. Wal bi mebesta ku helkopter di xizmeta lekeran de ne v daxwaza wan nean cih. Di dema lkolnan de gelek asteng li piya komsyon hatin derxistin. Komsyon daxuyaniyek belav kir ku di encama lkolnan de me nikan tu delleka musbet peyda bikin ku b hela ev komkuj ji lay k ve hatiye kirin. Bi ryeka din dihate gotin ku kiryar v byer ne PKK ye Byer awa ku r da, demildest PKK hate tawanbarkirin. Ger em bala xwe bidin ser van daxuyaniyan d bte dtin ku hzn din v byer anne rojev. Ji van gian encameka wisa derdikeve meydan ku karbidestn tirk, apemeniya tirk li hviya w ne ku PKK byern mna byera gund Hemkan pk bne r xelk sivl bike. i dema ku PKK v yek neke d li ser nav PKK tmn birh yn ku kincn PKK li xwe kirine, ew bi xwe bikin. Li rojnameya Hrriyet ya roja 11 kewr 2007 daxuyaniyeka Senatoya Unversteya Trakya hate weandin. Di v daxuyaniy de rxistina teror ya cudaxwaz ji v komkujiy berpirsiyar tye dtin. (r. 26) Ev yek dide nan ku b hela li ser bingeha derewan manpulekirina rayagit ta kjan radey dibe. Serok git y CHP (Partiya Komara Gel) Deniz Baykal roja yeke ya eydiya Remzan li irnex di nav lekeran de derbas kir, w malbatn ku merivn wan ji lay rxistina teror ya cudaxwaz ve hatine kutin ziyaret kir. (Milliyet, 13 kewr 2007, r. 17)

end roj di pey re j li zmr li ser hev end teqemen bn. Karbidestn tirk apemeniya tirk di v byer de j daxuyaniyn ku rxistina teror tawanbar dikin belav kirin. Li apemeniy neyek hate weandin, y ku li zmr bombe teqandiye j yek birh bye.

eva 3 kewr 2007 reka bombey bi ser avahiya Partiya Civaka Demokratk ve hate kirin. DTP di daxuyaniya xwe de da zann ku yn ku komkujiya Beytuebab kirine, yn ku teqemeniyn li zmr kirine yn bombe avtine navenda me, ji lay heman navend ve hatine birvebirin. Y ku bombe avtib avahiya DTP hat girtin, l serbest hate berdan. Roja e lon li Eminnya Setenbol bombeyek avtin avahiya DTP. Y ku bombe avtib penah bire polsxaney. Di meha Kewr de gelek rn berdewam li ser avahiyan DTP yn li bajar bajarokan hatin kirin. Li bajarn mna Erzirom, Xarpt, Bursa Antalya rn gelek tund bi ser avahiyn DTP ve hatin kirin. Pols j di nav temaevanan de bn. Niha, li Anadoliya Rojava li Anadoliya Navn beeka mezin ji avahiyn DTP hatine ruxandin, xirabe bne. Tabelayn wan tev hatine ikandin pare kirine, der, pace arove gi hatine ikandin, i alav amrn ku li buroyan hebn, avtine kuey agir bera wan dane. Li hin ciyan agir bera avahiy j dane.

Di roja 20 kewr 2007 de li herma Oremar ya Clemrg rek bi ser berbyn dawetek ve hate kirin. apemeniya tirk neya v byer wisa da: Rxistina teror mayna ku li bin erd bicih kirib ji dr ve bi kumanday teqand. (Radikal, 2 kewr 2007) dsa byer xistin sty PKK. L PKK byer ermezar kir. PKK di heman roj de da zann ku byer ji lay lekeran ve hatiye kirin. Belam apemeniy qet pax bi v daxuyaniy nekir. Di v byer de j, berdewam PKK hate tawanbarkirin.

Tirkiye ji teror gelek gazindan dike. Lbel ew bi xwe ji peywenddanna ligel yn ku kesn din bo wan dibjin terorst qet xwe pa ve nade. Wek mnak, dikare di demeka kin de ligel Hamas peywend dayne v peywendiy getir bike. Gerlayn v rxistin i dikin? Wek mnak, yek ji v rxistin bombey bi nava xwe de gir did die resturantek ku msew (cih) xwarin dixwin li resturant bombey diteqne. Di v teqemeniy de zarok, jin, kal pr, ango xelk sivl t kutin. Yan j die eywanek ku msew t de dawet dikin, dsa kutinn bi v reng dibin. Gerlayn v rxistin siwar otobusek dibin di encama kirina byerek de bi dehan msewyn sivl tne kutin. Herwisa, tye zann ku rn bi v away berdewam tne kirin. Ger em bala xwe bidin ser, PKK, ji bil korucuyan li hember xelk sivl rn w yn bi v reng nebne. Ger bne j gelek km in. Helbet divt em bala xwe bidin ser wan byern ku ji lay yn birh ku kincn PKK li xwe kirine ve hatine kirin j. Li dawiya saln 1990 destpka saln 2000an byern revandina ketiyan, ra li ser otelan ku ji lay eenan ve dihatine kirin ku ev byern han ji lay karbidestn tirk apemeniya tirk ve rewa hatine dtin.

Niha li Tirkiyey ew rn ku li raq tne kirin wek rn berxwedran tne dtin. Berxwedr i dikin? Wek mnak, berxwedrek sun bombeyan bi nava xwe ve girdide die li mizgefteka ayan bombeyan diteqne, 40-50 kesn ku ji xwe re badet dikin tne kutin, bi qas wan j birndar dibin. Yan j, berxwedrek a die mizgefteka sunniyan bombeya ligel xwe diteqne, 50-60 meriv tne kutin, bi qas wan j birndar dibin. Ev rn han ji lay karbidestn dewleta tirk hukmeta w ve, ji lay apemeniy ve wek teror nayne dtin, ji wan re dibjin berxwedr. Ger ev berxwedr li hember kurdan rek bikin, di bin re pitgiiya wan dikin. end sal ber qeyraneka karkaturan r dab. Hindek karkaturn ku ji lay karkaturstek holland ve hatibn kirin, herwek ku heqaret li slamyet Quran Mihemed Pxamber hatibe kirin, wisa hatin dtin. Di v arovey de ji Fas bigrin heta bi Endonezyay musluman rabn piya. Numay, xwepandan, boykot tehddan bi mehan berdewam kir. Ew Chana slam ku bona end karkaturan rabb piya, li hember teqemeniya li nav mizgefeteka ayan, yan j li hember teqemeniyeka li hember mizgefta sunniyan bndeng dimne. Ev rn wisa, gelo li gor slam Quran hizrn Mihemed Pxamber ne?

Dema ku teror terorst tne gotin, divt ev diyardeyn wisa, ev prosesn wisa j bne ber av.

 

* * *

 

Bi qas hefteyek pit w byera ku li gund Hemkan r dab, xeberek hat ku car li irnex, li iyay Gebar di encama pevnek de 13 lekeran jiyana xwe ji dest dane. Li ser v xeber apemeniy got dil 70 milyon kes ewit dest bi kampanyaya dilewitne kir. Hestn tolhilann har kir. Meriv dikare ji viya re bibje ku ew jana dil sustmal dikin. Gelo ev reftariyeka apemeniy ya li hember civak ye ku beriya analz bike b hela ev leker ima di pevn de hatine kutin, rabe hestn tolhilann har bike? Ev reftar bi exlaq qannn apemeniy re diguncin gelo?

Du layn ku li hember hev er dikin, apemen ten hestn layek dide xuyakirin. Lay din j herwek zerarmendn ku div bne tunekirin nan dide. Di wan rojn ku van byeran r dida de teqemeniyek ku li el r dab j balk b. S zarok li ser opa lekeriy digerin, bombeyek ku wan di nav op de dtib di dest wan de diteqe her s zarok j birndar dibin. Ji zarokan yek j dema ku dibine nexwexaney di r de jiyana xwe ji dest dide. Nivsara bi sernav opa lekeran dsa kesek kut ku di roja 8 kewr 2007 de li rojnameya Gndem weiya, balk b. Rojnameya Gerek Demokrasi li roja 15 kewr 2007 cih dide neyeka wisa, dibje Li dr bombeyn ku li talmgeha lekeriy hatin dtin bn sedemn mirina du ivanan ku yek j 14 yek j 15 sal b. apemeniya tirk ku li ser mirina lekeran di manet de dibje dil me ewit, qet tu xebera wan zarokn ku li ser op geriyane bombeya ku dtine di dest wan de teqiyaye ku p re birndar bne, herwisa, mirina van her du ivanan neda. Gelo ne pwst e ku meriv w prosesa ku zarok malbatan muhtac op dike tbigih? Gelo k dikare bombeyan di nav op de birijne?  

Ev diyarde, ev prosesn han bi me didine nan ku b hela ew mesafeya civak pskolojk ya di navbera kurdan tirkan de end kr e. Dsa di hemin wan rojn ku em behsa wan dikin de li dorbera irnex di encama pevnek de gerilayn ku hatibn kutin, r nehat dayn ku cenazeyn wan di nexwexaney de bne utin. Bona ku cenazeyan biun av j nehate dayn. Cenaze li newalek bi ava sar hatine utin. Herwisa, lekerek bi esl xwe kurd y ji Nisbn li baregeha leker ya Boatepe ku girday Fermandariya Navenda Jenderme ya Qers ye di nav pita xwe re gule lketiye l gotine w xwe kutiye cenazey w teslm malbata w kirine. Ev j xeberek ji xebern balk e. li roja 27 lon 2007 ku li Xozat gule berdan xelk sivl j, divt di v arovey de bte dtin. (Gerek Demokrasi, 13 kewr 2007) Ev neyn han ji wan neyan in ku, di apemeniya tirk de cih negirtine. Rojnameyn mna Gndem, Gncel, Gerek Demokrasi Azadiya Welat ku cih didin van rastiyn han, van byern ku berdewam r didin diwenin, her tim bi girtin re rbir dimnin. Divt meriv bala xwe bide ser v yek j. Girtina rojnameyan, cezakirina wan j qet bala apemeniya tirk nakne. Meriv nikare bibje ku apemeniya tirk di war pirsa kurd de, di war rdann derbar kurdan de xwed roleka tendurist e. apemeniya ku mna liqeka muxaberata netewey ya tirk (MT) dixebite, ne di w ast de ye ku derbar byeran de neyn rast tendurist bigihne rayagit.

Herwek ku tye dtin, poltkaya ku Tirkiye li hember kurdan tye meandin, xwe naspre mafn merivan, huqq azadiyan, na, xwe dispre hzdar, terora dewlet derewan. Ew byera ku di roja 29 lon 2007 de li Hemkan a bi ser Beytuebab ve r da, mnakeka balk e ji v poltkaya ku xwe dispre terora dewlet, hzdar derewan. Poltkaya ku xwe dispre hzdar teror derewan, bona ku zora aqil zanist bibe, tye bikarann. Li enternet li malpera Deng Kudistan (www.kurdistan.nu) derbar kutina 13 lekern ku li byera ku di roja 7 kewr 2007 de li iyay Gebar r dab de nivsarek bi sernav lgn bir maceraya srklenirken hatib weandin. Di v nivsara ku di roja 8 kewr 2007 de hatiye nivsn, derbar kutina 13 lekeran de gelek gumann balk dedikevin p. Deng Kurdistan di nivsareka din ya bi sernav 13 asker psikolojik savan kurban m? di roja 18 kewr 2007 de weandiye ku wan gumanan hn berfirehtir fade dike. Ahmet Altan j di roja 16 kewr 2007 de li malpera www.gazetem.net de di gotara xwe ya bi sernav Ynet de guman hizirnn bi v reng derdixne p. Ger meriv bala xwe bide ser van gotaran d ba be. Herwisa, tye zann ku van byern bi v reng ji xwe re dikine hincet da ku r dervey snoran bikin.

Tirkiye hewl dide xwe da ku tevl Yektiya Ewropay bibe, yan j xwe wisa nan dide. Lbel di navbera v poltkaya ku li hember kurdan tye meandin xwestina tevlbn bo Yektya Ewropay de nakokyeka kr heye. Ev nakok j gelek akera ye.

Ev j d gelek ba be ku meriv ji lay ekonomiy ve bala xwe bide ser encamn poltkaya ku xwe dispre terora dewlet, hzdar derewan. Ev j, meriv dikare bi sernav maneta du rojnameyan nan bide. Di rojnameya Milliyet ya roja 17 kewr 2007 de hatiye nivsn ku xwediy du buhatirn xaniyn li chan tirk in. Ji van her du tirkan yek j Xalis Toprak Licy ye. Milliyet avkaniya v ney kovara Forbes ya meha kewra 2007 nan dide. Di rojnameya Cumhuriyet ya roja 17 kewr 2007 de j neyek wisa heye ku dibje Tirkiye zirara ku ji sedemn bray, zmmet bertlxwiriy dike, di nav dewletn chan de derketiye rza sisyan. Encameka girng ya poltkaya ku xwe dispre hzdar, terora dewlet derewan, herwisa, bi awayek sstematk pkanna plgritina derbirina azadiya raman, hing d ev be.

24 kewr 2007

_____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: www.peyamaazadi.org

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org