Ligel smal Bek Suhbetek Li Ser Nasyonalstya Tirk

 

Hevpeyvn:  Roan Lezgn

 

Roan Lezgn: Birz smal Bek, demeka dirj e ku ez nivsarn cenab te bi baldar diopnm, werdigernim kurd. Carnan, ez wisa hs dikim ku titin hene, mna ku tam zeh nabin, nayne zehkirin. Mesela, tu gelek caran tekd dik ku nasyonalstya tirk gelek hik e, h nerm nabe, naguhere. Wek mnak, di gotara bi sernav Komeleya Pitgirya Jyana Njen i Dide Kurdan? de j di hindek gotarn ku te ber belav kiribn de j, tu hinde dyardeyan berawird dik dibj: Numayendey w fehma ku Nelson Mandelay 27 heft salan di zindan de hitib, ango De Klerk, b cgir Nelson Mandelay. Ev yek bi me nan dide ku, li Afrkaya Bar, ku wek njadperesttrn dewlet t binavkirin j, njadperest ewend tund nn e. De Klerk ku 27 salan Nelson Mandela kiriye zndan, pit hilbijartinan, yawerya Nelson Mandelay ku wek serek komar hatiye hilbijartin, qebul kiriye. Belam li Tirkyey ramana ferm gelek tund e, qet naguhere. deolojyeka ferm ya tund ku h naguhere di nav hewldan de ye ku civakeka ku bi lez diguhere dare bike.

Bguman tit ku tu dibj deolojya ferm, nasyonalstya tirk ye. Ez wisa tdigihm. Ev fikr te, li ser bingeha fenomenn dyarkir peyda dibe. L tit ku ez meraq dikim ev e: Gelo pitplana drok, sedemn sosyolojk pskolojk ku v nasyonalstya tirk ya tund ku naguhere pk anne, i ne?

smal Bek: Roinbrn osmanyan ji navna sedsala 19. vir de li ser jiyandina mparatory, yan li ser mayendet berdewamya mparatory dest bi fikirn kirin. Osmanbn, bizava fikr ya her pn b. Digotin, By ku em li cudatyn ziman dn binihrin, em ji her kes re bibjin osman. Lbel li Balkanan, bizava netewayety ku di nav yunan, bulgar, romen, sirb, makedon xirvatan de ge dib, p li gebna fikr osmanbn digirt. Pit ku hate fmkirin pade vegerna ev bizavn netewey yn ku di nav geln Balkanan de xurt bne nn e, hing li ryn ku d yektya geln musluman n di nav mparatory de pk bne geriyan. Cereyana slamzm wisa xurt b. Li dewra Evdilhemd Duyem (1876-1908) hewldann gelek mezin bn da ku ev cereyan getir bibe. Bizavn netewayety ku di nav ereb arnawudan de ge dibn, derxist meydan ku paeroja v cereyan j tun e. 

Bi Osmanyn N re, pa j bi bizava Jon Tirkan re cereyana tirkzm pde . Li saln 1910an, pit tkna li Balkanan ev cereyan hzdartir b. tthad we Tereqq, bona jiyandina mparatory, ango bona ku mayendet nemirinya w garant bike, behsa bizaveka n ya ku ten ji hmana tirk pk t, dikir. Hewl dida xwe da ku mparatorya Osman li dora hmana tirk ji n de birxistin bike dewleteka n ava bike ku ten tirk tde serwer bin. Ermen, rm, kurd elew, li pya v konsepta n wek asteng bertekn cidd dihatin dtin. Dest bi hizirna surgnkirina rman, herwisa, ji nav hilanna ermenyan kirin di v ry de dest bi amadekirina planan kirin. Bona neteweykirina abory j ev yek hate kirin. Herwisa, di v arovey de asmlekirina kurdan bo tirkayety asmlekirina elewyan bo muslumanty hate rojev.

Di sedsala 19. de yunan (rm), bulgar, romen, sirb, xirvat makedon di nav prosesa cihbna ji mparatory avakirina dewleta xwe ya serbixwe de bn.

Bi er Chan y Yekem re arnawud ereb j ketin nav prosesa cihbna ji mparatory danna dewleta xwe ya serbixwe. Di dema oria Sovyetan li sala 1917an de, ermenyan j li Ermenstana Rojhilat Ermenstana serbixwe ava kirin.

Di nav snorn dewleta Osman de tirk kurd man. Suryan j di nav van snoran de man. Di prosesa er Chan y Yekem de, li gulana sala 1916an di navbera ngilstan, Fransa Rsyay de Peymana Sykes-Picot mor b. Bi v peyman re axa ku kurd li ser akinc ne t jihevxistin, parekirin parvekirin. Di nsana 1917an de bi Peymana Saint-Jean de Maurienne re talya j tevl v peymana veart b. Di sala 1923 de bi Peymana Lozan re Kurdistana ku di nav snorn dewleta Osman de b, b s pare.

Pit er Chan y Yekem kolonyn mparatoryn ku di er de tk ne, ji lay ngilstan, Fransa talyaya ku di er de bi ser ketine, hatin parvekirin. Ev kolonyn ku di bin rvebiriya Koma Netweyan (Milletler Cemiyeti) de dihatin dann, ji wan re dewletn manda dihat gotin. Di v arovey de li ser axa erebnin a di nav snorn dewleta Osman de li ser erd kurdan dewletn manda hatin avakirin. Ji wan re mandayn tpa A dihat gotin. Mandayn raq, Urdun Filstn bi ngilstan ve girday mandayn Srye Lubnan j bi Fransay ve girday hatin damezrandin. Mandayn tpa B, bi parvekirina kolonyn Almanyay yn li Afrkay re hatin pkann. bi parvekirina kolonyn Almanyay yn li Pasfk j, mandayn bi tpa C hatin pkann.

Mna ku dixuye, kurd wek welat wek gel hatin jihevxistin, parekirin parvekirin. Esas, Msaq Mll bona axa ku d tirk kurd ligel hev li ser bijn dihat gotin. Lbel pit danna Komara Tirky, kurd tne nkarkirin poltkayn asmlasyon bi awayek biryardar tne tetbqkirin. Tetbqatn asmlasyon ku di dema tthad we Tereqq de hatibn destpkirin di dewra Komara Tirkiy de bi awayek sstematk tne berdewamkirin. Tirkkirina kurdan dibe amanceka girng a nasyonalstya tirk.

Di dema Osman de digotin tamamiyet-i vatan. car, pit ku mandaya (kolonya) raq ku bi nglstan ve mandaya (kolonya) Sry ku bi Frasay ve t girdan, beek ji erd kurdan ligel gel ku li ser akinc b, didin bin kontrola mandayn (kolonyn) raq Sry. Bi v yek re di tgihtina tamamiyet-i vatan de quleka mezin dibe. Kurdn ku mane, ango li ser bea bakur axa kurdnin, li ser bea ku di bin tehakuma Tirky de hatiye hitin, bona ku di war tehakum de ba serdest bibin, hing, netewayetya tirk t xurtkirin. Li gor qenaeta min, di vir de, bi qas dewlemendya sirut ya axa kurdnin rola hn faktorn pskolojk j heye. Her hal rvebirina hinekn din xwestineka girng e, hesteka girng e. Tgihtineka wisa heye ku dibjin: Kurd gelek pademay, prmtv cahil in. Ma em nikanibin wan j dare bikin, em nikanibin wan j bikine meriv, em nikanibin wan j terbye bikin... Ez di v qenaet de me ku, fadeya mezinbna tirkan, di ser de li hember kurdan, t pdexistin. Wisa hv dikin ku ev vegotin li ser meriv kurd d kargeryeka bi v away bike: Ez j bibim tirk. Ez j sd ji mezinahy, ji dewlemendya madd manew wergirim. Ez ji v jiyana prmtv mehrm xilas bibim

Di vegotina ferm de, axa kurdan bkr bxr e. Dibjin, Her der iya, gir zinar in e mehn sal r girt ne hwd. Ev vegotina ferm di nav hi kurdan de t cbickirin. Bi kurdan dane bawerkirin ku rew wisa ye. L esas, welat kurdan ji lay avkanyn sirut, ji lay xwedkirina pez dewar andny, ji lay turzm, ji lay avkanyn av de gelek dewlemend e.

Li Tirky gelek zehmet e ku dewlet hukmet poltkayeka kurd a demokratk pk bnin. Ji ber ku di v behs de, di navbera art, unverste dadgeh de hevkaryeka pt heye. Herwisa, ev j t zann ku apemen j bi mltanwar pitgirya v hevkarya li dij kurdan (ant-kurd) dike.                                        

 

Roan Lezgn: Nehatiye dtin ku bi qas tirkan i miletek din di nav hewldan de be da ku ji neteweyn din kes yan j grban bi rik nad tkel nava xwe bike. Mesela, ger kurdek rabe bibje ez ereb im, ji bin de xema ereban nn e. Di dewra Partya Bees de hinde grbn kurd yn mna zid, ebek feyl di belgeyn ferm de mna ereb hatin tomarkirin, dsa j ev ji bin de tune hesibandina kurdan neb. Di nav farisan de j her wisa ye. Di nav kurdan de j, ger yek ne kurd rabe bibje ez kurd im, d kurd ji xwe re p bikenin. Lbel tirk, her dixwazin ku bila her kes rabe bibje ez tirk im, hertim v yek li derdora xwe ferz dikin. Tevay enerjya xwe di v chet de xerc dikin.

Bi qas ku t fmkirin, ez dibjim qey di nepeny de, di bin re, eteleya njada miletn ku asmle dikin j li ber xwe tomar dikin. Wek mnak, serek Sazya Droka Tirk profesor Yusuf Hallaoglu behsa titek wisa kirib. Pit re j, di v behs de li enternet hindek belge lste hatin belavkirin. Herwisa, hindek xebat j li saln 1930an bne. W dem, dewlet bi xwe di nav hewldaneka xurt de bye. Analzn antropometrk kirine, pvana qaf seryan girtye. Bi njada her kes re eleqedar bye

Pa, van demn dawy, hindek bizavn ku li jr sernav Quwwetn Wetenperwer hwd. organze dibin, di nav metna sonda wan de hevokeka wisa heye: Ez ji dyeka tirk ji bavek tirk im, di nav bav kaln min de i kes ku esl xwe guhertibe nn e, ez tirk kur tirk im. Rojnemeger aml Teyyar j tekd kir ku kesn di nav organzasyona Ergenekon de cih digrin, esl pirranya wan ji Qafqasyay ye. 

Dsa, antropolog Timuin Binder ku li Unversteya Teknk ya Stenbol (T) ders dide, li gor lkolna ku di war genetk de kiriye dibje, dibe ku ten ji % 10-15 nufsa Tirky ji Asyaya Navn hatiye, nufsa din, her km ev ser 40 hezar salan e ku li ser v ax dij. 

Yan, esas, tirk hertim di nav hewldan de ne da ku her kes asmle bikin, her kes bikine tirk l di bin re, bi awayek pinan hesabn njad dikin. Lewre, wisa dixuye ku, tirkn esl hene di rvebirina Tirkiy de, yn ku xwedy gotin ne, ev in.

Li gor fikr cenab te, gelo ev muameleya xerb d awa zeh bibe? Tirk ima pwst bi nasyonalstyeka wisa ecb dibnin?

 

smal Bek: Dibe ku nyeta wan a asmlekirina gel miletn din j hebe. Lbel asmlekirina kurdan poltkaya dewlet ya bingehn e. Wisa difikirin ku, hza dewlet ya ku bingeha w zordar ye hza w ya ekonomk bi tr gihtina v amanc dike.

Ji lay din, dema ku poltkayeka paver bte tetbqkirin, li chan, te div ji lay dewletan yan ji lay dezgeyn navnetewey de, i hza ku li hember v kiryar reaksyon nan bide yan j p li v poltkaya Tirky bigre, nn e. Lbel, em bibjin ku li dawya saln 1980yan li hember bulgarkirina tirkn li Bulgarstan, ligel Tirky tevay chan reaksyon nan da. Wek mnak, ger derbarey tirkkirina rman de poltkayeka asmlasyon bte meandin, hing, d ligel Yunanstan tevay chan reaksyon nan bide. Ev yek bona kurdan wisa nabe. Jihevdexistin, parekirin parvekirina Kurdistan, kurdan bdost bxwed hitye.  

Ji ber van hem titan, i dema ku kurd mafn xwe yn netewey dixwazin, mna ku heqaretek li tirkayety t kirin, wisa t fmkirin. Kurdan di bin tehakuma xwe de dihlin, kiryarn asmlasyonst hn tundtir dikin, bi v away, li chan bi zdeyya nufsa xwe, bi firehbna axa xwe, ta radeyek hesreta xwe ya meziny tetmn dikin. Digel van hemyan, yn ku esl wan ne tirk e, bi wan ez tirk im dayn gotin titek e, bawer bi wan neann di meqamn krtk de kar bi wan nesipartin titek din e.

Fikr antropolog Timuin Binder hja ye ku meriv bala xwe bide ser. Ji sedsala dehan p de rn tirkn oguz ji Asyaya Navn ber bi Rojavay dest pkirin. rn wan bo Xoresan, ran, Mezopotamya, raq Anadoly bn. Van ran ar sed sal dewam kir. Ango ran di sedsaln yazdemn, duwanzdemn szdemn de j dewam kirin. Di tevay v dem de hejmara oguzn ku hatine, li dora 400-500 hezar ye. Bi git camrn ekdar li ser pita hespan dihatin. T gotin ku w dem hejmara nufsa ku li Anadol rojhelata Anadoly hebye, li dora 13 mlyonan bye. Ev geln han, gurc, ermen rm bne. Li derdora gola Wan gola Wirm (Urmye) j kurd hebn. hn li bar j, asur ereb akinc bn. Yan oguz bi jinn xwecih re zewicne zdebna nufs bye. Meriv dikane bibje ku hejmara 400-500 hezar oguz li hember 13 mlyon nufsa xwecihyan beeka gelek km e. Ev titek sirt ye ku genn 400-500 hezar kes nikanibin li ser genn nufseka li dora 13 mlyonan serdest bin. Bona ku genn rkar (aknc) yan j fetihkaran neyaye serdest bibe, lewma j, di navbera tirkn ku li Anadoly ne tirkn Asyaya Navn, em bibjin, qirgiz, qazak, tirkn Hakas tatar, ji lay fzk de dirv wan bi hev nakeve. T zann ku bi awayek git ev grbn han avjin in.

Fikr resm dibje, i kes ku li ser v ax dij xwe tirk hs dike, gi tirk in. Gelek vekir ye ku ev hukma han merivan, wek mnak, nikane kurdan bike tirk. Kurd d xwe wek tirk hs nakin. V yek bi weyeka vekir beyan dikin. Herwisa, d ne mumkin e ku bi mueydeyn dar ceza j p li v proses bte girtin. Kurd d dixwazin bi tirkan re di nav ertn wekhevy de wek kurd bijn. Kurd, d mafn xwe yn ku ji civakbna kurdty hasil dibin taleb dikin, berevanya mafn xwe dikin. Tit sirut, tit rast j ev e. 

Roan Lezgn: Di nav tirkan de hmaya Welat di radeyeka bilind de t bikarann. Ev hmayeka wisa ye ku, bi awayek git ekil dide jiyana syas, civak, huner kultur ya tirkan. Wek mnak, li iya banyan, li her der druma P Welat hatiye nivsn. Bguman, ev titn han kirine nav mej krahya hestan j. Li meqern leker, li frgehn pols leker, li xwendegehan hwd. hn li gelek dern din drumn mna Her tit bona welt, Welato, can min bo te fda hertim di nav mejiy merivan de tne cbickirin. d wisa dibe ku, he kesn ku bi v away perwerde dibin, welat di wan de dibe reflekseka feh, werdigere dibe nexweyek. Destpka v hewldan vedigere ta dema bna kongreya tthad we Tereqq ya li Selank. Di sala 1911 de, li Stennbol kadroyn tthad we Tereqq komeleyeka bi nav Trk Yurdu Oca (Ocaxa Welat Tirkan) dann nav weana w j Trk Yurdu b. Di w kovar de hertim hmaya Welat dihate uxulandin. Dsa, dibjin ku Mistefa Kemal di sala 1918 de li am rxistineka nihn ya bi nav Welat daniye. Nke j, gotina ku zdetirn roinbr, syas rvebirn tirk ditirsne, bareya Welat pare dibe, welat ji dest die! ye. Ji ber tirsa ku d welat ji dest bie hertim li ser stiryan e, hertim di nav tevger de ne, hertim di hal amadeby de, tilya wan li ser tetik li ser nan ne. Wek mnak, wisa dibjin: Ger mesele welat be, titn din teferuat in!...

Gelo, ev i hessasyeta welat ye di nav tirkan de? Bona i welat tirkan ewend amade ye ku ji dest wan bie? Gelo bi rast j welat wan dikane ewend bi hsan ji dest wan derkeve?

 smal Bek: Di ramyarya tirk de, di deolojya ferm de brya rabirdy j heye. Mezinbna osmanyan, darekirin terbyekirina xelkn cih bi cih, hinde alyn v brya rabirdy ne. Ji lay firehbna ax, cografyayeka gelek mezin heye. Nke d ne mumkin e ku ev cografya ji n de were kontrolkirin. Lbel bona kontrolkirina parey ku di dest de maye, li ser parey ku niha di bin dest de ye, divt bi her wey tedbr bne girtin. Drumn mna Welat P Welat, ji v tgihtin re xizmet dikin. Di nav kurdan de bi gebna hestn netewey re, li nav dewlet hindek tirs ende dibin. Wateya behskirina ji welat, bilindkirin gurrkirina v drum ev e ku, piek be j, dixwazin v tirs endeya xwe km bikin.        

 

Roan Lezgn: Di navbera bhuzrya kurd-fars, kurd-ereb kurd-tirk de cihreng taybetmendyn balk xuya dikin. Wek mnak, di bhuzr pevna li navbera kurdan farisan de hebna kurdan nehatiye nkarkirin, blaeks, bo axa kurdnin hertim Kordestan yan j Ostan Kordestan (eyaleta Kurdistan) hatiye gotin. Di bhuzr pevna di navbera kurdan ereban de j, herwek ku di nav ern ereban bi xwe de dibe, kutin qirkirinn gelek kovyane bne l hebna kurdan, ziman, kultur welat wan nehatye nkarkirin.

  Di pey re, bguman di reftarya Srye, raq ran ya li hember kurdan de pahra pend pnyazn ku ji lay Tirky li ser wan hatine sepandin gelek mezin e. Ji lay din, ez wisa bawer im ku nehatye bihstn, nehatye dtin ku rojek ji nava rojan ereb fars rabne pend pnyaz li Tirky, li tirkan kirine gotine, poltkaya we ya derbarey kurdan de bila wisa-wisa be.

Dsa, ev j t zann ku Tirkye, tirk, di peywendyn xwe yn ligel Dewletn Yekby yn Amerkay (DYA), ligel dewletn Ewropay, ligel Federasyona Rsyay hwd. de, ligel hem dewletan, bona ku muameleya dewletan a li hember kurdan bibe negatf, hertim her tewir naz firsend diuxulnin. Ez li vir mnakeka balk bibjim:

Li Qazaxstan bi qas sed hezar kurd hene. Di dewra qtdara despotk a Staln de surgn wira bn. Qazaxstan ku herwek 15 welatn din pit hilwena Yektya Sovyetan serxwebna xwe bi dest xist, xwedy 17 mlyon nufs ye. Ji nv zdetir v nufs grbn ji etnste njadn cih bi cih ne. Li Qazaxstana ku di bin rveberya Nr Sultan Nazarbayef de ye, i tehakum an j fiardineka njad yan j nasyonalst li ser grbn ji njadn cih nebye. Bervaj, wek mnak, di roja 14.10.2006 de li paytext Alma-Atay konferansek bi sernav Neteweya Kurd: ro Paeroja w hate lidarxistin. Ji welatn cih gelek roinbrn kurd bedar bo v konferans kirin. Ji cgirn serekdewlet Nr Sultan Nazarbayef payebilindek dewlet li ser nav serok dewlet bi xwe bedar bo konferans kir. W bo kurdan sempatya Nazarbayef bi weyeka samm fade kir. Bona grbn kurdan li xwendegehan maf frbna ziman zikmak hate qebulkirin. Du kitbn ders ku hatibn amadekirin, ji lay Wezareta Perwerde Zanist hatin tesdqkirin

Pit ku derbarey v behs de li apemeny ne belav bn, tavil li Tirky li weann cih derbarey kurdn Qazaxstan de nivsn ku teoryn komploy fitnety bo xwe kirine amanc hatin weandin. Wek mnak, nivsek ku tij ftra, provakatf komplowar ku li kovara Trksolu (ep tirkan) weya, sernav w wisa b: stlaya Kurd Giht Qazaxstan

Pit re, tavil di navbera Tirkye Qazaxstan de li ser hev di bilindtirn radey de zyaretn dplomatk dest pkirin Ev e, li Qazaxstan di muameleya li hember kurdan de guherneka mezin b. Rew xira b. Di navbera grbn kurdan qazakan de pevnan dest pkir. Nke zor li kurdan dikin ku terka wan deran bikin.

Gelo derbarey kurdan de nyeta tirkan a esas i ye, ima li hember kurdan muameleya wan wisa ye? Tirk ji kurdan i dixwazin?

Heke ro tirk hem mafn kurdan n ku ji kurdbna wan hasil dibin nas bikin, gelo bi rast j Dewletn Yekby yn Amerkay, dewletn ku endamn Yektya Ewropay ne, Federasyona Rsyay, ran, raq, Srye yan j dewleteka din, hzeka din heye ku radibe p li Tirky digre? Gelo nyeteka wisa ya ev hzn ku min hejmartin, heye? Kjan hzn derve ji ber kjan berjewendyn xwe, ji ber kjan hesaban d rabin pya lihevhatineka di navbera kurdan tirkan de bigrin?

 

smal Bek: Peywendyn tirkan-kurdan peywendyn kurdan-ereban kurdan-farisan ji hev cih ne. Li Tirky poltkaya bingehn asmlasyon e. Tirkkirina kurdan e. Ji ber v yek poltkayeka nkarker tuneker t tetbqkirin. Poltkayn zordar yn ereb farisan ku li ser kurdan tne meandin hene. L li gor qenaeta min ne rast e ku meriv poltkaya wan wek asmlasyon bide nasandin yan j poltkaya wan ya tirkan wek hev nan bide. Tirky hertim ser li raq, Srye ran dide pnyazn xwe yn mna werin em li ser kurdan poltkayn wiha-wiha bikar bnin dike. Wek mnak, Civnn welatn ku cran raq ne, poltkayeka wisa ye ku ji lay Tirky hatiye plankirin hatye rojev. Helbet meriv dikane bibje ku ev serdan pnyazn Tirky li ser poltka kirinn ran, raq Sry karger kirne. L ez ne bawer im ku ev dewletn han gav saet rabne ser li Tirky dane gotine Werin em li hember kurdan viya bikin wiya bikin, em poltkayeka wisa bimenin.

Asmlekirina kurdan, yn ku asmle nabin, bi v wey yan bi v away btesrkirina wan, tunekirina wan, poltkayeka sstematk e.

Li roja 11 adar 1970, di navbera serek Partya Demokrat a Kurdistan Mistefa Barzan serek Dewleta raq Sedam Huseyn de peymana otonomy hatib morkirin. V peyman moral kurdan, di v navber de, moral kurdn Bakur j ba kirib. W dem rayedarn tirk di nav xwe de wisa diaxifn: Bona ku ev peyman tetbq nebe em bi her wey tedbran bigrin.

Ez dibjim qey i dema ku mafn kurdan yn ku ji civakbna kurdty hasil dibin, ger bne naskirin, li gor min, DYA, dewletn Yektya Ewropay Federasyona Rsyay d ji v yek memnun bin. Ji ber bareser mayna v pirs hertim bhuzr, xtlaf pevn derdikevin. Ev dewletn han ji v rewa bi gengee sd werdigrin, ev yek j, dmensyonek (boyut) din y tevgera wan e. Ev rastyek e ku poltkayn zordar yn ku li ser kurdan tne tetbqkirin, bi alkarya dewletn Rojavay, bi alkarya dezgeyn navnetewey tne pxistin. Ger Tirkye di poltkaya kurd de areseryek pk bne, ez ne di w qenaet de me ku dewletn wek ran, raq Srye rabin ji v hewldana Tirky re bibin asteng. Lbel, wek mnak, li dewra Sedam Huseyn, derbarey Pirsa Kurd de hewldann nerm yn aresery ku ji lay dewleta raq de dihatin pxistin, ji lay Tirky hertim hatine astengkirin.

Li gor qenaeta min ev mnaka ku te derbarey Qazaxstan de qiset kir j, balk e.  

 

Roan Lezgn: Hindek mezinn tirkan, hindek droknasn tirkan n ku di nav tirkan de gotina wan meqbul muteber e, wek mnak, Profesor Xell nalcik droknas, dema ku behsa s diminn sereke yn tirkan dike, nav yunan ermen kurdan dihejmre. retan dike ku, divt firsend bo van her s miletan ney dayn

Heriqas ku tirkan ewend xirab bi kurdan kiriye j, gelo titek ku bi me nan bide ku kurd diminya tirkan dikin, heye? Ba e, gelo ev meriv ji ber kjan sedem hukmek wisa didin? Bona i pendn wisa bi ser gel xwe de disepnin? Referansn bingehn yn fikrek wisa i ne, yan j, ji ber kjan amancn paeroja xwe wisa difikirin? Li ser i hesaban digihn hukmek wisa?

 

smal Bek: Min gotib ku poltkaya bingehn ya ku derbarey kurdan de t meandin, asmlasyon e. Kurdn ku li hember asmlasyon li ber xwe didin, yn ku hewl didin xwe da ku wek kurd bimnin, kurdn ku berevaniya mafn xwe yn ku ji kurdbna wan dibin dikin, herwek ku heqaret li tirkty li dewlet bikin, wisa tne hesibandin. Diminn hundirn tne hesibandin.

Li Tirky, derbarey kurdan de guhertina van fikr hsn negatf ne hsan e. unke derbarey poltkaya ku li hember kurdan t tetbqkirin de, di navbera art unverste dadgeh de hevkaryeka xurt heye. Ev hevkar, ji lay apemeny, ji lay radyo, televzyon rojnameyan bi mltanwar t pitgirkirin. Di ramyarya tirk de, carnan, jenosda (komelkujiya) kurdan j t rojev. Wek mnak, hinde rxistinn ku nzk dewleta kr Ergenekon ne, derdorn mna [kovara] Trksoluy, Sedam Huseyn rexne dikirin ku ima ten Helebeyek kiriye. Dibjin, Ger neh-deh Helebeyn din j bibna d koka v gel hevkar ajan bihatana. Lbel d jenosd j ne mumkin e. Li cih ku ewend amurn ragihandin pde ne, wek mnak, li cih ku ewend telefonn destan belav bne, li wira d htmala tetbqkirina jenosd nn e. Ji viya j wdetir, di nav kurdan de uura netewey j getir dibe. Kurd ji lay nufs de j gelek zde ne li ser axeka dyarkir rdinin. Hindek faktorn din j hene ku p li jenosda kurdan digrin.       

Ev rastyeka gelek vekir ye ku kurd li hember tirkan ne xwedy i hesteka diminy ne. Lbel ev j ekera ye ku kurd gelek z rabirdya xwe ji br dikin, kurd bbr in. Ev yek ne titek ern ye, ev xulqeka neyn ye. Di v derbarey de di navbera xulq kurdan erkezan de cihtyn gelek grng hene.

Brhatineka min a wisa heye:

Di payza sala 1987 de erkezan bona bibranna sala 125. a surgnbyna ji Rsyay ahyek kiribn. Hevalek erkez bo v komcivn ez j dawet kirim. Min j bedar bo ev ahengn ku hefteyek her var dibn kir. Komcivn li semta Ulus a Anqer di Hola Kultur ya aredarya Altindag de dibn. eva p axaftina vekirin hate pkkirin. Di sehney de hertim erkez hebn. Hertim erkez diaxifn. Serek dwan, y ku axaftvanan pk dikir, gi erkez bn. Yn ku hatibn komcivna bibrann giregirn ku li salon bn, dsa, gi erkez bn. Behsa hebna wan a li salon, behsa eref dayna wan a bedarya bo aheng dihat kirin. Digotin, Ji Urdun filan erkez bona erkezan wisa xizmet kiriye. Ji Almanyay filan erkez bona erkezan ev fdakar kirye. Ji DYA bvan erkez bona erkezan ev tit kirine. Yn ku peyam andibn j tev erkez bn, yan j, ten peyamn erkezan dihatin xwendin. Ji brokrasya dewlet j hindek brokrat bedar bo komcivn kiribn. W ev, ez ji xwe re wisa fikirm ku, ger kurdan eveka wisa li dar bixistana, d awa bya? Teqez d tirkek bo serekya dwan vexwendana. D pirranya axaftvanan ji tirkan bna.

Di eva dawn de, li dora pnc paktn ku gelek ciwan hatine pan bi kurdeleyan xweik hatine girdan, di nav sehney de hatin dann. Ev pakt j hem yek bi yek li erkezan hatin belavkirin. Digotin, Ji Urdun, bo filan erkez, bona erkezan ev ev xizmet kirine, Ji Sry, bo bvan erkez, bona erkezan ev ev alak kirine, Ji Misir, bo filan erkez, bona erkezan ev ev alak kirine

Dema ku ev pakt dihatin belavkirin j, dsa ez ji xwe re li ser fikirm ku Ger kurdan kombneka wisa bikirana, bi v wey xelat diyar belav bikirana, d ev pakt bidana k? Dibe ku ji van paktan bidana end kurd l pirrany wan d li mvann xwe yn tirk belav bikirana.

Ez wek exs, ev helwesta ketum hik a erkezan j ev helwsta sist-lberal a kurdan j pesend nakim. Lbel ez wisa difikirim ku helwsta erkezan hn batir t fmkirin.       

 

Roan Lezgn: Di nav enetellejensya tirkan de -dibe ku end stsna hebin- taybetmendyeka ecb heye: ek ecb hi merivan tevlihev dikin, hertim teoryn komploy diafirnin. Wek mnak, ger li bernameyek, li kanaleka televzyon derbarey Pirsa Kurd de bt axaftin, yan j, konferansek li ser Pirsa Kurd bibe, de were ji xwe re l temae bike! Bi taybet di mijareka wisa de, di na ku bi zimanek fesh, bi awayek zelal naverok taybetmendya pirs di aroveyeka maqul, sade fmkir de qiset bikin, radibin li ser bingehn ku i caran nayn br bala meriv, hertim teoryn komploy cad dikin.

Ev yek ne ten tesbteka min e. Gelek balk e ku, du msyonern ngilz yn bi nav W. A Wigram Edgar T. A. Wigram ku li saln 1910-20, demeka dirj li bajarn mna Dyarbekir, Clemrg, Wan hinde bajarn din mane, civakn tirk, kurd, ermen, fars nastr ji nzk de nas kirine, di kitba xwe ya ku wergera w bi nav nsanln Beii Krdistanda Yaam (Avesta 2005) wergeryaye bo ziman tirk de dema ku behsa tirkan, behsa kadroyn tthad we Tereqq dikin, hing behsa heman xasyetan dikin. Ji ber teoryn komploy ku ji dev nasyonalstn tirkan bihstine, d psra xwe dadiwenin. Meriv dikane van titan ji dev kesn ji miletn din j bibihse.

Gelo merama wan a sereke i ye ku ewend tevlihevkirina hi xelk bo xwe dikin amanc? Ango, bona veartina i tit, yan j, bona nixumandina ser i titan ewend berdewam di nav v hewldana ecb de ne?

 

smal Bek: Poltkaya bingehn a dewlet asmlasyon e. Kurdn ku asmle bne, kurdn ku behsa kurdan maf kurdan nakin, bira tne hesibandin. Kurdn ku dev ji kurdtya xwe bernadin, kurdn ku daxwaza mafn kurdan n ku ji civakbna kurdty dibin dikin, diminn navxwey, maayn diminn derve yn li hundir tne hesibandin. Bernameyn ku tde heqaret li kurdan dibin kurd tne rencdekirin, hertim li radyo, televzyon rojnameyan tne belavkirin. Herwisa, flm, panel bernameyn munaqeeyan j, her bi v wey ne. Paerojeka van hewldann heqaretwar rencdekirin nn e. Di zanistya syaset de mijareka bi nav kargerya neyn a deolojy heye. Li vir j, gelek ekera ye ku d kargeryeka neyn ya van hewldann xirab bibe. Ev j reweka wisa ye ku, he tit ku bo deolojya ferm neyn be d bona kurdan encamn poztf bide.      

 

Roan Lezgn: Gelo areseryeka rastn adilane tun e ku kurdan j tirkan j memnun bike, her du alyan j rehet bike, berjewendya her du alyan j tde hebe? Ger hebe, ev d awa mumkin bibe? Bona pkhatina v yek, bi raya we, esas nsyatf di dest k de ye, div k dev ji endeyn xwe yn b wate berde?

 

   smal Bek: Bona aresery, guherna zihnyet div. Ez ne di w qenaet de me ku ev yek d di demeka kurt de bibe. Lbel divt kurd xwedty li nirxn xwe yn netewey bikin, wek mnak, div li ziman xwe xwed derkevin. Divt axaftina bi ziman kurd nivsandina bi kurd mecbr be, herwisa, divt i caran dev ji daxwazkirina perwerdeya bi ziman kurd j neyte berdan.

Pirsa Kurd, pirseka wisa ye ku areserya w bi dereng ketiye. Her ku zeman di ser de die, helkirina w j hn zehmet dibe. Ger di saln 1920an de li nik mandayn (kolonyn) raq, Urdun, Filstn, Srye Lubnan, mandaya (kolonya) Kurdistan j bihatana damezrandin, ger Kurdistaneka kolon ya bi ser ngilstan an bi ser Fransay ve bihatana qebulkirin, helkirina pirs gelek hsan dib. D ev pirs di navna sedsala 20. de hel bibya. Jihevdexistin, parekirin parvekirin, mueydeyn gelek giran in. Ev yek, diibihe v yek ku herwek qerqdey (skelet) merivek hatibe parekirin, mna ku mejiy merivek hatibe peliqandin. Ekera ye ku v encam pkanna projeyn aresery zehmettir kirye. Ger kurd bi awayek fil ligel nirxn xwe yn netewey, ligel ziman xwe bijn, hing Pirs j dikane bi awayek fil bikeve ser rya aresery.               

 

Roan Lezgn: Suhbeta ligel cenab te bo min eref b, min zewqeka mezin j girt. Bona ku te fikrn xwe gotin, ez sipas dikim.

 

smal Bek: Ev suhbet bona min j gelek sdewar b. Ez xebitm ku derbarey mijarn ku te behs kirin de hinde zehetan bikim. Mijarn ku hatin fadekirin, pirs, ev suhbet, asoya meriv vedikin. Bona ku te firsend da min ez di van babetan de fikr xwe beyan bikim, ez j sipas dikim.(*)

19. 05. 2008

 

_______________

(*) Ev suhbet, p ji tirk bo kurdya zazak hatiye wergerandin di hejmara 31. a kovara Vate de weyaye. Bi v away cara p fikrn birz smal Bek li kurdya zazak hatine wergerandin. Pa, bo kurdya kurmanc hatiye wergerandin. Dawtirn d tirkya w bte weandin.  

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org