PORTREYEK JI DROKA ME: MELE SELM EFEND

 

smal Heq aweys

Wergerandina ji Soran: Roan Lezgn

 

 

Mele Selm Efend yek ji xn mezin n Hzan b. Ji ber ku li gor wexta xwe gelek tgihat zana b lewma j bb cihnin x Hzan x Sebgetullah Hzan. Mele Selm Efend doza kurdayetiy j dikir bo serxwebna Kurdistan hewl dida xwe, lewma j bi fermanek, ku ji aliy siltan Evdilhemd ve derb, ew Hec Msa Beg Xoytuy Seyd Evdilqadir Efendiy emznan di sala 1894an de surgun bajar Medneya Munewere bbn. Dsa, di heman sal de siltan Evdilhemd fitnet tevliheviyek xistib nav ermenan wan li dij gel kurd sor dikir da ku di navbera gel kurd ermen de er derbikeve dijber tkeve nava her du gelan. Bi v away pevn ji aliy ermenan ve dest p kir, ku di v dolabgerandin de dest emperyalzma ngilzan qeyser Rusyay ar Nkolay j heb. Ji ry v tevliheviy di heman sal de Hec Msa Beg Hzan ji aliy komeleya TANAQ a ermenan ve hat kutin. Di netceya van rdann ku me bi kurtah behsa wan kir, gelek peyayn mezin n gel kurd ku xwed nufz yan hzdar bn surgun Hcaz bbn.

Li Hcaz, li bajar Medneya Munewere Mele Selm Efend Hec Msa Beg Xoytuy Seyd Evdilqadir Efendiy emznan bi wan giregirn kurd n surgunby re civnek li dar dixnin. Dsa, gelek ji wan kurdn ku ji bo hec bn Hcaz j di w civn de amade dibin. Rojeva civna wan j bi tevay li ser meseleya kurdayetiy her wiha zordar serdestiya hukumeta Osman dibe. Di dawiya civn de li bajar Medneya Munewere ya proz, li Merqeda Pxember (Silavn Xwed li ser bin) tev ji hev re sond dixwnin ku ji dewleta Osman cih bibin ew bi xwe Kurdistaneke azad ava bikin. Heman li wir peymana xwe gir didin, ku vegerin Kurdistan her kesek di na xwe de tbikoe da ku gel kurd hejar bindest ji bin nr dagrker zordariya dewleta Osman rizgar bibe.

Di sala 1896an de siltan Evdilhemd, Mele Selm Efend Hec Msa Beg Xoytuy Seyd Evdilqadir Efendiy emznan dibexne ligel surgunbyyn din n kurd ve ji Hcaz di riya Edremt re vedigerin Kurdistan. Bi v away Mele Selm Efend awa ku vedigere Kurdistan dest bi propaganda tevgera rxistinbn dike; li nav kurdn Baqele, Wan, M, Bedls Diyarbekir digere di v war de brbaweriya xwe belav dike. Ern van deveran j guh didin pend retn Mele Selm Efend baweriya xwe p tnin, her wiha tesdq dikin ku pwst e ew ji bo rizgarbna xwe bikevin nava xebat. Ji bil hin xn Qadir ku end titn sivik n wek quret xweperestiya xtiy dikirin bahane ku qao Mele Selm Neq ye, ango ne ji terqeta wan e, lewma j nabe ku ew li d Xelfe Mele selm Efend bimein, l yn din tev de ji bo serhildana li dij hukumeta Osman xwe amade dikin. Ji van xn qadir, bi taybet li Kop (Bulank) M, x Evdirehm Taq alikarya Mele Selm Efend nake l berevaj, alkarya selteneta Hemdye dike.

Li vir titek muhm j ev e ku divt em behsa w bikin, dema ku Mele Selm Efend mijl belavkirina brbawerya kurdayety rizgarya Kurdistan bb, x Sebgetullah Hzan ku x Hzan serok hem neqbendiyn Kurdistana Tirkiy b, car dema ku b ser dilovaniya Xwed, Mele Selm Efend xelfey w b, lbel pit wefata x Sebgetullah, li na ku Xelfe Mele Selm Efend bi xwe di cih w de rne, Xwed j raz be, li cih x rnenit, lbel kurek x Sebgetullah bi nav abedn heb ku hn dehsal b, Xelfe Mele Selm Efend pit wefata bav w rab ji bo lawik dest bi nandana r rzann serokaty kir w fr zanyar soft rada dn kir. Bi v away xwest ku war baregeha bav w bi x abedn n bike. Di v nav de Xelfe Mele Selm Efend mrd sofiyan j perwerde dikir, ku divt ew ne bi ten ji bo xwe bixebitin, belk zdetir divt ew xelk bihztir bikin bi hem iyana xwe mezinatya welatperwery bikin xizmet ji bo her du dinyayan j bikin.

Hem xn Kurdistan v hengemeya Mele Selm Efend qebl kirin p kfxwe bn, di brbawerya welatperwery de bi dil can alikariya Mele Selm Efend kirin.

Bi v wey Mele Selm Efend di nava piranya xelkn Kurdistana Tirkiy de brbaweriya proz a kurdayetiy belav kir di encama v xebata w de bi taybet di nav kurdn Qaqizman Qers Erdehan de derw murdn w zdetir bn; gelek mamosta zana peyayn tgihat yn ji gel kurd hatin ser brbawerya Xelfe Mele Selm Efend. Desteya Ulamayan j fetwayek derxist, ku li gor eret nabe ku zanayn dndar n Kurdistan xizmet alkarya mperetorya Osmanyan bikin bi taybet ev ne titek rast e, ku di bin fermanrewayya rejma Osman de kurd mamt qazt muftty bikin, unke xlafeta Osman di elenya slam eret de hukm xwe dimene, ku li hember elewyan (Mezheba Cafer) helwesteke dijminane wergirtiye ji bo feydeya qtdara xwe dijminat dubendiy xistiye navbera xelkn musluman.

Di encama v tkona peyayn zana tgihat yn gel kurd de her wiha li ber ronahya hizrn Mele Selm Efend yn bi nav brbawerya kurdayetiy, tevger her ku di belav dib. Fikra wan j ev b ku xelk Kurdistana Tirkiy yn li her e wlayetan (Erzirom, Xarpt, Elezz, Diyarbekir, Bedls Wan) rabin serhildan; xelk van her e herman bi carek de dest bibin xwe bi v away tevgera kurdayety baskn xwe dawene belavtir bibe. Li ser v esas Mele Selm Efend bi gelek zana, x serokn naveyan re gotina xwe kirib yek bi hev re peyman gir dabn. Bi taybet j di naveyn Erzirom, Wan Bedls de ketibn nav tevgera xebat. Xwestina wan ev b ku divt Kurdistan wek dareyeke Muxtar (Otonom) ji tirkan cih bibe l dsa bi ser Dewleta Osman ve be ji aly dar ve di bin desthilatya xlafeta Osman de be.

Hukumeta Osman ji ber v rew epirze b ji bo girtina Mele Selm Efend leker derxist. Axir di Hezrana sala 1910an de li ser riya Wan-Bedls Mele Selm Efend ji aly aliyyeke lekern tirk ve hat girtin, lbel dema ku x abedn bi v xebera girtina Mele Selm Efend hesiya, pirr l giran hat bi tev sed siwar ve r bir bi ser serbazn tirk de bi erkirin Mele Selm Efend yn din ji dest tirkan stend. Di encama v rdan de d meseleya Kurdistan ekera b derkete r; her wisa di navbera kurd tirk de er dest p kir.

Li bajar Bedls 4 tabr lekern tirk hebn di dest wan de ji slehn giran 1 batarya topn iyay 12 mtralyoz hebn, lbel dsa j x abedn r bi ser wan de bir di netceya v r de lekern tirk ikiyan. 2 top, 10 mtralyoz 300 tifing ketin dest lekern kurd her wiha 320 serbazn tirk j bi dlty hatin girtin, l ciy dax e, ku di w er de 50 erkern kurd j ehd ketin. Arta tirk a kest ber bi Diyarbekir ve vekiiya waliy Bedls j bi xwe re revand. Lbel, di meha Tebaxa heman sal de firqeyek (kolordu) leker ji bajar Diyarbekir ber bi Bedls ve bo r bi r ket. Di encama v pevn de arta zordar a Osman bajar Bedls dsa dagr kir, l i heye ku di nava v arta Osman de gelek erkern ermen j hebn ji ber ku osmaniyan hza ermenan dab piya art, lewma j gelek ji wan hatin kutin, li beranber wan j 20 ji erkern kurd hatin ehdkirin. Belam ev er bi v away daw l nehat, x abedn bi hza kurd ve li rojhilat bajar Bedls cebhe girda leker Osman vekiand nav er, di encam de careke din arta tirk ikand bajar Bedls ji dest tirkn dagrker dubare stend.

Lbel, ev cih xebnet ye ayan nexoiy ye ku tirkan gelek car hsn dn di eleniya gel kurd de bikar anbn meyla wan vekiandib bi ser mperatoriya Osman ve; ji bo qezenc menfeta xwe her wiha ji bo berdewamiya otorteya hukumeta xwe ciht dijberyn dn, mezheb terqet xistib nav xelk bi v away gelek ziyan dab tevgern kurdayetiy ku di v er de j dsa heman taktk bikar an; hukumeta Osman end xn ji terqeta Qadir bi v away ber wan bada bi aliy xwe de; hukumeta Osman ji bo feydeya xwe ji xn Qadir yn li qezaya Kefra, x Evdilbaq x Huseyn Qadir bikar ann wan j li ser hesab tirkan xanet bi x abedn re kirin; ligel lekern tirk r birin bi ser bajar Bedls de. Vca x abedn ku bajar Bedls di dest de b, ji bo ku di nav kurdan de birakuj r nede; ji bo ku di navbera kurd kurd de xwn neyte rjtin, rab bajar Bedls di cih de hit vekiiya Muks-Srt di encam de tirkan bajar Bedls bi v away cardin dagr kirin. Lbel Mele Selm Efend hetan bihara sala 1913an j li mintiqey ma, ku herend hukumeta Osman di navenda bajr de b l bes fermanrewayiya wan di nav bajar Bedls de heb, hawirdora bajr bi tevay di bin hukm lekern kurd de b. Dsa herend ku di navbera her du hzn leker (kurd tirk) de wek ku peymaneke atiy hebe j, l car bi car di navbera wan de er derdiket helbet her du al j ji hev gumandar bn heta 18 Nsana sala 1914an ku hukumeta Osman ji bajarn Wan, M, Erzirom Diyarbekir 3 firqe (kolordu) leker amade kir r bir bi ser x abedn Mele Selm Efendiy Zaza de. Ku di encama erek xwnn de biray x abedn x Mehmern Efend pismam wan Seyd El Efend ji aliy tirkan ve dl hatin girtin li Bedls bi tev 10 kurdn din ve hatin daleqandin ku giyan wan pak bo Kurdistan b qurban. Ev yek bi Mele Selm Efendiy Zaza gelek giran hat xwest r bibe bi ser Bedls de; ji bo pkanna v armanca xwe bi rast berendametiya xwemraniy hilda di navenda bajar Bedls de evbixwnek pk an ku ev j wisa b: Mele Selm Efend ligel 40 peyayn canfda bi ev n nav bajar Bedls er derxistin. Van 40 qehremann kurd di pengiya Mele Selm Efend de li navenda bajar Bedls li hember lekern Osman 5 saet er kirin ku di encama er wan de 2 qumandann alayiy (Albay), 5 efser 140 lekern tirk hatin kutin. Ji ber ku di nav tartiya ev de er pk dihat lewma j piraniya kutiyn tirk bi guleyn hevdin hatibn kutin, lbel pit ku roj hilat ronah kete ry erd, hn nuh wan dikarb dor li Mele Selm Efend v 40 qehreman bigirtana. Axir di v dorpkirin de j pevn her berdewam kir pit ku 10 qehreman jiyana xwe fda kirin, 20 ji wan epera dijmin ikandin derbas bn n, l Mele Selm Efend 10 leheng xwe avtin qonsolxaneya Rusyay ya ku li navenda bajar Bedls b heta bi destpka Cenga Chan ya yekem her li wir man. Lbel dema ku Cenga Chan ya yekem dest p kir, hing Osmaniyan qonsol Rusyay dl kirin her wiha bi v away Mele Selm Efend ew 10 qehremann ku p re bn j dl hatin girtin. Bi tawana kurdayet bdntiy li ber deriy qonsolxaney hatin dardekirin ku 8 roj lan wan di w hal daleqand de hat tehrkrin, heta ku la Mele Selm Efend y proz ji ser w qetiya bi v away b qurban rbaza rizgariya Kurdistan.

Mele Selm Efend dema ku bin sdar, bi temen xwe 65 sal b. Li ber sdar waliy Bedls j re dibje, Te gotib d Xwed me muzafer bike, ima tu biser neket? Hing x Selm Efend di bersiva xwe de wisa ferman dike, Bel, Xwed zafer bex me kir. L ji ber ku di nava me de xayn hebn lewma j Xwed ji me stend! Pit ku viya dibje, vca bi hrs vedigere bi ser wal de dibje, L mizgn li te be!... Ku tu cehennem y d cih te j dojeh be. unke, min maf xwe bi te da zann l te qebl nekir D re wisa dewam dike, Ma ev mirin ne bi ten ji bo me ye! Lbel hn d hem li v din hem j di qiyamet de rre bin! unke, hukm selteneta we dur hlebaz flbaz bbext e. Hn d bi van kirinn xwe heta bi heta nein ser helbet d heq bi ser bikeve. Mele Selm Efend bi v reng mezinatiyek ji mezinatiya xwemrn gel kurd dide nan giyan xwe di riya mafn gel xwe de di bin sdar de dibexne.

Mele Selm Efend peyayek gewre xwemr b. Peyayek dndar welatperwer b; zana, ar edb b. Bi zimann tirk faris ereb dizanb her wiha arezay hem leheyn ziman xwe b. Dwana navdar a Mesnewya Bixar bi kurdiya kurmanc erh tefsr kirib. Ji bo stklala Kurdistan du car b stanbol ar car j b Hcaz. Bi peyayn mezin n kurd re ku hatibn surgunkirin li wan deran zindan bn, hevdtin guftugo pk anb. Ger mirov rastiy bibje, x abedn gelek car li ber Mele Selm Efend digere j tika dike ku ew li na xwe danie dev j berde, j re dibje, Em radibin qiyam l gund li d me namein L Mele Selm Efend dev ji doz bernade guh nade x abedn. Di nav gel kurd de her digere ji xebat xwe nade al, ji gefxarin tehdtn tirkan j natirse. Helbet rada mll dn bi hev re dikir her wext viya digot, Heta nefesa xwe ya dawn j di meseleya dn qewmyety de ez d ji bo gel kurd bixebitim ez d dev ji doza xwe bernedim.

Lbel, ev j pwst e ku divt em behsa w bikin cih xebnet ye, ku hukumeta Hemdye di naveyn rojhilata Tirkiy de, ku ew dever Kurdistan e, 24 alay (Alayyn Hemd- R.L.) art ji xelk pk anb da ku tevgera gel kurd dorp bike pare-pare bike her bi v away ew rza yekt birat ahenga rkpkiy di nav gel kurd de nebe; li hember selteneta Osman hz yana kurdan saz nebe. Ji bil viya j siltan Evdilhemd van teklatn leker ku ji xelk kurd pk anb, li hember Qazaqn Rus j bikar dian. Jixwe, di Cenga Chan ya yekem de sdeke mezin ji van kurdan wergirt. Lbel ev yek ji bo me gelek cih ermezary ye gelek fiht e ku di hem tevgern mll yn girng de, ku ji bo serxwebna xaka proz a Kurdistan rizgariya gel kurd bn, wan rencxwariya gel xwe kir; ew 24 alay leker qet bedar hevkariya tevgern kurdayetiy nebn, berovaj, ligel tirkan yek bn, an j li hember rxistinn rizgariya netewayetiya kurd bal sekinn.

ermezar rre bo wan kesan e ku xiyanety bi gel xwe re dikin. anaz bo giyan pak Mele Selm Efend hevaln w ye.*

 

*Ev nivs ji kitba Jyan Berhemekan smal Heq aweys, Dezgay ap Belawkirdin ARAS, Zincrey Roinbr, ap Yekem, apxaney Wezaret Perwerde, Hewlr-2003 hatiye wergirtin li hejmara 2an a kovara lkoln lgern BR (Dyarbekir-2005) hatiye weandin.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org